घेरण्ड उवाच । (१।१)

अथातः सम्प्रवक्ष्यामि प्राणायामस्य यद् विधिम् । (१।२)

यस्य साधनमात्रेण देवतुल्यो भवेन् नरः ॥ (१।३)

आदौ स्थानं तथा कालं मिताहारं तथापरम् । (२।१)

नाडीशुद्धिं ततः पश्चात् प्राणायामं च साधयेत् ॥ (२।२)

दूरदेशे तथारण्ये राजधान्यां जनान्तिके । (३।१)

योगारम्भं न कुर्वीत कृतश् चेत् सिद्धिहा भवेत् ॥ (३।२)

अविश्वासं दूरदेशे अरण्ये भक्षवर्जितम् । (४।१)

लोकारण्ये प्रकाशश् च तस्मात् त्रीणि विवर्जयेत् ॥ (४।२)

सुदेशे धार्मिके राज्ये सुभिक्षे निरुपद्रवे । (५।१)

तत्रैकं कुटिरं कृत्वा प्राचीरैः परिवेष्टयेत् ॥ (५।२)

वापीकूपतडागं च प्राचीरमध्यवर्ति च । (६।१)

नात्युच्चं नातिनीचं वा कुटिरं कीटवर्जितम् ॥ (६।२)

सम्यग् गोमयलिप्तं च कुटिरं रन्ध्रवर्जितम् । (७।१)

एवं स्थाने हि गुप्ते च प्राणायामं समभ्यसेत् ॥ (७।२)

हेमन्ते शिशिरे ग्रीष्मे वर्षायां च ऋतौ तथा । (८।१)

योगारम्भं न कुर्वीत कृते योगो हि रोगदः ॥ (८।२)

वसन्ते शरदि प्रोक्तं योगारम्भं समाचरेत् । (९।१)

तदा योगो भवेत् सिद्धो रोगान् मुक्तो भवेद् ध्रुवम् ॥ (९।२)

चैत्रादिफाल्गुनान्ते च माघादिफाल्गुनान्तिके । (१०।१)

द्वौ द्वौ मासौ ऋतुभागौ अनुभावश् चतुश् चतुः ॥ (१०।२)

वसन्तश् चैत्रवैशाखौ ज्येष्ठाषाढौ च ग्रीष्मकौ । (११।१)

वर्षा श्रावणभाद्राभ्यां शरद् आश्विनकार्त्तिकौ । (११।२)

मार्गपौषौ च हेमन्तः शिशिरो माघफाल्गुनौ ॥ (११।३)

अनुभावं प्रवक्ष्यामि ऋतूनां च यथोदितम् । (१२।१)

माघादिमाधवान्ते हि वसन्तानुभवश् चतुः ॥ (१२।२)

चैत्रादि चाषाढान्तं च ग्रीष्मश् चानुभवश् चतुः । (१३।१)

आषाढादि चाश्विनान्तं वर्षा चानुभवश् चतुः ॥ (१३।२)

भाद्रादिमार्गशीर्षान्तं शरदो ऽनुभवश् चतुः । (१४।१)

कार्त्तिकादिमाघमासान्तं हेमन्तानुभवश् चतुः । (१४।२)

मार्गादींश् चतुरो मासाञ् शिशिरानुभवं विदुः ॥ (१४।३)

वसन्ते वापि शरदि योगारम्भं तु समाचरेत् । (१५।१)

तदा योगो भवेत् सिद्धो विनायासेन कथ्यते ॥ (१५।२)

मिताहारं विना यस् तु योगारम्भं तु कारयेत् । (१६।१)

नानारोगो भवेत् तस्य किंचिद् योगो न सिध्यति ॥ (१६।२)

शाल्यन्नं यवपिण्डं वा गोधूमपिण्डकं तथा । (१७।१)

मुद्गं माषचणकादि शुभ्रं च तुषवर्जितम् ॥ (१७।२)

पटोलं पनसं मानं कक्कोलं च शुकाशकम् । (१८।१)

द्राढिकां कर्कटीं रम्भां डुम्बरीं कण्टकण्टकम् ॥ (१८।२)

आमरम्भां बालरम्भां रम्भादण्डं च मूलकम् । (१९।१)

वार्त्ताकीं मूलकम् ऋद्धिं योगी भक्षणम् आचरेत् ॥ (१९।२)

बालशाकं कालशाकं तथा पटोलपत्रकम् । (२०।१)

पञ्चशाकं प्रशंसीयाद् वास्तूकं हिलमोचिकाम् ॥ (२०।२)

शुद्धं सुमधुरं स्निग्धम् उदरार्धविवर्जितम् । (२१।१)

भुज्यते सुरसंप्रीत्या मिताहारम् इमं विदुः ॥ (२१।२)

अन्नेन पूरयेद् अर्धं तोयेन तु तृतीयकम् । (२२।१)

उदरस्य तुरीयांशं संरक्षेद् वायुचारणे ॥ (२२।२)

कट्व् अम्लं लवणं तिक्तं भृष्टं च दधि तक्रकम् । (२३।१)

शाकोत्कटं तथा मद्यं तालं च पनसं तथा ॥ (२३।२)

कुलत्थं मसूरं पाण्डुं कूष्माण्डं शाकदण्डकम् । (२४।१)

तुम्बीकोलकपित्थं च कण्टबिल्वं पलाशकम् ॥ (२४।२)

कदम्बं जम्बीरं बिम्बं लकुचं लशुनं विषम् । (२५।१)

कामरङ्गं पियालं च हिङ्गुशाल्मलिकेमुकम् ॥ (२५।२)

योगारम्भे वर्जयेच् च पथस्त्रीवह्निसेवनम् । (२६।१)

नवनीतं घृतं क्षीरं गुडं शर्करादि चैक्षवम् ॥ (२६।२)

पक्वरम्भां नारिकेलं दाडिम्बम् अशिवासवम् । (२७।१)

द्राक्षां तु लवलीं धात्रीं रसम् अम्लविवर्जितम् ॥ (२७।२)

एलाजातिलवङ्गं च पौरुषं जम्बु जाम्बलम् । (२८।१)

हरीतकीं खर्जूरं च योगी भक्षणम् आचरेत् ॥ (२८।२)

लघुपाकं प्रियं स्निग्धं तथा धातुप्रपोषणम् । (२९।१)

मनोऽभिलषितं योग्यं योगी भोजनम् आचरेत् ॥ (२९।२)

काठिन्यं दुरितं पूतिम् उष्णं पर्युषितं तथा । (३०।१)

अतिशीतं चाति चोष्णं भक्ष्यं योगी विवर्जयेत् ॥ (३०।२)

प्रातःस्नानोपवासादि कायक्लेशविधिं तथा । (३१।१)

एकाहारं निराहारं यामान्ते च न कारयेत् ॥ (३१।२)

एवं विधिविधानेन प्राणायामं समाचरेत् । (३२।१)

आरम्भे प्रथमे कुर्यात् क्षीराद्यं नित्यभोजनम् । (३२।२)

मध्याह्ने चैव सायाह्ने भोजनद्वयम् आचरेत् ॥ (३२।३)

कुशासने मृगाजिने व्याघ्राजिने च कम्बले । (३३।१)

स्थूलासने समासीनः प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । (३३।२)

नाडीशुद्धिं समासाद्य प्राणायामं समभ्यसेत् ॥ (३३।३)

चण्डकापालिर् उवाच । (३४।१)

नाडीशुद्धिं कथं कुर्यान् नाडीशुद्धिस् तु कीदृशी । (३४।२)

तत् सर्वं श्रोतुम् इच्छामि तद् वदस्व दयानिधे ॥ (३४।३)

घेरण्ड उवाच । (३५।१)

मलाकुलासु नाडीषु मारुतो नैव गच्छति । (३५।२)

प्राणायामः कथं सिध्येत् तत्त्वज्ञानं कथं भवेत् । (३५।३)

तस्माद् आदौ नाडीशुद्धिं प्राणायामं ततो ऽभ्यसेत् ॥ (३५।४)

नाडीशुद्धिर् द्विधा प्रोक्ता समनुर् निर्मनुस् तथा । (३६।१)

बीजेन समनुं कुर्यान् निर्मनुं धौतिकर्मणि ॥ (३६।२)

धौतिकर्म पुरा प्रोक्तं षट्कर्मसाधने यथा । (३७।१)

शृणुष्व समनुं चण्ड नाडीशुद्धिर् यथा भवेत् ॥ (३७।२)

उपविश्यासने योगी पद्मासनं समाचरेत् । (३८।१)

गुर्वादिन्यासनं कृत्वा यथैव गुरुभाषितम् । (३८।२)

नाडीशुद्धिं प्रकुर्वीत प्राणायामविशुद्धये ॥ (३८।३)

वायुबीजं ततो ध्यात्वा धूम्रवर्णं सतेजसम् । (३९।१)

चन्द्रेण पूरयेद् वायुं बीजं षोडशकैः सुधीः ॥ (३९।२)

चतुःषष्ट्या मात्रया च कुम्भकेनैव धारयेत् । (४०।१)

द्वात्रिंशन्मात्रया वायुं सूर्यनाड्या च रेचयेत् ॥ (४०।२)

नाभिमूलाद् वह्निम् उत्थाप्य ध्यायेत् तेजो ऽवनीयुतम् । (४१।१)

वह्निबीजं षोडशेन सूर्यनाड्या च पूरयेत् ॥ (४१।२)

चतुःषष्ट्या मात्रया च कुम्भकेनैव धारयेत् । (४२।१)

द्वात्रिंशन्मात्रया वायुं शशिनाड्या च रेचयेत् ॥ (४२।२)

नासाग्रे शशधृग्बिम्बं ध्यात्वा ज्योत्स्नासमन्वितम् । (४३।१)

ठं बीजं षोडशेनैव इडया पूरयेन् मरुत् ॥ (४३।२)

चतुःषष्ट्या मात्रया च कुम्भकेनैव धारयेत् । (४४।१)

अमृतप्लावितं ध्यात्वा प्राणायामं समभ्यसेत् ॥ (४४।२)

एवं बीजं षोडशेनैव सूर्यनाड्या च पूरयेत् । (४५।१)

द्वात्रिंशेन लकारेण दृढं भाव्यं विरेचयेत् ॥ (४५।२)

एवंविधां नाडीशुद्धिं कृत्वा नाडीं विशोधयेत् । (४६।१)

दृढो भूत्वासनं कृत्वा प्राणायामं समाचरेत् ॥ (४६।२)

सहितः सूर्यभेदश् च उज्जायी शीतली तथा । (४७।१)

भस्त्रिका भ्रामरी मूर्छा केवली चाष्ट कुम्भिकाः ॥ (४७।२)

सहितौ द्विविधौ प्रोक्तौ प्राणायामं समाचरेत् । (४८।१)

सगर्भो बीजम् उच्चार्य निर्गर्भो बीजवर्जितः । (४८।२)

प्राणायामं सगर्भं च प्रथमं कथयामि ते ॥ (४८।३)

सुखासने चोपविश्य प्राङ्मुखो वाप्य् उदङ्मुखः । (४९।१)

ध्यायेद् विधिं रजोगुणं रक्तवर्णम् अवर्णकम् ॥ (४९।२)

इडया पूरयेद् वायुं मात्रया षोडशैः सुधीः । (५०।१)

पूरकान्ते कुम्भकाद्ये कर्तव्यस् तूड्डीयानकः ॥ (५०।२)

सत्त्वमयं हरिं ध्यात्वा उकारैः शुक्लवर्णकैः । (५१।१)

चतुःषष्ट्या च मात्रया अनिलं कुम्भकं चरेत् । (५१।२)

कुम्भकान्ते रेचकाद्ये कर्तव्यं च जालंधरम् ॥ (५१।३)

रुद्रं तमोगुणं ध्यात्वा मकारैः कृष्णवर्णकैः । (५२।१)

द्वात्रिंशन्मात्रया चैव रेचयेद् विधिना पुनः ॥ (५२।२)

पुनः पिङ्गलयापूर्य कुम्भकेनैव धारयेत् । (५३।१)

इडया रेचयेत् पश्चात् तद्बीजेन क्रमेण तु ॥ (५३।२)

अनुलोमविलोमेन वारं वारं च साधयेत् । (५४।१)

पूरकान्ते कुम्भकाद्ये धृतं नासापुटद्वयम् । (५४।२)

कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठैस् तर्जनीमध्यमे विना ॥ (५४।३)

प्राणायामं निगर्भं तु विना बीजेन जायते । (५५।१)

वामजानूपरिन्यस्तवामपाणितलं भ्रमेत् । (५५।२)

मात्रादिशतपर्यन्तं पूरकुम्भकरेचनम् ॥ (५५।३)

उत्तमा विंशतिर् मात्रा मध्यमा षोडशी स्मृता । (५६।१)

अधमा द्वादशी मात्रा प्राणायामास् त्रिधा स्मृताः ॥ (५६।२)

अधमाज् जायते घर्मो मेरुकम्पश् च मध्यमात् । (५७।१)

उत्तमाच् च भूमित्यागस् त्रिविधं सिद्धिलक्षणम् ॥ (५७।२)

प्राणायामात् खेचरत्वं प्राणायामाद् रोगनाशनम् । (५८।१)

प्राणायामाद् बोधयेच् छक्तिं प्राणायामान् मनोन्मनी । (५८।२)

आनन्दो जायते चित्ते प्राणायामी सुखी भवेत् ॥ (५८।३)

कथितं सहितं कुम्भं सूर्यभेदनकं शृणु । (५९।१)

पूरयेत् सूर्यनाड्या च यथाशक्ति बहिर्मरुत् ॥ (५९।२)

धारयेद् बहुयत्नेन कुम्भकेन जलंधरैः । (६०।१)

यावत् स्वेदं नखकेशाभ्यां तावत् कुर्वन्तु कुम्भकम् ॥ (६०।२)

प्राणो ऽपानः समानश् चोदानव्यानौ च वायवः । (६१।१)

नागः कूर्मश् च कृकरो देवदत्तो धनंजयः ॥ (६१।२)

हृदि प्राणो वहेन् नित्यम् अपानो गुदमण्डले । (६२।१)

समानो नाभिदेशे तु उदानः कण्ठमध्यगः । (६२।२)

व्यानो व्याप्य शरीरे तु प्रधानाः पञ्च वायवः ॥ (६२।३)

प्राणाद्याः पञ्च विख्याता नागाद्याः पञ्च वायवः । (६३।१)

तेषाम् अपि च पञ्चानां स्थानानि च वदाम्य् अहम् ॥ (६३।२)

उद्गारे नाग आख्यातः कूर्मस् तून्मीलने स्मृतः । (६४।१)

कृकरः क्षुत्तृषे ज्ञेयो देवदत्तो विजृम्भणे । (६४।२)

न जहाति मृते क्वापि सर्वव्यापी धनंजयः ॥ (६४।३)

नागो गृह्णाति चैतन्यं कूर्मश् चैव निमेषणम् । (६५।१)

क्षुत्तृषं कृकरश् चैव जृम्भणं चतुर्थेन तु । (६५।२)

भवेद् धनंजयाच् छब्दं क्षणमात्रं न निःसरेत् ॥ (६५।३)

सर्वं च सूर्यकं भित्वा नाभिमूलात् समुद्धरेत् ॥ (६६।१)

इडया रेचयेत् पश्चाद् धैर्येणाखण्डवेगतः । (६७।१)

पुनः सूर्येण चाकृष्य कुम्भयित्वा यथाविधि ॥ (६७।२)

रेचयित्वा साधयेत् तु क्रमेण च पुनः पुनः । (६८।१)

कुम्भकः सूर्यभेदस् तु जरामृत्युविनाशकः ॥ (६८।२)

बोधयेत् कुण्डलीं शक्तिं देहानलविवर्धनम् । (६९।१)

इति ते कथितं चण्ड सूर्यभेदनम् उत्तमम् ॥ (६९।२)

नासाभ्यां वायुम् आकृष्य मुखमध्ये च धारयेत् । (७०।१)

हृद्गलाभ्यां समाकृष्य वायुं वक्त्रेण धारयेत् ॥ (७०।२)

मुखं प्रफुल्लं संरक्ष्य कुर्याज् जालंधरं ततः । (७१।१)

आशक्ति कुम्भकं कृत्वा धारयेद् अविरोधतः ॥ (७१।२)

उज्जायीकुम्भकं कृत्वा सर्वकार्याणि साधयेत् । (७२।१)

न भवेत् कफरोगश् च क्रूरवायुर् अजीर्णकम् ॥ (७२।२)

आमवातः क्षयः कासो ज्वरप्लीहा न जायते । (७३।१)

जरामृत्युविनाशाय चोज्जायीं साधयेन् नरः ॥ (७३।२)

जिह्वया वायुम् आकृष्य उदरे पूरयेच् छनैः । (७४।१)

क्षणं च कुम्भकं कृत्वा नासाभ्यां रेचयेत् पुनः ॥ (७४।२)

सर्वदा साधयेद् योगी शीतलीकुम्भकं शुभम् । (७५।१)

अजीर्णं कफपित्तं च नैव तस्य प्रजायते । (७५।२)

ततो वायुं च नासाभ्याम् उभाभ्यां चालयेच् छनैः ॥ (७५।३)

एवं विंशतिवारं च कृत्वा कुर्याच्च कुम्भकम् । (७६।१)

तदन्ते चालयेद् वायुं पूर्वोक्तं च यथाविधि ॥ (७६।२)

त्रिवारं साधयेद् एनं भस्त्रिकाकुम्भकं सुधीः । (७७।१)

न च रोगो न च क्लेश आरोग्यं च दिने दिने ॥ (७७।२)

अर्धरात्रे गते योगी जन्तूनां शब्दवर्जिते । (७८।१)

कर्णौ निधाय हस्ताभ्यां कुर्यात् पूरकम् उत्तमम् ॥ (७८।२)

