GaṇaKārṬīkā zu GaṇaKār, 1.1
Select a line for its word-by-word analysis.
पञ्चपञ्चसंख्यावच्छिन्नाः समुदायाः पञ्चका लाभादयस् तेषां न्यूनाधिकव्यवच्छेदेन अष्ट इति संख्याम् आह ॥ (१।०)
pañcapañcasaṃkhyāvacchinnāḥ samudāyāḥ pañcakā lābhādayas teṣāṃ nyūnādhikavyavacchedena aṣṭa iti saṃkhyām āha ||
तुशब्दः संक्षेपविस्तारपरिज्ञानयोः तुल्यफलत्वम् अवधारयति शिष्यजिज्ञासानुरोधेन भाष्यारम्भो ऽप्य् अर्थवान् इति ॥ (२।०)
tuśabdaḥ saṃkṣepavistāraparijñānayoḥ tulyaphalatvam avadhārayati śiṣyajijñāsānurodhena bhāṣyārambho 'py arthavān iti ||
विज्ञेया विशेषेण ज्ञातव्याः पुनः पुनर् अभ्यासेन दृढीकर्तव्या येन सर्वदा शास्त्रार्थे चित्तस्थे कृते सति ग्रन्थविस्मरणे ऽपि ब्रह्मोद्यदोषो न भवेत् ॥ (३।०)
vijñeyā viśeṣeṇa jñātavyāḥ punaḥ punar abhyāsena dṛḍhīkartavyā yena sarvadā śāstrārthe cittasthe kṛte sati granthavismaraṇe 'pi brahmodyadoṣo na bhavet ||
अनुष्ठानाशक्तस्यान्यथा हि सुरापानसमं पातकं स्याद् इति ॥ (४।०)
anuṣṭhānāśaktasyānyathā hi surāpānasamaṃ pātakaṃ syād iti ||
चशब्दः समुच्चयेन केवलम् अष्ट पञ्चका विज्ञेया गणश् चैकस् त्रिकात्मको विज्ञेय इति ॥ (६।०)
caśabdaḥ samuccayena kevalam aṣṭa pañcakā vijñeyā gaṇaś caikas trikātmako vijñeya iti ||
एक इत्य् अनन्तरोक्ताष्टसंख्याशङ्कानिराकरणार्थम् ॥ (७।०)
eka ity anantaroktāṣṭasaṃkhyāśaṅkānirākaraṇārtham ||
स एव आत्मा स्वभावो यस्य भैक्षादिवृत्तिगणस्य स तथोक्तः वृत्त्यन्तरनिषेधार्थम् ॥ (९।०)
sa eva ātmā svabhāvo yasya bhaikṣādivṛttigaṇasya sa tathoktaḥ vṛttyantaraniṣedhārtham ||
यस् तान् सम्यग् अवधारयति सो ऽवश्यं दुःखान्तं यास्यत्य् अन्येषां चानुग्रहकरणसमर्थो भवतीति ॥ (११।०)
yas tān samyag avadhārayati so 'vaśyaṃ duḥkhāntaṃ yāsyaty anyeṣāṃ cānugrahakaraṇasamartho bhavatīti ||
निश्चीयते यस्मात् सर्वैर् एव परमयोगिभिः वेत्ता नवगणस्यास्य संस्कर्ता गुरुर् उच्यते ॥ (१३।०)
niścīyate yasmāt sarvair eva paramayogibhiḥ vettā navagaṇasyāsya saṃskartā gurur ucyate ||
तस्य वेदितेति प्राप्ते छन्दोभङ्गपरिहारार्थं छान्दसः प्रयोगो वेत्ता इति कृतः ॥ (१५।०)
tasya vediteti prāpte chandobhaṅgaparihārārthaṃ chāndasaḥ prayogo vettā iti kṛtaḥ ||
नवगणानाम् इति बहुवचने प्राप्ते छन्दोभङ्गपरिहारार्थं तत्परिज्ञानस्य भिन्नफलत्वज्ञापनार्थं वा नवगणस्य इत्य् उक्तम् ॥ (१८।०)
navagaṇānām iti bahuvacane prāpte chandobhaṅgaparihārārthaṃ tatparijñānasya bhinnaphalatvajñāpanārthaṃ vā navagaṇasya ity uktam ||
नन्दिमहाकालादिष्व् अपि गणशब्दो दृष्टः तदाशङ्कानिराकरणार्थम् अस्येत्य् उक्तम् ॥ (१९।०)
nandimahākālādiṣv api gaṇaśabdo dṛṣṭaḥ tadāśaṅkānirākaraṇārtham asyety uktam ||
अस्य अनन्तरोद्दिष्टस्य लाभादिकस्येत्य् अर्थः ॥ (२०।०)
asya anantaroddiṣṭasya lābhādikasyety arthaḥ ||
सुपरीक्षितं ब्राह्मणं दीक्षाविशेषेण पञ्चार्थज्ञानविशेषेण च शिष्यं संस्कुर्वन् संस्कर्ता इत्य् उच्यते ॥ (२१।०)
suparīkṣitaṃ brāhmaṇaṃ dīkṣāviśeṣeṇa pañcārthajñānaviśeṣeṇa ca śiṣyaṃ saṃskurvan saṃskartā ity ucyate ||
गुरुर् आचार्यः श्रद्धावताम् आश्रमिणां दर्शनसम्भाषणादिभिर् अपि पापघ्नः पुण्यातिशयकारी चेत्य् अर्थः ॥ (२३।०)
gurur ācāryaḥ śraddhāvatām āśramiṇāṃ darśanasambhāṣaṇādibhir api pāpaghnaḥ puṇyātiśayakārī cety arthaḥ ||
अथवा अन्यथा कारिकासम्बन्धः प्रदर्श्यते ॥ (२४।०)
athavā anyathā kārikāsambandhaḥ pradarśyate ||
द्विविधः खल्व् अत्र ब्राह्मणो ऽपवर्गगन्ता श्रूयते साधक आचार्यश् चेति ॥ (२५।०)
dvividhaḥ khalv atra brāhmaṇo 'pavargagantā śrūyate sādhaka ācāryaś ceti ||
तत्रेह दर्शने यः साधकः सन्न् अपवर्गं गन्तुम् इच्छति ॥ (२६।०)
tatreha darśane yaḥ sādhakaḥ sann apavargaṃ gantum icchati ||
शास्त्रं श्रुत्वाचार्योपदेशमात्राद् वा विध्यादिस्वरूपं ज्ञात्वा विधियोगानुष्ठानम् अत्यन्ताभियोगेन कर्तव्यम् ॥ (२७।०)
śāstraṃ śrutvācāryopadeśamātrād vā vidhyādisvarūpaṃ jñātvā vidhiyogānuṣṭhānam atyantābhiyogena kartavyam ||
यस् त्व् आचार्यः सन्न् अपवर्गम् गन्तुम् इच्छति तेन किं कर्तव्यम् इति आह ॥ (२८।०)
yas tv ācāryaḥ sann apavargam gantum icchati tena kiṃ kartavyam iti āha ||
पञ्चकास् त्व् अष्ट विज्ञेया गणश् चैकस् त्रिकात्मकः इति ॥ (२९।०)
pañcakās tv aṣṭa vijñeyā gaṇaś caikas trikātmakaḥ iti ||
तुशब्दः समस्तसूत्रसूत्रावयवानाम् उपोद्घातादिनिश्चयद्वारेण नवगणा विज्ञेयास् तान् विज्ञाय शिष्याणां संशयाद् यज्ञानं निर्वर्तयता संस्कारः कर्तव्य इत्य् एवंभूतं विशेषं सूचयति ॥ (३०।०)
tuśabdaḥ samastasūtrasūtrāvayavānām upodghātādiniścayadvāreṇa navagaṇā vijñeyās tān vijñāya śiṣyāṇāṃ saṃśayād yajñānaṃ nirvartayatā saṃskāraḥ kartavya ity evaṃbhūtaṃ viśeṣaṃ sūcayati ||
दुःखनिमित्तम् आचार्यत्वम् आत्मन इच्छता नवगणा विशेषतो ज्ञातव्या इति गम्यते ॥ (३३।०)
duḥkhanimittam ācāryatvam ātmana icchatā navagaṇā viśeṣato jñātavyā iti gamyate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.