गणकारिकाटीकाGaṇakārikāṭīkā

GaṇaKārṬīkā zu GaṇaKār, 1.1

1 of 11 · 34 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

पञ्चपञ्चसंख्यावच्छिन्नाः समुदायाः पञ्चका लाभादयस् तेषां न्यूनाधिकव्यवच्छेदेन अष्ट इति संख्याम् आह ॥ (१।०)

pañcapañcasaṃkhyāvacchinnāḥ samudāyāḥ pañcakā lābhādayas teṣāṃ nyūnādhikavyavacchedena aṣṭa iti saṃkhyām āha ||

2.0२.०

तुशब्दः संक्षेपविस्तारपरिज्ञानयोः तुल्यफलत्वम् अवधारयति शिष्यजिज्ञासानुरोधेन भाष्यारम्भो ऽप्य् अर्थवान् इति ॥ (२।०)

tuśabdaḥ saṃkṣepavistāraparijñānayoḥ tulyaphalatvam avadhārayati śiṣyajijñāsānurodhena bhāṣyārambho 'py arthavān iti ||

3.0३.०

विज्ञेया विशेषेण ज्ञातव्याः पुनः पुनर् अभ्यासेन दृढीकर्तव्या येन सर्वदा शास्त्रार्थे चित्तस्थे कृते सति ग्रन्थविस्मरणे ऽपि ब्रह्मोद्यदोषो न भवेत् ॥ (३।०)

vijñeyā viśeṣeṇa jñātavyāḥ punaḥ punar abhyāsena dṛḍhīkartavyā yena sarvadā śāstrārthe cittasthe kṛte sati granthavismaraṇe 'pi brahmodyadoṣo na bhavet ||

4.0४.०

अनुष्ठानाशक्तस्यान्यथा हि सुरापानसमं पातकं स्याद् इति ॥ (४।०)

anuṣṭhānāśaktasyānyathā hi surāpānasamaṃ pātakaṃ syād iti ||

5.0५.०

गणशब्दः समुच्चयवाची ॥ (५।०)

gaṇaśabdaḥ samuccayavācī ||

6.0६.०

चशब्दः समुच्चयेन केवलम् अष्ट पञ्चका विज्ञेया गणश् चैकस् त्रिकात्मको विज्ञेय इति ॥ (६।०)

caśabdaḥ samuccayena kevalam aṣṭa pañcakā vijñeyā gaṇaś caikas trikātmako vijñeya iti ||

7.0७.०

एक इत्य् अनन्तरोक्ताष्टसंख्याशङ्कानिराकरणार्थम् ॥ (७।०)

eka ity anantaroktāṣṭasaṃkhyāśaṅkānirākaraṇārtham ||

8.0८.०

त्रिसंख्यावच्छिन्नः समुदायः त्रिकः ॥ (८।०)

trisaṃkhyāvacchinnaḥ samudāyaḥ trikaḥ ||

9.0९.०

स एव आत्मा स्वभावो यस्य भैक्षादिवृत्तिगणस्य स तथोक्तः वृत्त्यन्तरनिषेधार्थम् ॥ (९।०)

sa eva ātmā svabhāvo yasya bhaikṣādivṛttigaṇasya sa tathoktaḥ vṛttyantaraniṣedhārtham ||

10.0१०.०

एवम् एते नव गणा ज्ञेयत्वोनोद्दिष्टाः ॥ (१०।०)

evam ete nava gaṇā jñeyatvonoddiṣṭāḥ ||

11.0११.०

यस् तान् सम्यग् अवधारयति सो ऽवश्यं दुःखान्तं यास्यत्य् अन्येषां चानुग्रहकरणसमर्थो भवतीति ॥ (११।०)

yas tān samyag avadhārayati so 'vaśyaṃ duḥkhāntaṃ yāsyaty anyeṣāṃ cānugrahakaraṇasamartho bhavatīti ||

12.0१२.०

कुतः पुनर् एतन् निश्चीयत इति ॥ (१२।०)

kutaḥ punar etan niścīyata iti ||

13.0१३.०

निश्चीयते यस्मात् सर्वैर् एव परमयोगिभिः वेत्ता नवगणस्यास्य संस्कर्ता गुरुर् उच्यते ॥ (१३।०)

niścīyate yasmāt sarvair eva paramayogibhiḥ vettā navagaṇasyāsya saṃskartā gurur ucyate ||

14.0१४.०

विद ज्ञाने ॥ (१४।०)

vida jñāne ||

15.0१५.०

तस्य वेदितेति प्राप्ते छन्दोभङ्गपरिहारार्थं छान्दसः प्रयोगो वेत्ता इति कृतः ॥ (१५।०)

tasya vediteti prāpte chandobhaṅgaparihārārthaṃ chāndasaḥ prayogo vettā iti kṛtaḥ ||

16.0१६.०

अथवा विचारणे तस्य वेत्तेति भवति ॥ (१६।०)

athavā vicāraṇe tasya vetteti bhavati ||

17.0१७.०

वेत्ता विचारयिता ॥ (१७।०)

vettā vicārayitā ||

18.0१८.०

नवगणानाम् इति बहुवचने प्राप्ते छन्दोभङ्गपरिहारार्थं तत्परिज्ञानस्य भिन्नफलत्वज्ञापनार्थं वा नवगणस्य इत्य् उक्तम् ॥ (१८।०)

navagaṇānām iti bahuvacane prāpte chandobhaṅgaparihārārthaṃ tatparijñānasya bhinnaphalatvajñāpanārthaṃ vā navagaṇasya ity uktam ||