शृणुयाद् दक्षिणे कर्णे नादम् अन्तर्गतं सुधीः । (७९।१)

प्रथमं झिञ्झीनादं च वंशीनादं ततः परम् । (७९।२)

मेघघर्घरभ्रामरी च घण्टाकांस्यं ततः परम् ॥ (७९।३)

तुरीभेरीमृदङ्गादिनिनादानकदुन्दुभिः । (८०।१)

एवं नानाविधो नादो जायते नित्यम् अभ्यासात् ॥ (८०।२)

अनाहतस्य शब्दस्य तस्य शब्दस्य यो ध्वनिः । (८१।१)

ध्वनेर् अन्तर्गतं ज्योतिर् ज्योतिरन्तर्गतं मनः ॥ (८१।२)

तस्मिंस् तु विलयं याति तद् विष्णोः परमं पदम् । (८२।१)

एवं भ्रामरीसंसिद्धिः समाधिसिद्धिम् आप्नुयात् ॥ (८२।२)

मुखे च कुम्भकं कृत्वा भ्रुवोर् अन्तर्गतं मनः । (८३।१)

संत्यज्य विषयान् सर्वान् मनोमूर्छा सुखप्रदा ॥ (८३।२)

आत्मनि मनसंयोगाद् आनन्दं जायते ध्रुवम् । (८४।१)

एवं नानाविधानन्दो जायते नित्यम् अभ्यासात् । (८४।२)

एवम् अभ्यासयोगेन समाधिसिद्धिम् आप्नुयात् ॥ (८४।३)

भुजङ्गिन्याः श्वासवशाद् अजपा जायते ननु । (८५।१)

हंकारेण बहिर् याति सःकारेण विशेत् पुनः ॥ (८५।२)

षट्शतानि दिवारात्रौ सहस्राण्य् एकविंशतिः । (८६।१)

अजपां नाम गायत्रीं जीवो जपति सर्वदा ॥ (८६।२)

मूलाधारे यथा हंसस् तथा हि हृदि पङ्कजे । (८७।१)

तथा नासापुटद्वंद्वे त्रिवेणीसंगमागमम् ॥ (८७।२)

षण्णवत्यङ्गुलीमानं शरीरं कर्मरूपकम् । (८८।१)

देहाद् बहिर्गतो वायुः स्वभावाद् द्वादशाङ्गुलिः ॥ (८८।२)

शयने षोडशाङ्गुल्यो भोजने विंशतिस् तथा । (८९।१)

चतुर्विंशाङ्गुलिः पन्थे निद्रायां त्रिंशदङ्गुलिः । (८९।२)

मैथुने षट्त्रिंशद् उक्तं व्यायामे च ततो ऽधिकम् ॥ (८९।३)

स्वभावे ऽस्य गतेर् न्यूने परम् आयुः प्रवर्धते । (९०।१)

आयुःक्षयो ऽधिके प्रोक्तो मारुते चान्तराद् गते ॥ (९०।२)

तस्मात् प्राणे स्थिते देहे मरणं नैव जायते । (९१।१)

वायुना घटसम्बन्धे भवेत् केवलकुम्भकः ॥ (९१।२)

यावज् जीवं जपेन् मन्त्रम् अजपासंख्यकेवलम् । (९२।१)

अद्यावधि धृतं संख्याविभ्रमं केवलीकृते ॥ (९२।२)

अत एव हि कर्तव्यः केवलीकुम्भको नरैः । (९३।१)

केवली चाजपासंख्या द्विगुणा च मनोन्मनी ॥ (९३।२)

नासाभ्यां वायुम् आकृष्य केवलं कुम्भकं चरेत् । (९४।१)

एकादिकचतुःषष्टिं धारयेत् प्रथमे दिने ॥ (९४।२)

केवलीम् अष्टधा कुर्याद् यामे यामे दिने दिने । (९५।१)

अथवा पञ्चधा कुर्याद् यथा तत् कथयामि ते ॥ (९५।२)

प्रातर् मध्याह्नसायाह्ने मध्यरात्रे चतुर्थके । (९६।१)

त्रिसंध्यम् अथवा कुर्यात् सममाने दिने दिने ॥ (९६।२)

पञ्चवारं दिने वृद्धिर् वारैकं च दिने तथा । (९७।१)

अजपापरिमाणे च यावत् सिद्धिः प्रजायते ॥ (९७।२)

प्राणायामं केवलीं नाम तदा वदति योगवित् । (९८।१)

कुम्भके केवले सिद्धे किं न सिध्यति भूतले ॥ (९८।२)