तत्र पञ्चपदार्थविषयं समासविस्तरविभागविशेषोपसंहारनिगमनतस् तत्त्वज्ञानं प्रथमो विद्यालाभो ज्ञानम् इति चोच्यते ॥ (१।१)

तेषां समासादीनां स्वरूपं यद्य् अपि श्रीमताचार्येण भाष्यावसाने प्रकटितं तथापि लेशतस् तद्भाष्यविवरणार्थम् अस्माभिर् अप्य् उच्यते ॥ (२।१)

तत्र पदार्थानाम् उद्देशः समासः ॥ (३।१)

सो ऽथ शब्दादिभिर् दुःखान्तादीनाम् अभिहितः ॥ (४।१)

उद्दिष्टानां प्रमाणतः प्रपञ्चाभिधानं विस्तरः ॥ (५।१)

पतिः संनाद्य इत्य् एवमादि ॥ (६।१)

तत्साधनत्वेन प्रमाणान्य् अपि विस्तरशब्देनोक्तानि ॥ (७।१)

धर्मधर्मिणां यथासम्भवं लक्षणतो ऽन्यत्वाभिधानं विभागः ॥ (८।१)

सर्वत्राप्य् अभिधीयत इत्य् अभिधानम् ॥ (९।१)

कर्मव्युत्पत्तिर् द्रष्टव्या ॥ (१०।१)

तत्र दुःखान्तस्य विभागस् तावद् उच्यते ॥ (११।१)

सर्वदुःखापोहो दुःखान्तः ॥ (१२।१)

स द्विविधो ऽनात्मकः सात्मकश् चेति ॥ (१३।१)

तत्रानात्मकः सर्वदुःखानाम् अत्यन्तोच्छेदः सात्मकस् तु महेश्वरैश्वर्यलक्षणा सिद्धिः ॥ (१४।१)

सा द्विरूपा ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिश् चेति ॥ (१५।१)

तत्र ज्ञानम् एव शक्तिर् ज्ञानशक्तिः ॥ (१६।१)

सा खल्व् एकापि सती समस्तव्यस्तविषयभेदात् पञ्चधोक्ता दर्शनश्रवणेत्यादिना ब्रह्मादेर् इवोपचरितसर्वज्ञत्वप्रतिषेधार्थम् ॥ (१७।१)

क्रियाहेतुः शक्तिः क्रियाशक्तिः सा त्रिविधा मनोजवित्वादिभेदा ॥ (१८।१)

तत्र निरतिशयं शीघ्रकारित्वं मनोजवित्वं कर्मादिनिरपेक्षस्येच्छयैवानन्तररूपकर्तृत्वाधिष्ठातृत्वं कामरूपित्वं संभृतकायेन्द्रियस्यापि निरतिशयैश्वर्यसम्बन्धित्वं विकरणधर्मित्वं चेति ॥ (१९।१)

यदा चेयं द्विरूपा सिद्धिः प्राप्यते तदा दश सिद्धिलक्षणान्य् अवश्यत्वादीनि पतित्वान्तानि भवन्ति ॥ (२०।१)

तत्र निरतिशयमपराधीनत्वम् अवश्यत्वम् ॥ (२१।१)

अथ किम् इदम् अवश्यत्वं नामेति ॥ (२२।१)

वश्यत्वमलनिवृत्तावश्यत्वाख्यः पुरुषे ऽवस्थितो धर्मो ऽभिव्यज्यते पटे शुक्लतावद् इत्य् एके ॥ (२३।१)

तच् चायुक्तम् ऐश्वर्याभिव्यक्तेः प्रतिषिद्धत्वाद् अनात्मकस्य च धर्मस्याभिव्यक्त्यनुपपत्तेर् अन्यथानात्मकत्वविरोधः स्याद् यदा गुणैर् युक्त इत्यादि भाष्यविरोधाच् च नावस्थिताभिव्यक्तिः किं त्व् ऐश्वर्यसम्बन्ध एव पराधीनत्वनिवर्तकत्वाद् अवश्यत्वम् उच्यते ॥ (२४।१)

अथवा यदा गुणैर् युक्तस् तदा स एवातथाभूतपूर्वस् तथा भवति सर्पशिक्यादिवत् तस्य भावस् तत्स्वरूपम् अवश्यत्वं भेदनोच्यते व्यवहारार्थम् इत्य् एवम् अनावेश्यत्वादिष्व् अपि विचारो द्रष्टव्यः ॥ (२५।१)