19.0१९.०

नन्दिमहाकालादिष्व् अपि गणशब्दो दृष्टः तदाशङ्कानिराकरणार्थम् अस्येत्य् उक्तम् ॥ (१९।०)

nandimahākālādiṣv api gaṇaśabdo dṛṣṭaḥ tadāśaṅkānirākaraṇārtham asyety uktam ||

20.0२०.०

अस्य अनन्तरोद्दिष्टस्य लाभादिकस्येत्य् अर्थः ॥ (२०।०)

asya anantaroddiṣṭasya lābhādikasyety arthaḥ ||

21.0२१.०

सुपरीक्षितं ब्राह्मणं दीक्षाविशेषेण पञ्चार्थज्ञानविशेषेण च शिष्यं संस्कुर्वन् संस्कर्ता इत्य् उच्यते ॥ (२१।०)

suparīkṣitaṃ brāhmaṇaṃ dīkṣāviśeṣeṇa pañcārthajñānaviśeṣeṇa ca śiṣyaṃ saṃskurvan saṃskartā ity ucyate ||

22.0२२.०

स च तज्ज्ञैर् मुख्यत एव गुरुर् उच्यते ॥ (२२।०)

sa ca tajjñair mukhyata eva gurur ucyate ||

23.0२३.०

गुरुर् आचार्यः श्रद्धावताम् आश्रमिणां दर्शनसम्भाषणादिभिर् अपि पापघ्नः पुण्यातिशयकारी चेत्य् अर्थः ॥ (२३।०)

gurur ācāryaḥ śraddhāvatām āśramiṇāṃ darśanasambhāṣaṇādibhir api pāpaghnaḥ puṇyātiśayakārī cety arthaḥ ||

24.0२४.०

अथवा अन्यथा कारिकासम्बन्धः प्रदर्श्यते ॥ (२४।०)

athavā anyathā kārikāsambandhaḥ pradarśyate ||

25.0२५.०

द्विविधः खल्व् अत्र ब्राह्मणो ऽपवर्गगन्ता श्रूयते साधक आचार्यश् चेति ॥ (२५।०)

dvividhaḥ khalv atra brāhmaṇo 'pavargagantā śrūyate sādhaka ācāryaś ceti ||

26.0२६.०

तत्रेह दर्शने यः साधकः सन्न् अपवर्गं गन्तुम् इच्छति ॥ (२६।०)

tatreha darśane yaḥ sādhakaḥ sann apavargaṃ gantum icchati ||

27.0२७.०

शास्त्रं श्रुत्वाचार्योपदेशमात्राद् वा विध्यादिस्वरूपं ज्ञात्वा विधियोगानुष्ठानम् अत्यन्ताभियोगेन कर्तव्यम् ॥ (२७।०)

śāstraṃ śrutvācāryopadeśamātrād vā vidhyādisvarūpaṃ jñātvā vidhiyogānuṣṭhānam atyantābhiyogena kartavyam ||

28.0२८.०

यस् त्व् आचार्यः सन्न् अपवर्गम् गन्तुम् इच्छति तेन किं कर्तव्यम् इति आह ॥ (२८।०)

yas tv ācāryaḥ sann apavargam gantum icchati tena kiṃ kartavyam iti āha ||

29.0२९.०

पञ्चकास् त्व् अष्ट विज्ञेया गणश् चैकस् त्रिकात्मकः इति ॥ (२९।०)

pañcakās tv aṣṭa vijñeyā gaṇaś caikas trikātmakaḥ iti ||

30.0३०.०

तुशब्दः समस्तसूत्रसूत्रावयवानाम् उपोद्घातादिनिश्चयद्वारेण नवगणा विज्ञेयास् तान् विज्ञाय शिष्याणां संशयाद् यज्ञानं निर्वर्तयता संस्कारः कर्तव्य इत्य् एवंभूतं विशेषं सूचयति ॥ (३०।०)

tuśabdaḥ samastasūtrasūtrāvayavānām upodghātādiniścayadvāreṇa navagaṇā vijñeyās tān vijñāya śiṣyāṇāṃ saṃśayād yajñānaṃ nirvartayatā saṃskāraḥ kartavya ity evaṃbhūtaṃ viśeṣaṃ sūcayati ||

31.0३१.०

शेषस् त्व् अवयवार्थः पूर्ववत् ॥ (३१।०)

śeṣas tv avayavārthaḥ pūrvavat ||

32.0३२.०

कथं पुनर् एतत् गम्यते ॥ (३२।०)

kathaṃ punar etat gamyate ||

33.0३३.०

दुःखनिमित्तम् आचार्यत्वम् आत्मन इच्छता नवगणा विशेषतो ज्ञातव्या इति गम्यते ॥ (३३।०)

duḥkhanimittam ācāryatvam ātmana icchatā navagaṇā viśeṣato jñātavyā iti gamyate ||

34.0३४.०

यस्मात् ॥ (३४।०)

yasmāt ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

GaṇaKārṬīkā zu GaṇaKār, 1.1

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit