अतीतेष्वपि कलियुगेषु विप्रादीनां कृष्यादिकम् अस्तीति सूचयितुं सनातनः इत्युक्तम् ॥ (१।०)

यद्यपि स्मृत्यन्तरेष्विवात्रापि वर्णधर्मानन्तरम् आश्रमधर्मा वक्तुमुचिताः तथापि व्यासेनापृष्टत्वाद् आचार्येणोपेक्षिताः ॥ (२।०)

अस्माभिस्तु श्रोतृहितार्थाय तेऽपि वर्ण्यन्ते ॥ (३।०)

न च पूर्वाध्याय एव कुतो न वर्णिता इति मन्तव्यम् ॥ (४।०)

तत्र प्रसङ्गाभावात् ॥ (५।०)

अत्र तु चातुर्वर्ण्याश्रमागतम् इत्याश्रमशब्देन तेषां बुद्धिस्थत्वादस्ति प्रसङ्गः ॥ (६।०)

ते चाश्रमाश्चतुर्विधाः ॥ (७।०)

तदुक्तं स्कान्दे । (८।१)

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो ऽथ भिक्षुकः । (८।२)

एते क्रमेण विप्राणां चत्वारः पृथगाश्रमाः ॥ (८।३)

इति ॥ (९।०)

मनुरपि । (१०।१)

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा । (१०।२)

एते गृहस्थप्रभवाश् चत्वारः पृथगाश्रमाः ॥ (१०।३)

इति ॥ (११।०)

गृहस्थप्रभवाः गृहस्थोपयोगिन इत्यर्थः ॥ (१२।०)

तत्रोपनयनेन संस्कृतो ब्रह्मचारी ॥ (१३।०)

ब्रह्मचर्यम् आगाम् उप मा नयस्व ॥ (१४।०)

इति ॥ (१५।०)

मन्त्रवर्णात् ॥ (१६।०)

ब्रह्मचर्यम् उद्दिश्यागां मामुपनयस्व इत्यर्थः ॥ (१७।०)

उपनयनं च गर्भाधानादिषु पठितत्वात् ब्राह्मः संस्कारः ॥ (१८।०)

तदाह हारीतः । (१९।१)

द्विविधो हि संस्कारो भवति ब्राह्मो दैवश्च । (१९।२)

गर्भाधानादिस्मार्तो ब्राह्मः । (१९।३)

पाकयज्ञा हविर्यज्ञाः सौमाश्च दैवः । (१९।४)

ब्राह्मेण संस्कृत ऋषीणां समानतां सायुज्यं गच्छति । (१९।५)

दैवेनोत्तरेण संस्कृतो देवानां समानतां सायुज्यं गच्छति ॥ (१९।६)

इति ॥ (२०।०)

गर्भाधानादयो गौतमेनानुक्रान्ताः । (२१।१)

गर्भाधानपुंसवनानवलोभनसीमन्तोन्नयनजातकर्मनामकरणान्नप्राशनचौलोपनयनम् । (२१।२)

चत्वारि वेदव्रतानि । (२१।३)

स्नानं सहधर्मचारिणीसंयोगः । (२१।४)

पञ्चानां यज्ञानामनुष्ठानं देवपितृमनुष्यभूतब्रह्मणाम् एतेषाम् च । (२१।५)

अष्टका पार्वणश्राद्धं श्रावण्याग्रहायणी चैत्र्याश्वयुजी चेति सप्त पाकयज्ञसंस्थाः । (२१।६)

अग्न्याधेयो ऽग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासाग्रयणचातुर्मास्यानि निरूढपशुबन्धाः सौत्रामणीति सप्त हविर्यज्ञसंस्थाः । (२१।७)

अग्निष्टोमो ऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडशी वाजपेयो ऽतिरात्राप्तोर्याम इति सप्त सोमसंस्थाः । (२१।८)

इत्येते चत्वारिंशत् संस्काराः ॥ (२१।९)

इति ॥ (२२।०)

तत्र गर्भाधानादयश् चूडान्ताः संस्कारा बीजगर्भजनितदोषनिवृत्त्यर्थाः ॥ (२३।०)

अत एव याज्ञवल्क्यः चूडान्तान् संस्कारान् निरूप्याह । (२४।१)

एवमेनः शमं याति बीजगर्भसमुद्भवम् ॥ (२४।२)

इति ॥ (२५।०)

अतो ब्रह्मचर्याश्रमात् प्राक् ते वर्ण्यन्ते ॥ (२६।०)

तत्र द्विजानां गर्भाधानादयः समन्त्रकाः कार्याः । (२७।१)

तदाह याज्ञवल्क्यः । (२७।२)

ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रा वर्णास्त्वाद्यास्त्रयो द्विजाः । (२७।३)

निषेकादिश्मशानान्तास् तेषां वै मन्त्रतः क्रियाः ॥ (२७।४)

इति ॥ (२८।०)

गर्भाधानगर्भाधानादीनां कालविशेषमाह स एव । (२९।१)

गर्भाधानम् ऋतौ पुंसः सवनं स्पन्दनात् पुरा । (२९।२)

षष्ठेऽष्टमे वा सीमन्तो मास्येते जातकर्म च ॥ (२९।३)

अहन्येकादशे नाम चतुर्थे मासि निष्क्रमः । (३०।१)

षष्ठे ऽन्नप्राशनं मासि चूडा कार्या यथाकुलम् ॥ (३०।२)

इति ॥ (३१।०)

रजोदर्शनदिवसमारभ्य षोडश दिवसा ऋतुः ॥ (३२।०)

तदाह मनुः । (३३।१)

ऋतुः स्वाभाविकः स्त्रीणां रात्रयः षोडश स्मृताः । (३३।२)

चतुर्भिरितरे सार्धमहोभिः सद्विगर्हितैः ॥ (३३।३)

तासामाद्याश्चतस्रस्तु निन्दितैकादशी च या । (३४।१)

त्रयोदशी च शेषाः स्युः प्रशस्ता दश रात्रयः ॥ (३४।२)

युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियो ऽयुग्मासु रात्रिषु । (३५।१)

तस्माद् युग्मासु पुत्रार्थी संविशेद् आर्तवे स्त्रियम् ॥ (३५।२)

इति ॥ (३६।०)

रजोदर्शनमारभ्य चत्वार्यत्राहानि सद्विगर्हितानि ॥ (३७।०)

युग्मासु समासु ॥ (३८।०)

संविशेत् गच्छेत् ॥ (३९।०)

इति गर्भाधानम् ॥ (४०।०)

पुंसवनअथ पुंसवनम् । (४१।१)

एवम् ऋतौ गर्भाधानं कृत्वा गर्भचलनात् पुरा पुंसवनं कार्यम् ॥ (४१।२)

तच्चलनं द्वितीये वा तृतीये वा भवति ॥ (४२।०)

तदाह बैजवापः । (४३।१)

मासि द्वितीये वा तृतीये वा पुरा स्पन्दते ॥ (४३।२)

इति ॥ (४४।०)

पारस्करो ऽपि । (४५।१)

मासे द्वितीये तृतीये वा ॥ (४५।२)

यदहः पुंसा नक्षत्रेण चन्द्रमा युज्येत ॥ (४६।०)

इति ॥ (४७।०)

पुंनक्षत्राणि च हस्तादीनि ज्योतिःशास्त्रे प्रसिद्धानि ॥ (४८।०)

अनवलोभनम् आश्वलायनगृह्यपरिशिष्टे ऽवगन्तव्यम् ॥ (४९।०)

इति पुंसवनम् ॥ (५०।०)

सीमन्तोन्नयनअथ सीमन्तोन्नयनम् ॥ (५१।०)

सीमन्तोन्नयनस्य याज्ञवल्क्योक्तकालादन्ये ऽपि काला मुनिभिः दर्शिताः ॥ (५२।०)

तत्र लौगाक्षिः । (५३।१)

तृतीये गर्भमासे सीमन्तोन्नयनं कार्यम् ॥ (५३।२)

इति ॥ (५४।०)

आपस्तम्बो ऽपि । (५५।१)

प्रथमे गर्भे चतुर्थे मासि ॥ (५५।२)

इति ॥ (५६।०)

बैजवापो ऽपि । (५७।१)

अथ सीमन्तोन्नयनं चतुर्थे पञ्चमे षष्ठे वापि ॥ (५७।२)

इति ॥ (५८।०)

सांख्यायनगृह्ये ऽपि । (५९।१)

सप्तमे मासि प्रथमे गर्भे सीमन्तोन्नयनम् ॥ (५९।२)

इति ॥ (६०।०)

शङ्खो ऽपि । (६१।१)

गर्भस्पन्दने सीमन्तोन्नयनं यावद्वा न प्रसवः ॥ (६१।२)

इति ॥ (६२।०)

विशेषाश्रवणात् सर्वे ऽप्येते विकल्प्यन्ते ॥ (६३।०)

एतच्च सीमन्तोन्नयनं क्षेत्रसंस्कारत्वात् सकृदेव कर्तव्यं न प्रतिगर्भम् ॥ (६४।०)

तथा च हारीतः । (६५।१)

सकृत् संस्कृतसंस्कारा सीमन्तेन द्विजस्त्रियः ॥ (६५।२)

इति ॥ (६६।०)

देवलो ऽपि । (६७।१)

या सकृत् संस्कृता नारी सर्वगर्भेषु संस्कृता ॥ (६७।२)

इति ॥ (६८।०)

गर्भसंस्कारपक्षे तु प्रतिगर्भम् आवर्तनीयम् ॥ (६९।०)

तथा च विष्णुः । (७०।१)

सीमन्तोन्नयनं कर्म न स्त्रीसंस्कार इष्यते । (७०।२)

केचिद्गर्भस्य संस्काराद्गर्भं गर्भं प्रयुञ्जते ॥ (७०।३)

अनयोः पक्षयोर् यथागृह्यं व्यवस्था ॥ (७१।०)

अकृतसीमन्तायाः प्रसवे सत्यव्रत आह । (७२।१)

स्त्री यद्यकृतसीमन्ता प्रसूयेत कथञ्चन । (७२।२)

गृहीतपुत्रा विधिवत्पुनः संस्कारमर्हति ॥ (७२।३)

इति सीमन्तोन्नयनम् ॥ (७३।०)

जातकर्मनथ जातकर्म ॥ (७४।०)

तत्र जातकर्मणः कालो याज्ञवल्क्येन दर्शितः । (७५।१)

मास्येते जातकर्म च ॥ (७५।२)

इति ॥ (७६।०)

एते आगते जात इति यावत् ॥ (७७।०)

विष्णुरपि । (७८।१)

जातकर्म ततः कुर्यात् पुत्रे जाते यथोदितम् ॥ (७८।२)

इति ॥ (७९।०)

स्वगृह्ये इति शेषः ॥ (८०।०)

तच्च स्नानानन्तरं कार्यम् ॥ (८१।०)

तथा च संवर्तः । (८२।१)

जाते पुत्रे पितुः स्नानं सचैलं तु विधीयते ॥ (८२।२)

इति ॥ (८३।०)

जातकर्म च नाभिवर्धनात् प्रागेव कार्यम् ॥ (८४।०)

तथा च मनुः । (८५।१)

प्राङ् नाभिवर्धनात् पुंसो जातकर्म विधीयते । (८५।२)

मन्त्रवत् प्राशनं चास्य हिरण्यमधुसर्पिषाम् ॥ (८५।३)

इति ॥ (८६।०)

वर्धनं छेदनम् ॥ (८७।०)

न चाशौचशङ्कया कर्मानधिकारः इति वाच्यम् ॥ (८८।०)

नाभिच्छेदात् प्राग् आशौचाभावात् ॥ (८९।०)

तदाह जैमिनिः । (९०।१)

यावन्न छिद्यते नालं तावन्नाप्नोति सूतकम् । (९०।२)

छिन्ने नाले ततः पश्चात् सूतकं तु विधीयते ॥ (९०।३)

इति ॥ (९१।०)

विष्णुधर्मोत्तरे । (९२।१)

अच्छिन्ननाभ्यां कर्तव्यं श्राद्धं वै पुत्रजन्मनि । (९२।२)

आशौचोपरमे कार्यमथ वा नियतात्मभिः ॥ (९२।३)

इति ॥ (९३।०)

तच्च श्राद्धं हेमद्रव्येण कार्यम् ॥ (९४।०)

तदाह व्यासः । (९५।१)

द्रव्याभावे द्विजाभावे प्रवासे पुत्रजन्मनि । (९५।२)

हेमश्राद्धं प्रकुर्वीत यस्य भार्या रजस्वला ॥ (९५।३)

इति ॥ (९६।०)

आदित्यपुराणे पक्वान्ननिषेधो दर्शितः । (९७।१)

जातश्राद्धे न दद्यात्तु पक्वान्नं ब्राह्मणेष्वपि । (९७।२)

यस्माच्चान्द्रायणात् शुद्धिस्तेषां भवति नान्यथा ॥ (९७।३)

इति ॥ (९८।०)

तस्मिन् दिने यथाशक्ति दानं कर्तव्यम् ॥ (९९।०)

तदुक्तं आदिपुराणे । (१००।१)

देवाश्च पितरश्चैव पुत्रे जाते द्विजन्मनाम् । (१००।२)

आयान्ति तस्मात्तदहः पुण्यं पूज्यं च सर्वदा ॥ (१००।३)

तत्र दद्यात् सुवर्णं तु भूमिं गां तुरगं रथम् । (१०१।१)

इति ॥ (१०१।२)

शङ्खो ऽपि । (१०२।१)

सर्वेषां सकुल्यानां द्विपदचतुष्पदधान्यहिरण्यादि दद्यात् ॥ (१०२।२)

इति ॥ (१०३।०)

एतच्चाशौचमध्ये ऽपि कार्यम् ॥ (१०४।०)

आशौचे तु समुत्पन्ने पुत्रजन्म यदा भवेत् । (१०५।१)

कर्तुस् तात्कालिकी शुद्धिः पूर्वाशौचेन शुध्यति ॥ (१०५।२)

इति जातकर्म ॥ (१०६।०)

नामकरणअथ नामकरणम् ॥ (१०७।०)

तस्य च याज्ञवल्क्योक्तकालाद् अन्ये ऽपि काला मनुना दर्शिताः । (१०८।१)

नामधेयं दशम्यां तु द्वादश्यां वास्य कारयेत् । (१०८।२)

पुण्ये तिथौ मुहूर्ते वा नक्षत्रे वा गुणान्विते ॥ (१०८।३)

इति ॥ (१०९।०)

कारयेदिति स्वार्थिको णिच् ॥ (११०।०)

ततस्तु नाम कुर्वीत पितैव दशमे ऽहनि ॥ (१११।०)

इति विष्णुपुराणवचनात् ॥ (११२।०)

यद्वा पितुरभावे अयोग्यत्वे वान्येन कारयेत् ॥ (११३।०)

तदाह शङ्खः । (११४।१)

कुलदेवतानक्षत्राभिसम्बन्धं पिता कुर्यादन्यो वा कुलवृद्धः ॥ (११४।२)

इति ॥ (११५।०)

भविष्यत्पुराणे । (११६।१)

नामधेयं दशम्यां च केचिदिच्छन्ति पार्थिव । (११६।२)

द्वादश्यामथ वा रात्रौ मासे पूर्णे तथापरे ॥ (११६।३)

अष्टादशे ऽहनि तथा वदन्त्यन्ये मनीषिणः । (११७।१)

इति ॥ (११७।२)

गृह्यपरिशिष्टे ऽपि । (११८।१)

जननाद् दशरात्रे व्युष्टे संवत्सरे वा नामकरणम् ॥ (११८।२)

इति ॥ (११९।०)

तत्र स्वगृह्यानुसारेण व्यवस्था ॥ (१२०।०)

नामधेयस्वरूपं च वर्णभेदेन दर्शयति मनुः । (१२१।१)

मङ्गल्यं ब्राह्मणस्य स्यात् क्षत्रियस्य बलान्वितम् । (१२१।२)

वैश्यस्य धनसंयुक्तं शूद्रस्य तु जुगुप्सितम् ॥ (१२१।३)

शर्मवद् ब्राह्मणस्य स्याद्राज्ञो रक्षासमन्वितम् । (१२२।१)

वैश्यस्य पुष्टिसंयुक्तं शूद्रस्य प्रेष्यसंयुतम् ॥ (१२२।२)

स्त्रीणां सुखोद्यमक्रूरं विस्पष्टार्थं मनोरमम् । (१२३।१)

मङ्गल्यं दीर्घवर्णान्तम् आशीर्वादाभिधानवत् ॥ (१२३।२)

इति ॥ (१२४।०)

मङ्गल्यादीनि पूर्वपदानि ॥ (१२५।०)

शर्मादीन्युत्तरपदानि ॥ (१२६।०)

तया च नामान्येवंविधानि सम्पद्यन्ते श्रीशर्मा विक्रमपालः माणिक्यश्रेष्ठी हीनदासः इत्यादि ॥ (१२७।०)

स्त्रीणां तु श्रीदासीत्यादि ॥ (१२८।०)

सुखोद्यं वदितुं शक्यमित्यर्थः ॥ (१२९।०)

अत्र विशेषमाह बैजवापः । (१३०।१)

पिता नाम करोत्येकाक्षरं द्व्यक्षरं त्र्यक्षरं चतुरक्षरमपरिमितं वा घोषवद् आद्यन्तरन्तस्थं दीर्घाभिनिष्ठानान्तम् ॥ (१३०।२)

इति ॥ (१३१।०)

अयमर्थः घोषवन्ति यान्यक्षराणि वर्गतृतीयचतुर्थानि तान्यादौ कार्याणि ॥ (१३२।०)

अन्तस्था यरलवा मध्ये कर्तव्याः ॥ (१३३।०)

अन्ते ऽभिनिष्ठानो विसर्जनीयः ॥ (१३४।०)

तथा च भद्रपालो जातवेदा इत्यादि नाम भवति ॥ (१३५।०)

यथोक्तनामकरणस्य फलमाहतुः शङ्खलिखितौ । (१३६।१)

एवं कृते नाम्नि शुचि तत्कुलं भवति ॥ (१३६।२)

इति ॥ (१३७।०)

इति नामकरणम् ॥ (१३८।०)

निष्क्रमणअथ निष्क्रमणम् ॥ (१३९।०)

तत्र मनुः । (१४०।१)

चतुर्थे मासि कर्तव्यं शिशोर्निष्क्रमणं गृहात् ॥ (१४०।२)

इति ॥ (१४१।०)

तत्र कर्तव्यमाह यमः । (१४२।१)

ततस्तृतीये कर्तव्यं मासि सूर्यस्य दर्शनम् । (१४२।२)

चतुर्थे मासि कर्तव्यं शिशोश्चन्द्रस्य दर्शनम् ॥ (१४२।३)

इति ॥ (१४३।०)

लौगाक्षिरपि । (१४४।१)

तृतीये ऽर्धमासे दर्शनम् आदित्यस्य ॥ (१४४।२)

इति ॥ (१४५।०)

पुराणे ऽपि । (१४६।१)

द्वादशे ऽह्नि राजेन्द्र शिशोर्निष्क्रमणं गृहात् । (१४६।२)

चतुर्थे मासि कर्तव्यं तथान्येषां च संमतम् ॥ (१४६।३)

इति ॥ (१४७।०)

अत्रापि यथास्वशाखं व्यवस्था ॥ (१४८।०)

इति निष्क्रमणम् ॥ (१४९।०)

अन्नप्राशनअथान्नप्राशनम् ॥ (१५०।०)

तत्र यमः । (१५१।१)

ततो ऽन्नप्राशनं मासि षष्ठे कार्यं यथाविधि । (१५१।२)

अष्टमे वापि कर्तव्यं यच्चेष्टं मङ्गलं कुले ॥ (१५१।३)

इति ॥ (१५२।०)

शङ्खो ऽपि । (१५३।१)

संवत्सरे ऽन्नप्राशनमर्धसंवत्सर इत्येके ॥ (१५३।२)

इति ॥ (१५४।०)

लौगाक्षिः । (१५५।१)

षष्ठे मास्यन्नप्राशनं जातेषु दन्तेषु वा ॥ (१५५।२)

इति ॥ (१५६।०)

तत्र विशेषमाह मार्कण्डेयः । (१५७।१)

देवतापुरतस्तस्य धात्र्युत्सङ्गगतस्य च । (१५७।२)

अलंकृतस्य दातव्यमन्नं पात्रे च काञ्चने ॥ (१५७।३)

मध्वाज्यकनकोपेतं प्राशयेत् पायसं तु तम् । (१५८।१)

कृतप्राशम् अथोत्सङ्गाद्धात्री बालं समुत्सृजेत् ॥ (१५८।२)

इति ॥ (१५९।०)

प्राशनानन्तरं जीविकापरीक्षा मार्कण्डेयेन दर्शिता । (१६०।१)

अग्रतो ऽथ प्रविन्यस्य शिल्पभाण्डानि सर्वशः । (१६०।२)

शस्त्राणि चैव वस्त्राणि ततः पश्येत्तु लक्षणम् ॥ (१६०।३)

प्रथमं यत् स्पृशेद् बालस्ततो भाण्डं स्वयं तथा । (१६१।१)

जीविका तस्य बालस्य तेनैव तु भविष्यति ॥ (१६१।२)

इत्यन्नप्राशनम् ॥ (१६२।०)

चूडाकरणअथ चूडाकरणम् । (१६३।१)

तत्र यमः । (१६३।२)

ततः संवत्सरे पूर्णे चूडाकर्म विधीयते । (१६३।३)

द्वितीये वा तृतीये वा कर्तव्यं श्रुतिदर्शनात् ॥ (१६३।४)

इति ॥ (१६४।०)

बैजवापः । (१६५।१)

तृतीये वर्षे चूडाकरणम् ॥ (१६५।२)

इति ॥ (१६६।०)

शङ्खोऽपि । (१६७।१)

तृतीये वर्षे चूडाकर्म । (१६७।२)

पञ्चमे वा ॥ (१६७।३)

इति ॥ (१६८।०)

लौगाक्षिरपि । (१६९।१)

तृतीयस्य वर्षस्य भूयिष्ठे गते चूडाकरणम् ॥ (१६९।२)

इति ॥ (१७०।०)

शौनको ऽपि । (१७१।१)

तृतीये वर्षे चौलं यथाकुलधर्मं वा ॥ (१७१।२)

इति ॥ (१७२।०)

तत्र ऋषिभेदेन चूडानियममाह लौगाक्षिः । (१७३।१)

दक्षिणतः कमुञ्जा वासिष्ठानाम् । (१७३।२)

उभयतोऽत्रिकाश्यपानाम् । (१७३।३)

मुण्डा भृगवः । (१७३।४)

पञ्चचूडा अङ्गिरसः । (१७३।५)

मण्डनार्थं शिखिनो ऽन्ये । (१७३।६)

यथाकुलधर्मं वा ॥ (१७३।७)

इति ॥ (१७४।०)

कमुञ्जा केशपङ्क्तिः ॥ (१७५।०)

अत्र यथास्वशाखं व्यवस्था ॥ (१७६।०)

अत्र यथोक्ताः चूडाकरणान्ता अनुपनीतविषयाः अतस्तत्प्रसङ्गाद् अन्ये ऽपि केचनानुपनीतधर्माः कथ्यन्ते ॥ (१७७।०)

तत्र गौतमः । (१७८।१)

प्रागुपनयनात् कामचारकामवादभक्षः ॥ (१७८।२)

इति ॥ (१७९।०)

कामचार इच्छागतिः ॥ (१८०।०)

कामवादो ऽश्लीलादिभाषणम् ॥ (१८१।०)

कामभक्षः पर्युषितादिभक्षणम् ॥ (१८२।०)

विष्णुपुराणे ऽपि । (१८३।१)

भक्ष्याभक्ष्ये तथा पेये वाच्यावाच्ये तथानृते । (१८३।२)

अस्मिन् काले न दोषः स्यात् स यावन्नोपनीयते ॥ (१८३।३)

इति ॥ (१८४।०)

एतच्चाभक्ष्यभक्षणं महापातकहेतुद्रव्यव्यतिरिक्तविषयम् ॥ (१८५।०)

अत एव स्मृत्यन्तरम् । (१८६।१)

स्यात् कामचारभक्ष्योक्तिर् महतः पातकादृते ॥ (१८६।२)

इति ॥ (१८७।०)

यथा भक्ष्याभक्ष्यादिनियमो नास्ति एवमाचमनादिकर्तव्यान्तरमपि नास्ति ॥ (१८८।०)

तदाह वसिष्ठः । (१८९।१)

न ह्यस्य विद्यते कर्म किंचिद् आ मौञ्जिबन्धनात् । (१८९।२)

वृत्त्या शूद्रसमस्तावद् यावद् वेदे न जायते ॥ (१८९।३)

इति ॥ (१९०।०)

गौतमो ऽपि । (१९१।१)

यथोपपादमूत्रपुरीषो भवति । (१९१।२)

नास्याचमनकल्पो विद्यते न ब्रह्माभिव्याहरेद् अन्यत्र स्वधानिनयनात् ॥ (१९१।३)

इति ॥ (१९२।०)

इति चूडाकरणम् ॥ (१९३।०)

अक्षराभ्यासअथाक्षराभ्यासस्तु कर्तव्यः ॥ (१९४।०)

तदाह मार्कण्डेयः । (१९५।१)

प्राप्ते तु पञ्चमे वर्षे ह्यप्रसुप्ते जनार्दने । (१९५।२)

षष्ठीं प्रतिपदं चैव वर्जयित्वा तथाष्टमीम् ॥ (१९५।३)

रिक्तां पञ्चदशीं चैव सौरिभौमदिनं तथा । (१९६।१)

एवं सुनिश्चिते काले विद्यारम्भं तु कारयेत् ॥ (१९६।२)

पूजयित्वा हरिं लक्ष्मीं देवीं चैव सरस्वतीम् । (१९७।१)

स्वविद्यासूत्रकारांश्च स्वां विद्यां च विशेषतः ॥ (१९७।२)

एतेषामेव देवानां नाम्ना तु जुहुयात् घृतम् । (१९८।१)

दक्षिणाभिर् द्विजेन्द्राणां कर्तव्यं चापि पूजनम् ॥ (१९८।२)

प्राङ्मुखो गुरुरासीनो वरुणाभिमुखं शिशुम् । (१९९।१)

अध्यापयेत्तु प्रथमं द्विजातिभिः सुपूजितैः ॥ (१९९।२)

ततः प्रभृत्यनध्यायान् वर्जनीयान् विवर्जयेत् । (२००।१)

अष्टमीद्वितयं चैव पक्षान्ते च दिनत्रयम् । (२००।२)

इति ॥ (२००।३)

इति गर्भाधानादिचूडान्तसंस्कारप्रकरणम् ॥ (२०१।०)

उपनयनअथोपनयनम् ॥ (२०२।०)

तत्र मनुः । (२०३।१)

गर्भाष्टमेऽब्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्योपनायनम् । (२०३।२)

गर्भाद् एकादशे राज्ञो गर्भात्तु द्वादशे विशः ॥ (२०३।३)

ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्यं विप्रस्य पञ्चमे । (२०४।१)

राज्ञो बलार्थिनः षष्ठे वैश्यस्यार्थार्थिनो ऽष्टमे ॥ (२०४।२)

आ षोडशाद् ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते । (२०५।१)

आ द्वाविंशात् क्षत्रबन्धोर् आ चत्वारिंशतेर् विशः ॥ (२०५।२)

अत ऊर्ध्वं त्रयो ऽप्येते यथाकालमसंस्कृताः । (२०६।१)

सावित्रीपतिता व्रात्या भवन्त्यार्यविगर्हिताः ॥ (२०६।२)

नैतैरपूतैर्विधिवदापद्यपि हि कर्हिचित् । (२०७।१)

ब्राह्मान् यौनांश्च सम्बन्धानाचरेत् ब्राह्मणः सह ॥ (२०७।२)

इति ॥ (२०८।०)

आपस्तम्बो ऽपि । (२०९।१)

सप्तमे ब्रह्मवर्चसकाममष्टम आयुष्कामं नवमे तेजस्कामं दशमे ऽन्नाद्यकामं एकादश इन्द्रियकामं द्वादशे पशुकामम् ॥ (२०९।२)

इति ॥ (२१०।०)

एतच्च वर्णत्रयस्य साधारणम् ॥ (२११।०)

वर्णव्यवस्थया कालनियममाह स एव । (२१२।१)

वसन्ते ब्राह्मणमुपनयति ग्रीष्मे राजन्यं शरदि वैश्यम् ॥ (२१२।२)

इति ॥ (२१३।०)

वर्णानुपूर्व्येणोपनयनस्येतिकर्तव्यताम् आह मनुः । (२१४।१)

कार्ष्णरौरवबास्तानि चर्माणि ब्रह्मचारिणः । (२१४।२)

वसीरन्नानुपूर्व्येण शाणक्षौमाविकानि च ॥ (२१४।३)

इति ॥ (२१५।०)

कार्ष्णादीनि चर्माणि उत्तरीयाणि ॥ (२१६।०)

तथा च शङ्खः । (२१७।१)

कृष्णरुरुबस्ताजिनान्युत्तरीयाणि ॥ (२१७।२)

इति ॥ (२१८।०)

वसिष्ठो ऽपि । (२१९।१)

कृष्णाजिनमुत्तरीयं ब्राह्मणस्य । (२१९।२)

रौरवं राजन्यस्य । (२१९।३)

गव्यं बस्ताजिनं वा वैश्यस्य ॥ (२१९।४)

इति ॥ (२२०।०)

तथा च पारस्करः । (२२१।१)

ऐणेयम् अजिनमुत्तरीयं ब्राह्मणस्य । (२२१।२)

रौरवं राजन्यस्य । (२२१।३)

आजं गव्यं वा वैश्यस्य सर्वेषां वा गव्यम् ॥ (२२१।४)

इति ॥ (२२२।०)

शाणादीन्युत्तरीयाणि ॥ (२२३।०)

अत्रापस्तम्बः । (२२४।१)

वासः । (२२४।२)

शाणक्षौमाजिनानि । (२२४।३)

काषायं चैके वस्त्रमुपदिशन्ति ब्राह्मणस्य । (२२४।४)

माञ्जिष्ठं राजन्यस्य । (२२४।५)

हारिद्रं वैश्यस्य ॥ (२२४।६)

इति ॥ (२२५।०)

वसिष्ठः । (२२६।१)

शुक्लमहतं वासो ब्राह्मणस्य । (२२६।२)

कार्पासं माञ्जिष्ठं क्षौमं वा क्षत्रियस्य । (२२६।३)

हारिद्रं कौशेयं वा वैश्यस्य ॥ (२२६।४)

इति ॥ (२२७।०)

मेखलामाह मनुः । (२२८।१)

मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला । (२२८।२)

क्षत्रियस्य तु मौर्वी ज्या वैश्यस्य शणतान्तवी ॥ (२२८।३)

इति ॥ (२२९।०)

त्रिवृत् त्रिगुणा ॥ (२३०।०)

यमो ऽपि । (२३१।१)

विप्रस्य मेखला मौञ्जी ज्या मौर्वी क्षत्रियस्य तु । (२३१।२)

शाणसूत्री तु वैश्यस्य मेखला धर्मतः स्मृताः ॥ (२३१।३)

एतासामप्यभावे तु कुशाश्मन्तकबल्वजैः । (२३२।१)

मेखला त्रिवृता कार्या ग्रन्थिनैकेन वा त्रिवृत् ॥ (२३२।२)

इति ॥ (२३३।०)

मनुरपि । (२३४।१)

मुञ्जाभावे तु कर्तव्याः कुशाश्मन्तकबल्वजैः । (२३४।२)

त्रिवृता ग्रन्थिनैकेन त्रिभिः पञ्चभिरेव वा ॥ (२३४।३)

इति ॥ (२३५।०)

दण्डमाह मनुः । (२३६।१)

ब्राह्मणो बैल्वपालाशौ क्षत्रियो वाटखादिरौ । (२३६।२)

पैलवोदुम्बरौ वैश्यो दण्डानर्हन्ति धर्मतः ॥ (२३६।३)

इति ॥ (२३७।०)

अनुकल्पमाह यमः । (२३८।१)

एतेषामप्यभावे तु सर्वेषां सर्वयज्ञियाः ॥ (२३८।२)

इति ॥ (२३९।०)

मनुर् दण्डपरिमाणमाह । (२४०।१)

केशान्तिको ब्राह्मणस्य दण्डः कार्यः प्रमाणतः । (२४०।२)

ललाटसंमितो राज्ञः स्यात्तु नासान्तिको विशः ॥ (२४०।३)

इति ॥ (२४१।०)

गौतमो ऽपि । (२४२।१)

मूर्धललाटनासाग्रप्रमाणाः ॥ (२४२।२)

इति ॥ (२४३।०)

दण्डलक्षणमाह मनुः । (२४४।१)

ऋजवस्ते तु सर्वे स्युरव्रणाः सौम्यदर्शनाः । (२४४।२)

अनुद्वेगकरा नॄणां सत्वचो नाग्निदूषिताः ॥ (२४४।३)

इति ॥ (२४५।०)

गौतमो ऽपि । (२४६।१)

अपीडिता यूपवक्त्राः सशल्काः ॥ (२४६।२)

इति ॥ (२४७।०)

मतेरिअल् ड़ोर् यज्ञोपवीतयज्ञोपवीतमाह मनुः । (२४८।१)

कार्पासमुपवीतं स्याद् विप्रस्योर्ध्ववृतं त्रिवृत् । (२४८।२)

शणमयं राज्ञो वैश्यस्याविकसूत्रकम् ॥ (२४८।३)

इति ॥ (२४९।०)

पैठीनसिर् अपि । (२५०।१)

कर्पासमुपवीतं ब्राह्मणस्य । (२५०।२)

क्षौमेयं राजन्यस्य । (२५०।३)

आविकं वैश्यस्य ॥ (२५०।४)

इति ॥ (२५१।०)

उक्तोपवीतालाभे यथासम्भवं गोवालादिकं ग्राह्यम् ॥ (२५२।०)

तदाह देवलः । (२५३।१)

कार्पासक्षौमगोवालशणवल्कतृणादिकम् । (२५३।२)

सदा सम्भवतः कार्यम् उपवीतं द्विजातिभिः ॥ (२५३।३)

इति ॥ (२५४।०)

ऋष्यशृङ्गः । (२५५।१)

अपि वा वाससी यज्ञोपवीतार्थं कुर्यात्तदभावे त्रिवृता सूत्रेण ॥ (२५५।२)

इति ॥ (२५६।०)

ड़ोर्म् ओड़् यज्ञोपवीततच्च नवतन्तुकं कार्यम् ॥ (२५७।०)

तदाह देवलः । (२५८।१)

यज्ञोपवीतं कुर्वीत सूत्रेण नवतन्तुकम् ॥ (२५८।२)

इति ॥ (२५९।०)

कात्यायनः । (२६०।१)

त्रिवृदूर्ध्ववृतं कार्यं तन्तुत्रयमधोवृतम् ॥ (२६०।२)

इति ॥ (२६१।०)

ऊर्ध्ववृतस्य लक्षणमाह संग्रहकारः । (२६२।१)

करेण दक्षिणेनोर्ध्वं गतेन त्रिगुणीकृतम् । (२६२।२)

वलितं मानवैः सूत्रं शास्त्र ऊर्ध्ववृतं स्मृतम् ॥ (२६२।३)

इति ॥ (२६३।०)

ऊर्ध्वं गतेन दक्षिणेन करेण यद्वलितं तद् ऊर्ध्ववृतम् इत्यर्थः ॥ (२६४।०)

यज्ञोपवीतप्रयोगमाह देवलः । (२६५।१)

ग्रामान् निष्क्रम्य संख्याय षष्णवत्यङ्गुलीषु तत् । (२६५।२)

तावत्त्रिगुणितं सूत्रं प्रक्षाल्याब्लिङ्गकैस् त्रिभिः ॥ (२६५।३)

देवागारे ऽथवा गोष्ठे नद्यां वान्यत्र वा शुचौ । (२६६।१)

सावित्र्या त्रिवृतं कुर्यान्नवसूत्रं तु तद्भवेत् ॥ (२६६।२)

बिल्वाश्वत्थादियज्ञियवृक्षस्यान्यतमस्य तु । (२६७।१)

बध्नीयात्तत्सजीवं तु पितृभ्यो नम इत्यथ ॥ (२६७।२)

व्यामं नावेक्षितव्यं स्यात् पितॄणां तृप्तिदं हि तत् । (२६८।१)

त्रिस्ताडयेत् करतलं देवानां तृप्तिदं हि तत् ॥ (२६८।२)

सव्ये मृदं गृहीत्वास्मिन् स्थापयेद्भूरिति ब्रुवन् । (२६९।१)

पत्रं पुष्पं फलं वापि व्याहृतीभिः प्रतिक्षिपेत् ॥ (२६९।२)

अभिमन्त्र्याथ भूरग्निश्चेति वृत्तत्रयं त्रिभिः । (२७०।१)

हरिब्रह्मेश्वरेभ्यश्च प्रणम्यैवावधारयेत् ॥ (२७०।२)

इति ॥ (२७१।०)

अवधारणमन्त्रस्तु यज्ञोपवीतम् इत्यादिः ॥ (२७२।०)

ग्रन्थिनियममाह कात्यायनः । (२७३।१)

त्रिवृतं चोपवीतं स्यात्तस्यैको ग्रन्थिरिष्यते ॥ (२७३।२)

इति ॥ (२७४।०)

यज्ञोपवीतपरिमाणमाह स एव । (२७५।१)

पृष्ठवंशे च नाभ्यां च धृतं यद् विन्दते कटिम् । (२७५।२)

तद्धार्यमुपवीतं स्यान्नातिलम्बं न चोच्छ्रितम् ॥ (२७५।३)

इति ॥ (२७६।०)

देवलो ऽपि । (२७७।१)

स्तनादूर्ध्वमधो नाभेर्न कर्तव्यं कदाचन ॥ (२७७।२)

इति ॥ (२७८।०)

उपवीतसङ्ख्यामाह भृगुः । (२७९।१)

उपवीतं बटोरेकं द्वे तथेतरयोः स्मृते । (२७९।२)

एकम् एव यतीनां स्यादिति शास्त्रस्य निश्चयः ॥ (२७९।३)

इति ॥ (२८०।०)

एतच्च नित्याभिप्रायम् ॥ (२८१।०)

बहुषु कामश्रवणात् ॥ (२८२।०)

तदाह देवलः । (२८३।१)

बहूनि चायुःकामस्य ॥ (२८३।२)

इति ॥ (२८४।०)

एतदुपवीतं सदा धार्यम् ॥ (२८५।०)

तदाह भृगुः । (२८६।१)

सदोपवीतिना भाव्यं सदा बद्धशिखेन च । (२८६।२)

विशिखो व्युपवीतश्च यत् करोति न तत् कृतम् ॥ (२८६।३)

मन्त्रपूतं स्थितं काये यस्य यज्ञोपवीतकम् । (२८७।१)

नोद्धरेच्च ततः प्राज्ञो यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ (२८७।२)

सकृच्चोद्धरणात्तस्य प्रायश्चित्ती भवेद् द्विजः । (२८८।१)

इति ॥ (२८८।२)

उपवीते विशेषमाह देवलः । (२८९।१)

सूत्रं सलोमकं चेत्स्यात्ततः कृत्वा विलोमकम् । (२८९।२)

सावित्र्या दशकृत्वोऽद्भिर्मन्त्रिताभिस्तदुक्षयेत् ॥ (२८९।३)

विच्छिन्नं वाप्यधो यातं भुक्त्वा निर्मितमुत्सृजेत् । (२९०।१)

इति ॥ (२९०।२)

यज्ञोपवीतादीनां त्रोटनादौ प्रतिपत्तिमाह मनुः । (२९१।१)

मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम् । (२९१।२)

अप्सु प्रास्य विनष्टानि गृह्णीतान्यानि मन्त्रवत् ॥ (२९१।३)

इति ॥ (२९२।०)

दण्डधारणअथ दण्डादिधारणानन्तरम् आदित्योपस्थानं कार्यम् ॥ (२९३।०)

तथाह मनुः । (२९४।१)

प्रतिगृह्येप्सितं दण्डमुपस्थाय च भास्करम् । (२९४।२)

प्रदक्षिणं परीत्याग्निं चरेद्भैक्ष्यं यथाविधि ॥ (२९४।३)

इति ॥ (२९५।०)

दण्डग्रहणान्तेतिकर्तव्यतायुक्तम् उपनयनं प्राप्य गायत्रीमहावाक्यार्थभूतं भास्करमुपस्थाय सोऽहमित्येवं ज्ञात्वा अग्निं परिचर्य भैक्ष्यं चरेदित्यर्थः ॥ (२९६।०)

अग्निपरिचर्या मनुना दर्शिता । (२९७।१)

दूरादाहृत्य समिधः संनिदध्याद् विहायसि । (२९७।२)

सायं प्रातश्च जुहुयात् ताभिरग्निमतन्द्रितः ॥ (२९७।३)

इति ॥ (२९८।०)

विहायसि अन्तरिक्षे स्थापयेन्न तु भूमावित्यर्थः ॥ (२९९।०)

समिदाहरणे विशेषमाह बैजवापः । (३००।१)

पुरास्तमयात् प्रागुदीचीं दिशं गत्वा अहिंसन्नरण्यात् समिधम् आहरेत् । (३००।२)

शुष्का ब्रह्मवर्चसकाम आर्द्रास्त्वन्नाद्यकाम उभयोर् उभयकामः ॥ (३००।३)

इति ॥ (३०१।०)

समिल्लक्षणमाह कात्यायनः । (३०२।१)

नाङ्गुष्ठादधिका कार्या समित् स्थूलतया क्वचित् । (३०२।२)

न वियुक्ता त्वचा चैव न सकीटा न पाटिता ॥ (३०२।३)

प्रादेशान्नाधिका न्यूना तथा न स्याद्विशाखिका । (३०३।१)

न सपर्णा नातियामा होमेषु तु विजानता ॥ (३०३।२)

विशीर्णा विमला ह्रस्वा वक्रा ससुषिरा कृशा । (३०४।१)

दीर्घा स्थूला गुणैर्दुष्टा कर्मसिद्धिविनाशिका ॥ (३०४।२)

इति ॥ (३०५।०)

समिन्नियम उक्तो वायुपुराणे । (३०६।१)

पालाश्यः समिधः कार्याः खादिर्यस् तदलाभतः । (३०६।२)

शमीरोहितकाश्वत्थास् तदभावे ऽर्कवेतसौ ॥ (३०६।३)

इति ॥ (३०७।०)

अग्निकार्याकरणे प्रत्यवायमाह हारीतः । (३०८।१)

पुरा जग्राह वै मृत्युर्हिंसयन् ब्रह्मचारिणम् । (३०८।२)

अग्निस्तं मोचयामास तस्मात् परिचरेच्च तम् ॥ (३०८।३)

इति ॥ (३०९।०)

भैक्ष्यभिक्षाचर्याप्रकारमाह याज्ञवल्क्यः । (३१०।१)

ब्राह्मणेषु चरेद्भैक्ष्यम् अनिन्द्येष्व् आत्मवृत्तये । (३१०।२)

आदिमध्यावसानेषु भवच्छब्दोपलक्षिता ॥ (३१०।३)

ब्राह्मणक्षत्रियविशां भैक्ष्यचर्या यथाक्रमम् । (३११।१)

इति ॥ (३११।२)

ब्राह्मणेष्विति स्वस्वजातीयोपलक्षणम् ॥ (३१२।०)

अत एव व्यासः । (३१३।१)

ब्राह्मणक्षत्रियविशश् चरेयुर् भैक्ष्यमन्वहम् । (३१३।२)

सजातीयगृहेष्वेव सार्ववर्णिकमेव वा ॥ (३१३।३)

इति ॥ (३१४।०)

सार्ववर्णिकत्वम् आपद्विषयम् ॥ (३१५।०)

अत एव भविष्यत्पुराणे दर्शितम् । (३१६।१)

चतुर्वर्णं चरेद्भैक्ष्यमलाभे कुरुनन्दन ॥ (३१६।२)

इति ॥ (३१७।०)

आपद्यपि न शूद्रात् पक्वं गृह्णीयात् ॥ (३१८।०)

तदाहाङ्गिराः । (३१९।१)

आमम् एवाददीतान्त्याद् अवृत्तावैकरात्रिकम् ॥ (३१९।२)

आमं पूयति संसारे धर्म्यं तेभ्यः प्रतिष्ठितम् ॥ (३२०।०)

तस्मादामं ग्रहीतव्यं शूद्राद् अप्यङ्गिराब्रवीत् । (३२१।१)

इति ॥ (३२१।२)

अनापदि स्वजातीयेष्वपि प्रशस्तेष्वेव भैक्ष्यमाचरेत् ॥ (३२२।०)

तदाह मनुः । (३२३।१)

वेदयज्ञैर् अहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु । (३२३।२)

ब्रह्मचार्याहरेद्भैक्ष्यं गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम् ॥ (३२३।३)

इति ॥ (३२४।०)

आदिमध्यावसानेषु इति ॥ (३२५।०)

अयमर्थः भिक्षाप्रवर्तनावाक्ये वर्णक्रमेण आदिमध्यावसानेषु भवच्छब्दः प्रयोज्यः ॥ (३२६।०)

तथा च मनुः । (३२७।१)

भवत्पूर्वं चरेद्भैक्ष्यमुपनीतो द्विजोत्तमः । (३२७।२)

भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम् ॥ (३२७।३)

इति ॥ (३२८।०)

उक्तेषु केषुचिदपवादमाह स एव । (३२९।१)

गुरौ कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु । (३२९।२)

अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं परित्यजेत् ॥ (३२९।३)

सर्वं वापि चरेद्ग्रामं पूर्वोक्तानाम् असंभवे । (३३०।१)

नियम्य प्रयतो वाचमभिशस्तांस्तु वर्जयेत् ॥ (३३०।२)

इति ॥ (३३१।०)

यत्तु । (३३२।१)

मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम् । (३३२।२)

भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चैनं न विमानयेत् ॥ (३३२।३)

इति तदुपनयनाङ्गभिक्षाविषयम् ॥ (३३३।०)

तच्च भैक्ष्यं भोजनपर्याप्तम् आहर्तव्यम् ॥ (३३४।०)

अन्यथा दोषश्रवणात् ॥ (३३५।०)

तदाह यमः । (३३६।१)

आहारमात्राद् अधिकं न क्वचिद्भैक्ष्यमाहरेत् । (३३६।२)

युज्यते स्तेयदोषेण कामतोऽधिकमाहरन् ॥ (३३६।३)

इति ॥ (३३७।०)

तच्च भैक्ष्यं गुर्वनुज्ञापुरःसरं भोक्तव्यम् ॥ (३३८।०)

तदाहतुर् मनुयमौ । (३३९।१)

समाहृत्य तु तद्भैक्ष्यं यावदर्थममायया । (३३९।२)

निवेद्य गुरवे ऽश्नीयाद् आचम्य प्राङ्मुखः शुचिः ॥ (३३९।३)

इति ॥ (३४०।०)

गुर्वसन्निधौ तद्भार्यादिभ्यो निवेदयेत् ॥ (३४१।०)

तदाह गौतमः । (३४२।१)

निवेद्य गुरवेऽनुज्ञातो भुञ्जति । (३४२।२)

असन्निधौ तद्भार्यापुत्रसब्रह्मचारिभ्यः ॥ (३४२।३)

इति ॥ (३४३।०)

गुर्वनुज्ञातं भैक्ष्यं सत्कृत्य भुञ्जीत ॥ (३४४।०)

तदाह याज्ञवल्क्यः । (३४५।१)

कृताग्निकार्यो भुञ्जीत वाग्यतो गुर्वनुज्ञया । (३४५।२)

आपोशनक्रियापूर्वं सत्कृत्यान्नमकुत्सयन् ॥ (३४५।३)

इति ॥ (३४६।०)

सत्कारश्च हारीतेन दर्शितः । (३४७।१)

भैक्ष्यमवेक्षितं पर्यग्निकृतम् आदित्यदर्शितं गुरवे निवेदितम् अनुज्ञातम् अमृतसंमितं प्राहुः । (३४७।२)

यदश्नाति ब्रह्मचारी ब्रह्मसिद्धिमवाप्नोति । (३४७।३)

इति ॥ (३४७।४)

गौतमो ऽपि । (३४८।१)

सायं प्रातस्त्वन्नम् अभिपूजितम् अनिन्दन् भुञ्जीत ॥ (३४८।२)

इति ॥ (३४९।०)

एकान्ननिषेधमाह मनुः । (३५०।०)

भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेद् व्रती । (३५०।१)

भैक्ष्येण व्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता ॥ (३५०।२)

व्रतवद् देवदैवत्ये पित्र्ये कर्मण्यथर्षिवत् । (३५१।१)

कामम् अभ्यर्थितोऽश्नीयात् व्रतमस्य न लुप्यते ॥ (३५१।२)

इति ॥ (३५२।०)

अकरणे प्रत्यवायम् आह स एव । (३५३।१)

अकृत्वा भैक्ष्यचरणम् असमिध्य च पावकम् । (३५३।२)

अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णिव्रतं चरेत् ॥ (३५३।३)

इति ॥ (३५४।०)

उपनीतस्य नियममाह यमः । (३५५।१)

दण्डं कमण्डलुं वेदं मौञ्जीं च रशनां तथा । (३५५।२)

धारयेद्ब्रह्मचर्यं च भिक्षान्नाशी गुरौ वसन् ॥ (३५५।३)

इति ॥ (३५६।०)

वेदो दर्भमुष्टिः ॥ (३५७।०)

गुरौ गुरुगृहे इत्यर्थः ॥ (३५८।०)

यमः । (३५९।१)

मेखलाम् अजिनं दण्डमुपवीतं च नित्यशः । (३५९।२)

कौपीनं कटिसूत्रं च ब्रह्मचारी च धारयेत् ॥ (३५९।३)

इति ॥ (३६०।०)

मनुः । (३६१।१)

अग्नीन्धनं भैक्ष्यचर्यामधःशय्यां गुरोर्हितम् । (३६१।२)

आ समावर्तनात् कुर्यात् कृतोपनयनो द्विजः ॥ (३६१।३)

इति ॥ (३६२।०)

सुमन्तुरपि । (३६३।०)

ब्रह्मचर्यं तपो भैक्ष्यं सन्ध्ययोरग्निकर्म च । (३६३।१)

स्वाध्यायं गुरुवृत्तिश्च चर्येयं ब्रह्मचारिणः ॥ (३६३।२)

इति ॥ (३६४।०)

गुरुवृत्तिगुरुवृत्तिप्रकारमाह व्यासः । (३६५।१)

जघन्यशायी पूर्वं स्यादुत्थायी गुरुवेश्मनि । (३६५।२)

यच्च शिष्येण कर्तव्यं यच्च दासेन वा पुनः ॥ (३६५।३)

कृतम् इत्येव तत् सर्वं कृत्वा तिष्ठेत्तु पार्श्वतः । (३६६।१)

किङ्करः सर्वकारी च सर्वकर्मसु कोविदः ॥ (३६६।२)

अभुक्तवति नाश्नीयाद् अपीतवति नो पिबेत् । (३६७।१)

न तिष्ठति तथासीत नासुप्ते प्रस्वपेत् तथा ॥ (३६७।२)

इति ॥ (३६८।०)

विश्वामित्रः । (३६९।१)

तद्भार्यापुत्रयोश्चैव वृद्धानां धर्मशालिनाम् । (३६९।२)

शुश्रूषा सर्वदा कार्या प्रणामादिभिरेव च ॥ (३६९।३)

इति ॥ (३७०।०)

वर्ज्यानिवर्ज्यानाह याज्ञवल्क्यः । (३७१।१)

मधुमांसाञ्जनोच्छिष्टशुक्तस्त्रीप्राणिहिंसनम् । (३७१।२)

भास्करालोकनाश्लीलपरीवादादि वर्जयेत् ॥ (३७१।३)

इति ॥ (३७२।०)

मनुरपि । (३७३।१)

वर्जयेन्मधु मांसं च गन्धं माल्यं रसान् स्त्रियः । (३७३।२)

शुक्तानि यानि सर्वाणि प्राणिनां चैव हिंसनम् ॥ (३७३।३)

अभ्यङ्गमञ्जनं चाक्ष्णोर् उपानच्छत्रधारणम् । (३७४।१)

कामं क्रोधं च लोभं च नर्तनं गीतवादनम् ॥ (३७४।२)

द्यूतं च जनवादं च परीवादं तथानृतम् । (३७५।१)

स्त्रीणां च प्रेक्षणालम्भमुपघातं परस्य च ॥ (३७५।२)

एकः शयीत सर्वत्र न रेतः स्कन्दयेत् क्वचित् ॥ (३७६।०)

इति ॥ (३७७।०)

यमः । (३७८।१)

खट्वासनं च शयनं वर्जयेद्दन्तधावनम् । (३७८।२)

स्वपेदेकः कुशेष्वेव न रेतः स्कन्दयेत् शुचिः ॥ (३७८।३)

इति ॥ (३७९।०)

कूर्मपुराणे । (३८०।१)

नादर्शं वै समीक्षेत नाचरेद् दन्तधावनम् । (३८०।२)

गुरूच्छिष्टं भेषजार्थं प्रयुञ्जीत न कामतः ॥ (३८०।३)

इति ॥ (३८१।०)

आपस्तम्बो ऽपि । (३८२।१)

पितुर्ज्येष्ठस्य च भ्रातुरुच्छिष्टं भोक्तव्यम् ॥ (३८२।२)

इति ॥ (३८३।०)

गुरुपुत्राद्युच्छिष्टं तु न भोक्तव्यम् ॥ (३८४।०)

तदाह मनुः । (३८५।१)

उत्सादनं च गात्राणां स्नापनोच्छिष्टभोजने । (३८५।२)

न कुर्याद् गुरुपुत्रस्य पादयोश्चावनेजनम् ॥ (३८५।३)

अभ्यञ्जनं स्नापनं च गात्रोत्सादनमेव च । (३८६।१)

गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम् ॥ (३८६।२)

इति ॥ (३८७।०)

ब्रह्मचर्या:: दुरतिओन्ब्रह्मचर्यकालावधिम् आह याज्ञवल्क्यः । (३८८।१)

प्रतिवेदं ब्रह्मचर्यं द्वादशाब्दानि पञ्च वा । (३८८।२)

ग्रहणान्तिकम् इत्येके केशान्तश्चैव षोडशे ॥ (३८८।३)

इति ॥ (३८९।०)

केशान्तः गोदानाख्यं कर्म ॥ (३९०।०)

तच्च षोडशे वर्षे कार्यम् ॥ (३९१।०)

तदाह मनुः । (३९२।१)

केशान्तः षोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते । (३९२।२)

राजन्यबन्धोर्द्वाविंशे वैश्यस्य द्व्यधिके ततः ॥ (३९२।३)

इति ॥ (३९३।०)

यमः । (३९४।१)

वसेद् द्वादश वर्षाणि चतुर्विंशतिम् एव वा । (३९४।२)

षट्त्रिंशतं वा वर्षाणि प्रतिवेदं व्रतं चरेत् ॥ (३९४।३)

इति ॥ (३९५।०)

एतत् त्रिवेदग्रहणाभिप्रायम् ॥ (३९६।०)

अत एव मनुः । (३९७।१)

षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् । (३९७।२)

तदर्धिकं पादिकं वा ग्रहणान्तिकमेव वा ॥ (३९७।३)

इति ॥ (३९८।०)

एवम् उक्तलक्षणो ब्रह्मचारी द्विविधः ॥ (३९९।०)

उपकुर्वाणको नैष्ठिकश्च ॥ (४००।०)

उपकुर्वाणकस्योक्ता धर्माः ॥ (४०१।०)

नैष्ठिकनैष्ठिकस्योच्यन्ते ॥ (४०२।०)

तत्राह याज्ञवल्क्यः । (४०३।१)

नैष्ठिको ब्रह्मचारी तु वसेदाचार्यसन्निधौ । (४०३।२)

तदभावे ऽस्य तनये पत्न्यां वैश्वानरे ऽपि वा ॥ (४०३।३)

इति ॥ (४०४।०)

मनुरपि । (४०५।१)

यदि त्वात्यन्तिको वासो रोचेतास्य गुरोः कुले । (४०५।२)

युक्तः परिचरेदेनम् आ शरीरविमोक्षणात् ॥ (४०५।३)

आचार्ये तु खलु प्रेते गुरुपुत्रे गुणान्विते । (४०६।१)

गुरुदारे सपिण्डे वा गुरुवद्वृत्तिमाचरेत् ॥ (४०६।२)

एतेष्वविद्यमानेषु स्थानासनविहारवान् । (४०७।१)

प्रयुञ्जानोऽग्निशुश्रूषां साधयेद्देहमात्मनः ॥ (४०७।२)

इति ॥ (४०८।०)

एतच्च सद्वृत्तब्राह्मणगुर्वादिविषयम् ॥ (४०९।०)

अन्यथा दोषः ॥ (४१०।०)

तदुक्तं तेनैव । (४११।१)

नाब्राह्मणे गुरौ शिष्यो वासमात्यन्तिकं वसेत् । (४११।२)

ब्राह्मणे चाननूचाने काङ्क्षन् गतिमनुत्तमाम् ॥ (४११।३)

इति ॥ (४१२।०)

वसिष्ठो ऽपि । (४१३।१)

ब्रह्मचार्याचार्यं परिचरेद् आ शरीरविमोक्षणात् । (४१३।२)

आचार्ये च शेते ऽग्निं परिचरेत् । (४१३।३)

संयतवाक् । (४१३।४)

चतुर्थषष्ठाष्टमकालभोजी । (४१३।५)

भैक्ष्यम् आचरेत् । (४१३।६)

गुर्वधीनः । (४१३।७)

जटिलः शिखाजटो वा । (४१३।८)

गुरुं गच्छन्तमनुगच्छन्नासीनं चेत्तिष्ठन् शयानं चेद् आसीन उपासीत । (४१३।९)

आहूताध्यायी । (४१३।१०)

सर्वं लब्धं निवेद्य तदनुज्ञया भुञ्जति । (४१३।११)

खट्वाशयनदन्तधावनप्रक्षालनाञ्जनाभ्यञ्जनोपानच्छत्रवर्जी । (४१३।१२)

स्थानासनशीलः त्रिर् अह्नोऽभ्युपेयाद् अपः । (४१३।१३)

इति ॥ (४१३।१४)

अहनि त्रिषवणस्नायी स्यादित्यर्थः ॥ (४१४।०)

अग्निपरिचर्या हारीतशङ्खलिखितयमैर् निरूपिता । (४१५।१)

यज्ञियाः समिध आहृत्य संमार्जनोपलेपनोद्बोधनसमूहनसमिन्धनपर्यग्निकरणपरिक्रमणोपस्थानहोमस्तोत्रनमस्कारादिभिर् अग्निं परिचरेत् । (४१५।२)

नाग्निमधितिष्ठेत् । (४१५।३)

न पद्भ्यां कर्षेत् । (४१५।४)

न मुखेनोपधमेत् । (४१५।५)

नापश् चाग्निं च युगपद्धारयेत् । (४१५।६)

नाजीर्णभुक्तो नोच्छिष्टो वाभ्यादध्यात् । (४१५।७)

विविधैर्हविर्विशेषैर् आग्नेयैर् अहरहर् अग्निं समिन्धेत् । (४१५।८)

आमन्त्र्य गच्छेत् । (४१५।९)

आहृत्य निवेदयेत् तन्मनाः । (४१५।१०)

शरीरोपरमान्ते ब्रह्मणः सायुज्यं गच्छति । (४१५।११)

इति ॥ (४१५।१२)

एवं कुर्वतः फलमाह याज्ञवल्क्यः । (४१६।१)

अनेन विधिना देहं सादयन् विजितेन्द्रियः । (४१६।२)

ब्रह्मलोकमवाप्नोति न चेह जायते पुनः ॥ (४१६।३)

इति ॥ (४१७।०)

मनुरपि । (४१८।१)

आ समाप्तेः शरीरस्य यस्तु शुश्रूषते गुरुम् । (४१८।२)

स गच्छत्यञ्जसा विप्रो ब्रह्मणः सद्म शाश्वतम् ॥ (४१८।३)

इति ॥ (४१९।०)

ननु नैष्ठिकब्रह्मचर्याङ्गीकारे गार्हस्थ्यं निर्विषयं स्यात् ॥ (४२०।०)

तन्न ॥ (४२१।०)

गार्हस्थ्यस्य रागिविषयत्वात् ॥ (४२२।०)

तदाह जाबालिः । (४२३।१)

यदि गृहमेव कामयेत्तदा यावज्जीवम् अग्निहोत्रं जुहुयात् ॥ (४२३।२)

इति ॥ (४२४।०)

अत्र केचित् नैष्ठिकब्रह्मचर्यं कुब्जादिविषयं मन्वाना गार्हस्थ्यस्य तदितरविषयतामाहुः ॥ (४२५।०)

उदाहरन्ति च तत्र विष्णुवचनम् । (४२६।१)

कुब्जवामनजात्यन्धक्लीबपङ्ग्वार्तरोगिणाम् । (४२६।२)

व्रतचर्या भवेत्तेषां यावज्जीवम् असंशयम् ॥ (४२६।३)

इति ॥ (४२७।०)

तन्न ॥ (४२८।०)

नैष्ठिकब्रह्मचर्यस्य कुब्जादिष्वेव नियतत्वे समर्थं प्रत्यैच्छिकत्वम् उच्यमानं विरुध्येत ॥ (४२९।०)

ऐच्छिकत्वं च वसिष्ठेन दर्शितम् । (४३०।१)

चत्वार आश्रमाः ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थपरिव्राजकाः । (४३०।२)

तेषां वेदम् अधीत्य वेदौ वेदान् वाविशीर्णब्रह्मचर्यो यमिच्छेत्तमावसेत् ॥ (४३०।३)

इति ॥ (४३१।०)

भविष्यत्पुराणे ऽपि । (४३२।१)

गार्हस्थ्यमिच्छन् भूपाल कुर्याद्दारपरिग्रहम् । (४३२।२)

ब्रह्मचर्येण वा कालं नयेत् सङ्कल्पपूर्वकम् ॥ (४३२।३)

वैखानसो वापि भवेत् परिव्राडथ वेच्छया ॥ (४३३।०)

इति ॥ (४३४।०)

तस्मात् रागिविषयत्वेनैव गार्हस्थ्यं व्यवस्थापनीयम् इति ॥ (४३५।०)

इति ब्रह्मचारिप्रकरणम् ॥ (४३६।०)

अथ गृहस्थाश्रमं निरूपयितुं तदधिकारहेतु स्नानम् आदौ निरूप्यते ॥ (४३७।०)

गिड़्त् ड़ोर् थे गुरुतत्र याज्ञवल्क्यः । (४३८।१)

गुरवे तु वरं दत्त्वा स्नायीत तदनुज्ञया । (४३८।२)

वेदं व्रतानि वा पारं नीत्वा ह्युभयमेव वा ॥ (४३८।३)

इति ॥ (४३९।०)

तत्र दातव्यो वरो मनुना दर्शितः । (४४०।१)

न पूर्वं गुरवे किंचिद् उपकुर्वीत धर्मवित् । (४४०।२)

स्नास्यंस्तु गुरुणाज्ञप्तः शक्त्या गुर्वर्थमाहरेत् ॥ (४४०।३)

क्षेत्रं हिरण्यं गामश्वं छत्रोपानहमासनम् । (४४१।१)

धान्यं वासांसि शाकं वा गुरवे प्रीतिम् आवहेत् ॥ (४४१।२)

इति ॥ (४४२।०)

अयं च वरो गुरुप्रीत्यर्थो न तु विद्यानिष्क्रयार्थः ॥ (४४३।०)

वेदविद्यार्हस्य मूल्यस्यासम्भवात् ॥ (४४४।०)

तथा च छन्दोगश्रुतिः । (४४५।१)

यद्यप्यस्मा इमाम् अद्भिः परिगृहीतां धनस्य पूर्णां दद्याद् एतदेव ततो भूयः ॥ (४४५।२)

इति ॥ (४४६।०)

तापनीयश्रुतिरपि । (४४७।१)

सप्तद्वीपवती भूमिर् दक्षिणार्थं न कल्पते ॥ (४४७।२)

इति ॥ (४४८।०)

हारीतस्मृतिरपि । (४४९।१)

एकमप्यक्षरं यस्तु गुरुः शिष्ये निवेदयेत् । (४४९।२)

पृथिव्यां नास्ति तद् द्रव्यं यद् दत्त्वा त्वनृणी भवेत् ॥ (४४९।३)

इति ॥ (४५०।०)

थ्रेए त्य्पेस् ओड़् स्नातकस्वा वेदं व्रतानि इत्यनेन स्नातकत्रैविध्यं दर्शितम् ॥ (४५१।०)

तत्र वेदमात्रपरिसमापक एकः ॥ (४५२।०)

व्रतमात्रपरिसमापको द्वितीयः ॥ (४५३।०)

उभयपरिसमापकस् तृतीयः ॥ (४५४।०)

व्रतशब्देनात्र गृह्यप्रसिद्धान्य् उपनयनव्रतसावित्रीव्रतवेदव्रतानि विवक्षितानि ॥ (४५५।०)

स्नातकत्रैविध्यं हारीतेनोक्तम् । (४५६।१)

त्रयः स्नातका भवन्ति । (४५६।२)

विद्यास्नातको व्रतस्नातको विद्याव्रतस्नातकः ॥ (४५६।३)

इति ॥ (४५७।०)

वेदं पारं नीत्वेत्य् अत्रार्थावगतिर् अपि विवक्षिता ॥ (४५८।०)

अत एव कूर्मपुराणे । (४५९।०)

वेदं वेदौ तथा वेदान् वेदान् वा चतुरो द्विजः । (४५९।१)

अधीत्य चाधिगम्यार्थं ततः स्नायाद्द्विजोत्तमाः ॥ (४५९।२)

इति ॥ (४६०।०)

स्नानप्रकारश्च गृह्ये प्रसिद्धः ॥ (४६१।०)

स्नातकधर्माः कूर्मपुराणे दर्शिताः । (४६२।१)

यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमण्डलुम् । (४६२।२)

छत्रं चोष्णीषममलं पादुके चाप्युपानहौ ॥ (४६२।३)

रौक्मे च कुण्डले वेदं कृत्तकेशनखः शुचिः । (४६३।१)

स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद् बहिर्माल्यं च धारयेत् ॥ (४६३।२)

शुक्लाम्बरधरो नित्यं सुगन्धः प्रियदर्शनः । (४६४।१)

न जीर्णमलवद्वासा भवेत्तु विभवे सति ॥ (४६४।२)

न रक्तमुल्बणं चान्यधृतं वासो न कन्थिकाम् । (४६५।१)

इति ॥ (४६५।२)

इति स्नातकप्रकरणम् ॥ (४६६।०)

मर्रिअगेअथ विवाहः ॥ (४६७।०)

तत्र मनुः । (४६८।१)

गुरुणानुमतः स्नात्वा समावृत्तो यथाविधि । (४६८।२)

उद्वहेत द्विजो भार्यां सवर्णां लक्षणान्विताम् ॥ (४६८।३)

इति ॥ (४६९।०)

याज्ञवल्क्यो ऽपि । (४७०।१)

अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्यां स्त्रियमुद्वहेत् । (४७०।२)

अनन्यपूर्विकां कान्तामसपिण्डां यवीयसीम् ॥ (४७०।३)

अरोगिणीं भ्रातृमतीम् असमानार्षगोत्रजाम् । (४७१।१)

इति ॥ (४७१।२)

लक्षण्यां बाह्याभ्यन्तरलक्षणयुक्ताम् ॥ (४७२।०)

बाह्यानि लक्षणानि मनुना दर्शितानि । (४७३।१)

अव्यङ्गाङ्गीं सौम्यनाम्नीं हंसवारणगामिनीम् । (४७३।२)

तनुलोमकेशदशनां मृद्वङ्गीमुद्वहेत् स्त्रियम् ॥ (४७३।३)

इति ॥ (४७४।०)

वर्ज्यामाह स एव । (४७५।१)

नोद्वहेत् कपिलां कन्यां नाधिकाङ्गीं न रोगिणीम् । (४७५।२)

नालोमिकां नातिलोमां न वाचालां न पिङ्गलाम् ॥ (४७५।३)

नर्क्षवृक्षनदीनाम्नीं नान्त्यपर्वतनामिकाम् । (४७६।१)

न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नीं न च भीषणनामिकाम् ॥ (४७६।२)

इति ॥ (४७७।०)

कपिला रक्ततण्डुलवर्णा ॥ (४७८।०)

पिङ्गला अग्निवर्णा ॥ (४७९।०)

अन्त्येति म्लेच्छनाम्नी ॥ (४८०।०)

विष्णुपुराणे ऽपि । (४८१।१)

न श्मश्रुव्यञ्जनवतीं न चैव पुरुषाकृतिम् । (४८१।२)

न घर्घरस्वरां क्षामां तथा काकस्वरां न च ॥ (४८१।३)

नानिबद्धेक्षणां तद्वद्वृत्ताक्षीं नोद्वहेद्बुधः । (४८२।१)

यस्याश्च रोमशे जङ्घे गुल्फौ यस्यास्तथोन्नतौ ॥ (४८२।२)

गण्डयोः कूपकौ यस्या हसन्त्यास्तां च नोद्वहेत् । (४८३।१)

नातिरूक्षच्छविं पाण्डुकरजामरुणेक्षणाम् ॥ (४८३।२)

आपीनहस्तपादां च न कन्यामुद्वहेद्बुधः । (४८४।१)

न वामनां नातिदीर्घां नोद्वहेत् संगतभ्रुवम् ॥ (४८४।२)

न चातिच्छिद्रदशनां न करालमुखीं नरः । (४८५।१)

इति ॥ (४८५।२)

आन्तराणि तु लक्षणान्याश्वलायनगृह्ये ऽभिहितानि । (४८६।१)

दुर्विज्ञेयानि लक्षणानीति । (४८६।२)

अष्टौ पिण्डान् कृत्वा ऋतम् अग्रे प्रथमं जज्ञ ऋते सत्यं प्रतिष्ठितं यद् इयं कुमार्यभिजाता तदियमिह प्रतिपद्यतां यत्सत्यं तद् दृश्यतामिति पिण्डान् अभिमन्त्र्य कुमारीं ब्रूयाद् एषाम् एकं गृहाणेति । (४८६।३)

क्षेत्राच्चेद् उभयतः सस्याद् गृह्णीयाद् अन्नवत्यस्याः प्रजा भविष्यतीति विद्यात् । (४८६।४)

गोष्ठात् पशुमती । (४८६।५)

वेदिपुरीषाद् ब्रह्मवर्चस्विनी । (४८६।६)

अविदासिनो ह्रदात् सर्वसम्पन्ना । (४८६।७)

देवनात् कितवी । (४८६।८)

चतुष्पथाद् विप्रव्राजिनी । (४८६।९)

ईरणाद् अधन्या । (४८६।१०)

श्मशानात् पतिघ्नी ॥ (४८६।११)

इति ॥ (४८७।०)

विप्रव्राजिनी विविधं प्रकर्षेण व्रजतीति विप्रव्राजिनी स्वैरिणीत्यर्थः । (४८८।१)

अनन्यपूर्विकाम् इति दानेनोपभोगेन वा पुरुषान्तरागृहीताम् ॥ (४८८।२)

अनेन पुनर्भूर्व्यावर्त्यते ॥ (४८९।०)

अत एव काश्यपः । (४९०।१)

सप्त पौनर्भवाः कन्या वर्जनीयाः कुलाधमाः । (४९०।२)

वाचा दत्ता मनोदत्ता कृतकौतुकमङ्गला ॥ (४९०।३)

उदकस्पर्शिता या च या च पाणिगृहीतिका । (४९१।१)

अग्निं परिगता या च पुनर्भूप्रसवा च या ॥ (४९१।२)

इत्येताः काश्यपेनोक्ता दहन्ति कुलम् अग्निवत् । (४९२।१)

इति ॥ (४९२।२)

बौधायनः । (४९३।१)