सत्कार्यविचारे चायं विस्तारितो मया तेनेह न प्रतन्यते ॥ (२६।१)

सत्त्वान्तरानभिभाव्यज्ञानसम्बन्धित्वम् अनावेश्यत्वं सत्त्वान्तराधीनजीवितरहितत्वम् अवध्यत्वम् समस्तभयातिक्रान्तत्वम् अभयत्वम् ऐश्वर्येण नित्यसम्बन्धित्वम् अक्षयत्वं कायेन्द्रियवैकल्यफलेनात्यन्तासम्बन्धित्वम् अजरत्वं प्राणादिवियोगजदुःखासंस्पर्शित्वम् अमरत्वं सर्वत्राभिप्रेतार्थेषु प्रवर्तमानस्य महेश्वरेणाप्य् अप्रतिबन्धधर्मित्वम् अप्रतीघातः सर्वपशुभ्यो ऽभ्यधिकत्वम् ऐश्वर्यातिशयान् महत्त्वं सर्वपश्वादिकार्यस्वामित्वं पतित्वम् इति ॥ (२७।१)

यद् अस्वतन्त्रं तत् सर्वकार्यं तस्य विभाग उच्यते विद्या कला पशुश् चेति ॥ (२८।१)

तत्र पशुगुणो विद्या स्वशास्त्रदृष्ट्योक्ता ॥ (२९।१)

वैशेषिकदृष्ट्या द्रव्यवत् ॥ (३०।१)

सा द्विधा बोधाबोधस्वभावभेदात् ॥ (३१।१)

तत्राबोधस्वभावा धर्मादिलक्षणा विद्यान्तर्भावकरणाद् अविद्यात्मकस्य विद्यान्तर्भावे कलादेर् अप्य् अन्तर्भावः स्याद् इति ॥ (३२।१)

बोधस्वभावा तु विषयभेदाच् चतुर्धा पञ्चधा चोक्ता ॥ (३३।१)

स्वरूपतस् तु द्विधा विवेकवृत्तिः सामान्यवृत्तिश् चेति ॥ (३४।१)

तत्र विवेकवृत्तिः प्रायेणोपदेशव्यङ्ग्या न च तत्र समाख्यान्तरम् अस्ति ॥ (३५।१)

विद्यैव हि विशेषसमाख्या सामान्यवृत्तिस् तु प्रमाणमात्रव्यङ्ग्या चित्तम् इत्य् उक्ता ॥ (३६।१)

अनयोर् भेदष् टीकान्तरे मया दर्शित नेह प्रदर्श्यते ॥ (३७।१)

चेतनानाश्रितत्वे सति निश्चेतना कला ॥ (३८।१)

सापि द्विविधा कार्याख्या करणाख्या चेति ॥ (३९।१)

तत्र कार्याख्या दशविधा पृथिव्यप्तेजोवाव्याकाशगन्धरसरूपस्पर्शशब्दलक्षणा करणाख्या तु त्रयोदशविधा पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च बुद्धीन्द्रियाण्य् अन्तःकरणत्रयं चेति ॥ (४०।१)

पशुत्वसम्बन्धी पशुः ॥ (४१।१)

सो ऽपि द्विविधः साञ्जनो निरञ्जनश् चेति ॥ (४२।१)

तत्र साञ्जनः शरीरेन्द्रियसम्बन्धी चतुर्दशविधः ॥ (४३।१)

उक्तं हि दैवम् अष्टविधं ज्ञेयं तैर्यग्योनं च पञ्चधा । (४४।१)

पर्वम् एकं तु मानुष्यम् एतत् संसारमण्डलम् ॥ (४४।२)

इति निरञ्जनस् तु त्रिविधः संहृतः कैवल्यगतो निष्ठायोगयुक्तश् चेति ॥ (४५।१)

समस्तसृष्टिसंहारानुग्रहकारि कारणं तस्यैकस्यापि गुणधर्मभेदाद् विभाग उक्तो ऽन्यत्पतित्वम् इत्यादिना ॥ (४६।१)

निरतिशयदृक्क्रियाशक्तिः पतित्वं तेनैश्वर्येण नित्यसम्बन्धित्वं सत्त्वम् अनागन्तुकैश्वर्यत्वम् आद्यत्वं समस्तजन्मरहितत्वम् अजातत्वं महासृष्टिसंहारकर्तृत्वं भवोद्भवत्वं परमोत्कृष्टं गुणधर्मनिमित्तनामाभिधेयत्वं वामत्वं दुःखान्तनिमित्तधर्मोत्पादकनामाभिधेयत्वं वा स्वेच्छयैवाशेषकार्योत्पत्त्यादिकारणस्वभावः क्रीडा तद्धर्मित्वं देवत्वं सिद्धसाधकपशुभ्यः परत्वं ज्येष्ठत्वं सर्गादाव् अपि रुतभयसंयोजकत्वं रुद्रत्वम् कर्मादिनिरपेक्षस्य स्वेच्छयैवाशेषकार्यकर्तृत्वं कामित्वं शमसुखनिर्वाणकरत्वं शंकरत्वम् अन्तरसृष्ट्याम् अपि संहारकर्तृत्वं कालत्वं कार्यकारणाख्यानां कलानां स्थानशरीरादिभावेन संयोजकत्वं कलविकरणत्वं धर्मादिबलानां यथेष्टं वृत्तिलाभलोपाक्षेपकर्तृत्वं बलप्रमथनत्वं सर्वदेवमानुषतिरश्चां रतिरञ्जनाधिवासनाकर्तृत्वं सर्वभूतदमनत्वं सकलनिष्कलावस्थायास् तुल्यशक्तित्वं मनोमनस्त्वं सुखकरानन्तशरीराधिष्टातृत्वम् अघोरत्वं दुःखकरानन्तशरीराधिष्टातृत्वं घोरतरत्वं सर्वविद्यादिकार्याणां व्याप्ताधिष्ठातृत्वं पूरणं यथेप्सितानन्तशरीरादिकरणशक्तिः पौरुष्यम् ॥ (४७।१)

तद् उभयं भगवतः पुरुषत्वम् उच्यते ॥ (४८।१)

सर्वपश्वादिभ्यो ऽभ्यधिकोत्कृष्टव्यतिरिक्तत्वं महत्त्वं देवत्वं पूर्वोक्तम् ॥ (४९।१)

दुःखान्तनिमित्तं ध्यानैकविषयत्वम् ॐकारत्वम् ॥ (५०।१)

ऋषित्वं क्रियाशक्तिर् ज्ञानशक्तिस् तु विप्रत्वम् ॥ (५१।१)

अनयोर् आश्रयव्यापित्वानन्तविषयत्वनिरतिशयत्वज्ञापनार्थं तदाश्रयो भगवान् महान् इत्य् उक्तः ॥ (५२।१)

सर्वदा सर्वत्राविचलितस्वभावेन वर्तमानो भगवान् एष इत्य् उच्यते ॥ (५३।१)

गुणधर्मद्वारेण वाचः प्रवर्तन्ते यस्माद् अतस् तद्व्यतिरिक्तस् तदविशेषितश् च भगवान् विशुद्ध इत्य् उच्यते ॥ (५४।१)

नित्यानागन्तुकैश्वर्ययुक्ते परमकारणे । (५५।१)

यत्र वाचो निवर्तन्ते वाग्विशुद्धः स कीर्तितः ॥ (५५।२)

क्षणैकम् अपि यस् तत्र प्राप्नोत्य् एकाग्रतां यतिः । (५६।१)

स दग्ध्वा सर्वकर्माणि शिवसायुज्यम् आप्नुयात् ॥ (५६।२)

सर्वैश्वर्यप्रदातृत्वं महेश्वरत्वं समस्तकार्यविषयं प्रभुत्वम् ईशत्वं सर्वविद्याविषयं प्रभुत्वम् ईशानत्वं सर्वभूतविषयं प्रभुत्वम् ईश्वरत्वम् ॥ (५७।१)

प्रक्रमापेक्षः खल्व् एवम् ईशादिशब्दानाम् अर्थः प्रदर्शितो ऽन्यथा पुनर् एकार्थत्वम् एवेति ॥ (५८।१)

ब्रह्मग्रहणस्योदाहरणार्थत्वाद् अशेषपतिविषयप्रभुत्वम् अधिपतित्वं बृंहणबृहत्त्वं ब्रह्मत्वं परिपूर्णपरितृप्तत्वं शिवत्वम् इति ॥ (५९।१)

एवं सुनिश्चिताः खल्व् इमे गुणधर्माः परमेश्वरस्योपहारकाले गायता भावयितव्याः सततं वा जपं च कुर्वता विभक्त्युपसर्गनिपातक्रियापदानाम् अर्थैः सह चिन्तनीयास् ततो ऽचिरेणैव कालेन शुद्धिवृद्धी भवतः ॥ (६०।१)

ते च स्वात्मसंवेद्ये इति ॥ (६१।१)

धर्मार्थः साधकव्यापारो विधिः ॥ (६२।१)

स द्विविधः प्रधानभूतो गुणभूतश् चेति ॥ (६३।१)

तत्राव्यवधानेन धर्महेतुर् यो विधिः स प्रधानभूतश् चर्येति वक्ष्यते ॥ (६४।१)

यस् तु चर्यानुग्राहकः स गुणभूतो ऽनुस्नानादिः ॥ (६५।१)

तत्र भुक्तोच्छिष्टादिनिमित्तायोग्यताप्रत्ययनिवृत्त्यर्थं लिङ्गाभिव्यक्त्यर्थं च यत् स्नानं यत् कलुषनिवृत्त्यर्थं तद् उपस्पर्शनम् ॥ (६६।१)

एतद् उभयम् अप्य् अजपतैवेश्वरनियोगम् अनुसंधाय संसारदोषं भावयता गुरुलघुभावं च पर्यालोच्य भस्मनैव कर्तव्यम् ॥ (६७।१)

निर्माल्यधारणम् अपि लिङ्गाभिव्यक्तिभक्तिवृद्धिद्वारेण चर्यानुग्राहकम् ॥ (६८।१)

विचार्य कारणनिर्माल्यं निष्परिग्रहं परं कृतं गृहीत्वा संयतात्मना कारणं प्रणम्यानुज्ञां प्रार्थयेत् ततः प्रसन्नमुखं भगवन्तं स्वनिर्माल्यं निर्मलीकरणाय प्रयच्छन्तं ध्यात्वा महाप्रसाद इत्य् अभिसंधाय भक्त्यैव शिरसि धारयेत् ॥ (६९।१)

तथायतनवासित्वम् अपि चर्यानुग्राहकम् ॥ (७०।१)

तथा चोक्तम् । (७१।१)

धर्मक्षेत्रं परं ह्य् एतच् छिवायतनं भुवि । (७१।२)

विधिबीजस्य सा भूमिस् तत्र वप्तम् महाफलम् ॥ (७१।३)

लिङ्गाद्धस्तशतं साग्रं शिवक्षेत्रं समन्ततः । (७२।१)

जन्तूनां तत्र पञ्चत्वं शिवसायुज्यकारणम् ॥ (७२।२)

ग्रामे वा यदि वेत्यादि ॥ (७३।१)

उपस्पर्शनेनाक्षपितकलुषक्षापणार्थं प्राणायामः ॥ (७४।१)

कोष्ठस्य वायोर् गतिनिरोधः प्राणायामः ॥ (७५।१)

तत्रोपस्पृश्य कारणतीर्थकरगुरून् अनुप्रणम्य प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा पद्मकस्वस्तिकादीनाम् अन्यतमं यथासुखम् आसनं बद्ध्वा कृतम् उन्नतं च कृत्वा शनैः संयतान्तःकरणेन रेचकादीन् कुर्यात् ॥ (७६।१)

कलुषाभावे ऽपि चित्तस्यातिनिर्मलत्वापादनार्थम् अभ्यासार्थं नित्यं कुर्यात् ॥ (७७।१)

उक्तं हि । (७८।१)

प्राणायामैर् दहेद् दोषान् धारणाभिश् च किल्बिषम् । (७८।२)

प्रत्याहारेण विषयान् ध्यानेनानीश्वरान् गुणान् ॥ (७८।३)

प्राणायामेन युक्तस्य विप्रस्य नियतात्मनः । (७९।१)

सर्वे दोषाः प्रणश्यन्ति सत्त्वस्थश् चैव जायते ॥ (७९।२)

जलबिन्दुकुशाग्रेण मासे मासे च यः पिबेत् । (८०।१)

संवत्सरशतं साग्रं प्राणायामैकतत्समम् ॥ (८०।२)

प्राणायामविशुद्धात्मा यस्मात् पश्यति तत्परम् । (८१।१)

तस्मात् किंचित् परं नास्ति प्राणायामाद् इति श्रुतिः ॥ (८१।२)

तदक्षपितकलुषक्षपणार्थं जपः कर्तव्यः ॥ (८२।१)

तृतीयचतुर्थयोर् अन्यतरस्मिन् ब्रह्मणि प्रयत्ननिरुद्धं चित्तं सम्पूर्णाक्षरानुबोधेन तदर्थानुबोधेन वा पुनः पुनः संचारयेद् इति ॥ (८३।१)

एवं च प्रायश्चित्तान्तरम् उत्सूत्रत्वान् न कर्तव्यम् इति ॥ (८४।१)

ननु च त्रिकस्य कलुषनिवृत्त्यर्थम् एवाभिधानं व्यभिचारान्तरेषु पुनः किं प्रायश्चित्तम् ॥ (८५।१)

न चैतद् वाच्यं यतेर् अप्रमत्तस्य सर्वदैव संयतत्वाद् असम्भवी व्यभिचार इति कामादिव्यभिचारेण समानत्वात् त्रिकस्याप्य् अनारम्भप्रसङ्गो वा ॥ (८६।१)

किं चाधर्मसामर्थ्याद् विदुषो ऽपि व्यभिचारसम्भवात् ॥ (८७।१)

उक्तं च ह्रियते बुध्यमानो ऽपि इत्यादि ॥ (८८।१)

हिंसायाश् चावश्यंभावित्वात् ॥ (८९।१)

उक्तं हि । (९०।१)

अह्णा रात्र्या च याञ् जन्तून् निहन्त्य् अज्ञानतो यतिः । (९०।२)

तेषां स्नात्वा विशुद्ध्यर्थं प्राणायामान् षड् आचरेत् ॥ (९०।३)

प्रतिदिनम् इत्य् अर्थः ॥ (९१।१)

अत्रैके सर्वव्यभिचारेषु त्रिकम् एव कर्तव्यम् इति मन्यन्ते ॥ (९२।१)

वयं तु पश्यामः कलुषनिवृत्त्यर्थम् एव त्रिकं कर्तव्यम् ॥ (९३।१)

भाष्यस्यापि तथैव श्रुतत्वान् नादृष्टार्थम् अदृष्टशुद्धेश् चानिश्चयात् त्रिकानुपरमप्रसङ्गः स्यात् तस्मात् कलुषनिवृत्तौ पूर्वकृताधर्मक्षपणवद् व्यभिचारकृताधर्मक्षपणार्थम् अपि विध्याचरणम् एव कर्तव्यम् ॥ (९४।१)

तथा च सूत्रं भूयस् तपश् चरेत् इति ॥ (९५।१)

मनुर् अप्य् आह । (९६।१)

यत् किंचिद् एनः कुर्वन्ति वाङ्मनोमूर्तिभिर् जनाः । (९६।२)

तत् सर्वं निर्णुदन्त्य् आशु तपसैव तपोधनाः ॥ (९६।३)

महापातकिनश् चैव शेषाश् चाकार्यकारिणः । (९७।१)

तपसैव सुतप्तेन मुच्यन्ते किल्बिषात् ततः ॥ (९७।२)

तथा श्रीमद्भाष्यकृतापि ज्ञापकम् उक्तम् । (९८।१)

तपोभिर् आर्या निर्णुदन्ति पापं ध्यानोपयोगात् क्षपयन्ति पुण्यम् । (९८।२)

ते निर्मलास् तत्त्वविदो विशुद्धा गच्छन्ति मोक्षं ह्य् उभयोर् अभावात् ॥ (९८।३)

न चायं नियमः पुण्यक्षय एव ध्यानात् किंतु पापक्षयो ऽपि ॥ (९९।०)

यतः तत्रैव ज्ञापकान्तरम् उक्तम् ॥ (१००।१)

सर्वं दहति ध्यानेन पुण्यपापक्रियाश्रयम् । (१०१।१)

पुण्यपापफले दग्धे स्वामी तस्य न विद्यते ॥ (१०१।२)

इति ॥ (१०२।०)

एवं तर्ह्य् अनर्थकं विध्यनुष्ठानम् इति चेन् नानेन विधिना रुद्रसमीपं गत्वेति प्रवचनाद् विध्यनुष्ठानविकलस्य योगानुष्ठानसामर्थ्याभावात् ॥ (१०३।०)

तथा चान्यत्राप्य् उक्तम् । (१०४।१)

धर्मः प्रयत्नतः कार्यो योगिना तु विशेषतः । (१०४।२)

नास्ति धर्माद् ऋते योग इति योगविदो विदुः इति ॥ (१०४।३)

तस्माद् उपस्पर्शनादिभिः प्रसन्नं चित्तं कृत्वा सर्वस्याधर्मस्य क्षपणार्थं विधियोगानुष्ठानम् एवात्यन्ताद्यभियोगेन कर्तव्यं न प्रायश्चित्तान्तरम् इति ॥ (१०५।०)

तथा दशाहिंसादयो यमाश् चर्यानुग्राहका यदा तदा विध्यन्तर्भूता यदा तु योगक्रियानुग्राहकास् तदा योगान्तर्भूता इति ॥ (१०६।०)

तत्र वाक्कायमनोभिः परदुःखानुत्पादनम् अहिंसा इन्द्रियसंयमो ब्रह्मचर्यं धर्मसाधनानङ्गवचनप्रतिषेधः सत्यं वर्णाश्रमिभिः सह दृष्टार्थसंगतिप्रतिषेधो ऽसंव्यवहारः धर्मसाधनाङ्गाद् अभ्यधिकस्य न्यायतो ऽप्य् अस्वीकरणम् अन्यायतस् तु धर्मसाधनाङ्गस्याप्य् अस्वीकरणं चास्तेयं परैर् अपकृतस्याप्य् अम्लानचित्तत्वम् अक्रोधः वाक्कायमनोभिर् गुरौ हितभावेनैव वर्तनं गुरुशुश्रूषा कायान्तःकरणात्मशुद्धिः शौचं स्ववृत्त्यैवोपार्जितान्नस्य विधियोगानुष्ठानाविरोधेनाभ्यवहरणम् आहारलाघवम् ॥ (१०७।०)

अष्टौ ग्रासा मुनेर् इति केचित् तन् नेष्टं विधियोगानुष्ठानविरोधप्रसङ्गात् ॥ (१०८।०)

सव्यञ्जनाशनोदकाभ्यां कोष्ठस्य भागत्रयं पूरयित्वा चतुर्थं भागं वायोः संचरणार्थम् अवशेषयेद् इत्य् अन्ये ॥ (१०९।०)

तद् इष्टम् एवाविरोधात् ॥ (११०।०)

अत्र च पञ्चविधभैक्षाभिधायकं वाक्यं चरेन् माधुकरीम् इत्याद्य् अविरोधेन व्याख्येयम् ॥ (१११।०)

यथाविहितविधियोगानुष्ठाने सततम् एवोद्यमो ऽप्रमादः ॥ (११२।०)

अयं च प्रधानभूतो यमः ॥ (११३।०)

तथा चोक्तम् । (११४।१)

यतिधर्मस्य सद्भावः श्रूयतां गुणदोषतः । (११४।२)

अप्रमादात् परा सिद्धिः प्रमादान् नरकं ध्रुवम् ॥ (११४।३)

इति । (११५।१)

वासो ऽपि ज्ञानोत्पादनद्वारेण चर्यानुग्राहकत्वाद् गुणविधिर् एवेति ॥ (११५।२)

चित्तद्वारेणेश्वरसम्बन्धः पुरुषस्य योगः ॥ (११६।०)

स द्विविधः क्रियालक्षणः क्रियोपरमलक्षणश् चेति ॥ (११७।०)

तत्र क्रियालक्षणो जपयन्त्रणधारणध्यानस्मरणात्मक इति ॥ (११८।०)

वक्ष्यामः ॥ (११९।०)

क्रियोपरमलक्षणो ऽप्य् अतिगत्यादिशब्दवाच्य इति ॥ (१२०।०)

शास्त्रान्तरोक्तपदार्थेभ्यो ऽमीषाम् अतिशयाभिधानं विशेषः ॥ (१२१।०)

तथाहि शास्त्रान्तरे दुःखनिवृत्तिर् एव दुःखान्तः इह तु परमैश्वर्यप्राप्तिश् च ॥ (१२२।०)

तथान्यत्राभूत्वा भावि कार्यम् इह तु नित्यं पश्वादि ॥ (१२३।१)

तथान्यत्रास्वतन्त्रं प्रधानादि कारणम् इह तु स्वतन्त्रो भगवान् एव ॥ (१२४।०)

तथान्यत्र कैवल्याभ्युदयफलो योगः इह तु परमदुःखान्तफलः ॥ (१२५।०)

तथान्यत्रावर्तकः स्वर्गादिफलो विधिर् इह त्व् अनावर्तको रुद्रसमीपादिफल इति ॥ (१२६।०)

पदार्थानां समाप्तिसंहारस् तत्र दुःखकार्यकारणविधीनाम् इति शब्देन समाप्तिर् उक्ता ॥ (१२७।०)

योगस्य तु त्वाशब्देनेति ॥ (१२८।०)

समाप्तानां निःशेषीकरणार्थं प्रासङ्गिकसंशयनिवृत्त्यर्थं च धर्मान्तराभिधानं निगमनम् ॥ (१२९।०)

प्रतिज्ञातार्थेन सहैकवाक्यत्वख्यापनार्थम् इत्य् अन्ये ॥ (१३०।०)

तद् एवं विधियोगयोः कार्यान्तर्भावे ऽपि अतिप्रयोजनवशात् पृथगभिधानं कृत्वा पञ्चानाम् एव समासादय उक्ता इत्य् अतः पञ्चैव पदार्था उच्यन्ते ॥ (१३१।०)

अन्ये तु पदार्थभेदम् अन्यथा वर्णयन्ति ॥ (१३२।०)

तत्त्वं गुणो भाव इति ॥ (१३३।०)

तत्र यद् अनाश्रितं तत् तत्त्वम् ॥ (१३४।०)

तच् च विंशतिभेदम् ॥ (१३५।०)

पञ्च पृथिव्यादीनि त्रयोदशेन्द्रियाणि पशुः कारणं चेति ॥ (१३६।०)

तत्त्ववृत्तयः भावाश्रया गुणास् तत्र पृथिव्यादिषु यथासम्भवं रूपरसगन्धस्पर्शशब्दाः पञ्चैव वर्तन्ते ॥ (१३७।०)

इन्द्रियतत्त्वानि तु निर्गुणानि ॥ (१३८।०)

पशुषु सप्त गुणा वर्तन्ते पशुत्वधर्माधर्मचित्तविद्याप्रयत्नेच्छालक्षणाः ॥ (१३९।०)

सुखादीनां तु तद्विकारत्वात् तदन्तर्भाव एव मृद्विकारवत् ॥ (१४०।०)

कारणे त्रयो गुणाः कामार्थित्वविप्रत्वाख्या इति धर्मिभ्यो ऽन्यानन्यत्वेनानिर्वचनीयाः ॥ (१४१।०)

सत्त्वगुणानां धर्मा भावा इत्य् उच्यन्ते ॥ (१४२।०)

तद्विचारश् च सत्कार्यविचारे कृते इति नेह क्रियते ॥ (१४३।०)

तद् एवं कारणादिनिश्चयज्ञानं प्रथमो लाभ इति ॥ (१४४।०)

द्वितीयं लाभम् आह तपः इति ॥ (१४५।०)

भस्मस्नानादिविधिजनितो धर्मस् तप इत्य् उच्यते ॥ (१४६।०)

तस्योत्पादो रक्षणादिलिङ्गाद् अपि निश्चीयते ॥ (१४७।०)

अधर्मतस्करेण सन्मार्गाद् अपह्रियमाणः साधकः पुरपालस्थानीयेन धर्मेण रक्ष्यते ॥ (१४८।०)

अवस्थानाद् अवस्थान्तरगमनं गतिः ॥ (१४९।०)

विहितानुष्ठान एव संतोषः प्रीतिः ॥ (१५०।०)

लाभसम्बन्धः प्राप्तिः ॥ (१५१।०)

यद्बलेन विधियोगाभिनिविष्टस्य चित्तं रम्भादीनां गीतवाद्यादिभिर् अपि क्षोभयितुं न शक्यते तन्माहात्म्यं धर्मशक्तिर् इत्य् अर्थः ॥ (१५२।०)

अतिगतिसायुज्यस्थितिशब्दा निष्ठायोगपर्यायाः ॥ (१५३।०)

यस्मिन् सति पदार्थाः साधकस्याध्यक्षोपलब्धियोग्या भवन्ति स प्रकाशः द्विविधः परापरभेदात् ॥ (१५४।०)

तत्र येन विधियोगसाधनानि सम्यग् विवेचयति ध्येयतत्त्वे ब्रह्मणि च स्वं चित्तं समाहितं च्युतं च च्यवमानं च लक्षयति सो ऽपरः प्रकाशः ॥ (१५५।०)

येन तु स्थापनावसरे सर्वतत्त्वानि सगुणधर्माण्य् आनन्त्येन दृष्ट्वा योज्यायोज्यभावेन विवेचयति स पर इति ॥ (१५६।०)

विषयिणाम् इष्टविषयेष्व् इवानिच्छतो ऽपि रुद्रे चित्तवृत्तिप्रवाहः समीपं तद् एवात्यन्तोत्कर्षापन्नं देवनित्यत्वम् इत्य् एतत् सर्वं धर्मज्ञापकत्वेनोक्तम् इति ॥ (१५७।०)

तृतीयं लाभम् आह ॥ (१५८।०)

अथ नित्यत्वम् इति ॥ (१५९।०)

अथेत्यानन्तर्ये तपोऽनन्तरं यद् देवे भावाभ्यासलक्षणं नित्यत्वं तृतीयो लाभः स उच्यते ॥ (१६०।०)

न तु नित्ययुक्ततेत्य् अर्थः ॥ (१६१।०)

अव्युच्छिन्नप्रवाहो नित्यत्वम् अत्राभिप्रेतं यथा नित्यप्रवाहा गङ्गेती ॥ (१६२।०)

चतुर्थं लाभम् आह स्थितिर् इति ॥ (१६३।०)

दोषहेतुजालेभ्यश् छिन्नस्य मूलाख्यानिवृत्तौ चित्तस्य रुद्रे ऽवस्थानम् अत्यन्तनिश्चलत्वं स्थितिर् उच्यते ॥ (१६४।०)

तत्समकालं योगिनो ऽसङ्गित्वादीनि नव लक्षणानि भवन्ति ॥ (१६५।०)

तत्र लक्ष्यमाणस्य सङ्गस्यात्यन्तव्यावृत्तिर् असङ्गित्वम् ॥ (१६६।०)

केवलरुद्रतत्त्वावस्थितिचित्तत्त्वं योगित्वम् ॥ (१६७।०)

अनुरुध्यमानचित्तवृत्तित्वं नित्यात्मत्वम् ॥ (१६८।०)

अप्रादुर्भाविचित्तत्वम् अजत्वम् ॥ (१६९।०)

सर्वाशङ्कास्थानातिक्रान्तत्वं क्षेमित्वम् ॥ (१७२।०)

बाह्याध्यात्मिकक्रियाशून्यत्वं निष्क्रियत्वम् ॥ (१७३।०)

समस्तचिन्तारहितत्वं वीतशोकत्वम् इत्य् एतानि लक्षणान्य् अस्य योगस्यात्यन्तोत्कृष्टत्वप्रतिपादनार्थम् उक्तानि ॥ (१७४।०)

पञ्चमं लाभम् आह सिद्धिश् च इति ॥ (१७५।०)

सिद्धिः पूर्वव्याख्याता ॥ (१७६।०)

सानुमानाद् अप्य् अवगम्यते ॥ (१७७।०)

निरुपचरिता मुक्तात्मानः परमैश्वर्योपेताः पुरुषत्वे सति समस्तदुःखबीजरहितत्वान् महेश्वरवत् ॥ (१७८।०)

पराभिप्रेता मुक्तात्मानः परमैश्वर्यविकलत्वाद् अस्मदादिवद् इति ॥ (१७९।०)

चकारो न्यूनाधिकव्यवच्छेदसूचकः ॥ (१८०।०)

पञ्चमीति लाभानां पञ्चत्वोपसंहारार्थम् इति ॥ (१८१।०)

अथैते लाभाः किं देशनियमेन प्राप्तव्या यथा ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थभिक्षुभिर् विद्याप्रजातयोगाख्या लाभाः किं वा देशानियमेनापि पञ्चविंशतितत्त्वज्ञेन कैवल्यवद् इति ॥ (१८२।०)

उच्यते ॥ (१८३।०)

देशनियमेन ॥ (१८४।०)

यतस् तदर्थम् इदम् आह ॥ (१८५।०)