वाग्दत्ता मनोदत्ताग्निं परिगता सप्तमं पदं नीता भुक्ता गृहीतगर्भा प्रसूता चेति सप्तविधा पुनर्भूः तां गृहीत्वा न प्रजां न धर्मं विन्देत् ॥ (४९३।२)

इति ॥ (४९४।०)

नारदो ऽपि । (४९५।१)

कन्यैवाक्षतयोनिर्या पाणिग्रहणदूषिता । (४९५।२)

पुनर्भूः प्रथमा प्रोक्ता पुनःसंस्कारकर्मणि ॥ (४९५।३)

इति ॥ (४९६।०)

याज्ञवल्क्यो ऽपि । (४९७।१)

अक्षता च क्षता चैव पुनर्भूः संस्कृता पुनः ॥ (४९७।२)

इति ॥ (४९८।०)

कान्तां कमनीयां उद्वोढुर्मनोनयनानन्दकारिणीम् ॥ (४९९।०)

अत एव आपस्तम्बः । (५००।१)

यस्यां मनश्चक्षुषोर्निर्बन्धस्तस्यामृद्धिः ॥ (५००।२)

इति ॥ (५०१।०)

सपिण्ड (देड़िनितिओन्)असपिण्डाम् इति ॥ (५०२।०)

समान एकः पिण्डो यस्याः सा सपिण्डा ॥ (५०३।०)

न सपिण्डा असपिण्डा ताम् ॥ (५०४।०)

सपिण्डता च सप्तमपुरुषपर्यवसायिनी ॥ (५०५।०)

तत्रैकः पिण्डदाता त्रयः पिण्डभाजः पितृपितामहप्रपितामहाः ॥ (५०६।०)

त्रयो लेपभाजः वृद्धप्रपितामहादयः ॥ (५०७।०)

तथा च मत्स्यपुराणे । (५०८।१)

लेपभाजश् चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्डभागिनः । (५०८।२)

पिण्डदः सप्तमस्तेषां सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम् ॥ (५०८।३)

इति ॥ (५०९।०)

मार्कण्डेयो ऽपि । (५१०।१)

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । (५१०।२)

पिण्डसम्बन्धिनो ह्येते विज्ञेयाः पुरुषास्त्रयः ॥ (५१०।३)

लेपसम्बन्धिनश् चान्ये पितामहपितामहात् । (५११।१)

प्रभृत्युक्तास् त्रयस् तेषां यजमानस्तु सप्तमः । (५११।२)

इत्येष मुनिभिः प्रोक्तः सम्बन्धः साप्तपौरुषः ॥ (५११।३)

इति ॥ (५१२।०)

एतदुक्तं भवति सप्तानां पुरुषाणामेकपिण्डक्रियानुप्रवेशः सापिण्ड्यहेतुः ॥ (५१३।०)

तथा च देवदत्तस्य स्वकीयैः पित्रादिभिः षड्भिः सह सापिण्ड्यम् ॥ (५१४।०)

तथा पुत्रादिभिः षड्भिः सह सापिण्ड्यम् इति ॥ (५१५।०)

ननु एवं सति भ्रातृपितृव्यादिभिः सह सापिण्ड्यं न स्यात् ॥ (५१६।०)

परिगणितेष्व् अनन्तर्भावात् ॥ (५१७।०)

मैवम् ॥ (५१८।०)

उद्देश्यदेवतैक्येन क्रियैक्यस्यात्र विवक्षितत्वात् ॥ (५१९।०)

देवदत्तकर्तृकक्रियायां ये देवतात्वेनानुप्रविशन्ति तेषां मध्ये यः कोऽपि भ्रातृपितृव्यकर्तृकक्रियायाम् अप्यनुप्रविशतीत्यस्ति तैः सह सापिण्ड्यम् ॥ (५२०।०)

एवं भार्याणामपि भर्तृकर्तृकपिण्डदानक्रियायां सहकर्तृकत्वात् सापिण्ड्यमिति ॥ (५२१।०)

तद् इदं निर्वाप्यसापिण्ड्यम् ॥ (५२२।०)

२न्द् देड़िनितिओन् ओड़् सापिण्ड्यअपरे पुनरन्यथा सापिण्ड्यमाहुः ॥ (५२३।०)

तथा हि समान एकः पिण्डो देहावयवौ येषां ते सपिण्डाः ॥ (५२४।०)

तत्र पुत्रस्य साक्षात् पितृदेहावयवान्वयेन पित्रा सह सापिण्ड्यम् ॥ (५२५।०)

तथा पितामहादिभिरपि पितृद्वारेण तच्छरीरावयवान्वयात् ॥ (५२६।०)

साक्षान् मातृशरीरावयवान्वयेन मात्रा ॥ (५२७।०)

मातामहादिभिरपि मातृद्वारेण तच्छरीरावयवान्वयात् ॥ (५२८।०)

तथा पितृव्यपितृष्वस्रादिभिर् अपि पितामहदेहावयवान्वयात् ॥ (५२९।०)

तथा मातृष्वसृमातुलादिभिः सह मातामहदेहान्वयात् ॥ (५३०।०)

पत्न्या सह एकशरीरारम्भकतया पत्युः ॥ (५३१।०)

एवं भ्रातृभार्याणाम् अप्येकशरीरारम्भकैः स्वस्वपतिभिः सहैकशरीरारम्भकत्वेन ॥ (५३२।०)

एवं तत्र तत्र साक्षात् परम्परया वा एकशरीरावयवान्वयेन सापिण्ड्यं योजनीयम् ॥ (५३३।०)

उक्तं द्विविधं सापिण्ड्यं यस्या नास्ति सेयमसपिण्डा तामुद्वहेत् ॥ (५३४।०)

ननु एवं सति न क्वाप्युद्वाहः सम्भवेत् ॥ (५३५।०)

सर्वत्र सापिण्ड्यस्य कथंचिद् योजयितुं शक्यत्वात् ॥ (५३६।०)

विधातृशरीरानुवृत्तेर् दुष्परिहरत्वात् ॥ (५३७।०)

बहु स्यां प्रजायेय । (५३८।१)

इति श्रुतेः ॥ (५३८।२)

नैष दोषः ॥ (५३९।०)

अविशेषेण प्राप्तस्य सापिण्ड्यस्य सप्तसु पञ्चसु च पुरुषेषु संकुचितत्वेन तदूर्ध्वं सापिण्ड्यनिवृत्तेः ॥ (५४०।०)

तथा च गौतमः । (५४१।१)

पिण्डनिवृत्तिः सप्तमे पञ्चमे वा ॥ (५४१।२)

इति ॥ (५४२।०)

याज्ञवल्क्यो ऽपि । (५४३।१)

पञ्चमात् सप्तमाद् ऊर्ध्वं मातृतः पितृतस्तथा ॥ (५४३।२)

इति ॥ (५४४।०)

मातृपक्षे पञ्चमात् पितृपक्षे सप्तमात् पुरुषाद् ऊर्ध्वं सापिण्ड्यं निवर्तते इत्यध्याहृत्य योजनीयम् ॥ (५४५।०)

सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते ॥ (५४६।०)

इति मनुस्मरणात् ॥ (५४७।०)

एतदुक्तं भवति ॥ (५४८।०)

पितृपक्षे कूटस्थम् आरभ्य तत्पुत्रादिगणनायां सप्तमाद् ऊर्ध्वं वरवध्वोर् विवाहो न दुष्यति ॥ (५४९।०)

मातृपक्षे च कूटस्थमारभ्य तत्पुत्रादिपरिगणनायां वरवध्वोर् माता चेत् पञ्चमी भवति तदा तयोः सापिण्ड्यनिवृत्तेर् विवाहो न दोषायेति ॥ (५५०।०)

यत्तु विष्णुपुराणवचनम् । (५५१।०)

पञ्चमीं मातृपक्षात्तु पितृपक्षात्तु सप्तमीम् । (५५१।१)

गृहस्थ उद्वहेत्कन्यां न्याय्येन विधिना नृप ॥ (५५१।२)

इति ॥ (५५२।०)

तत्र सप्तमीं पञ्चमीम् अतीत्येत्यध्याहार्यम् ॥ (५५३।०)

अन्यथा । (५५४।१)

पञ्चमात् सप्तमाद् ऊर्ध्वम् ॥ (५५४।२)

इति वचनविरोधात् ॥ (५५५।०)

पञ्चमे सप्तमे चैव येषां वैवाहिकी क्रिया । (५५६।१)

क्रियापरा अपि हि ते सर्वतः शूद्रतां गताः ॥ (५५६।२)

इति मरीचिवचनविरोधाच्च ॥ (५५७।०)

यद्यपि पैठीनसिना कल्पद्वयमुक्तम् । (५५८।१)

पञ्चमीं मातृतः परिहरेत् सप्तमीं पितृतः । (५५८।२)

त्रीन्मातृतः पञ्च पितृतो वा ॥ (५५८।३)

इति ॥ (५५९।०)

तत्र द्वितीयः कल्पो ऽसमानजातीयविषयः ॥ (५६०।०)

यतः शङ्ख आह । (५६१।१)

यद्येकजाता बहवः पृथक्क्षेत्राः पृथग्धनाः । (५६१।२)

एकपिण्डाः पृथक्शौचाः पिण्डस् त्व् आवर्तते त्रिषु ॥ (५६१।३)

इति ॥ (५६२।०)

अयमर्थः ॥ (५६३।०)

येषामेकः पिता मातरो भिन्नजातीयास् ते मातृभेदाद् असमानजातीयाः तथापि पित्रैक्यादस्ति तेषां सापिण्ड्यम् ॥ (५६४।०)

तच्च त्रिषु पुरुषेष्वतीतेषु निवर्तते इति ॥ (५६५।०)

ननु एवं सति पितृपक्षे ऽपि त्रिभिः पुरुषैः सापिण्ड्यनिवृत्तेः पञ्च पितृतो वा इति वचनं विरुध्येत ॥ (५६६।०)

एवं तर्हि । (५६७।१)

त्रीन् मातृतः पञ्च पितृतो वा ॥ (५६७।२)

इति पैठीनसिवचनं सजातीयेष्वेवार्वाङ्निषेधपरम् ॥ (५६८।०)

अनुकल्पो वास्तु । (५६९।१)

मातृतः पितृतस्तथा ॥ (५६९।२)

इत्यत्र पितृशब्देन बीजिनोऽपि संग्रहः ॥ (५७०।०)

तथा च गौतमः । (५७१।१)

ऊर्ध्वं सप्तमात् पितृबन्धुभ्यः । (५७१।२)

बीजिनश्च । (५७१।३)

मातृबन्धुभ्यः पञ्चमात् ॥ (५७१।४)

इति । (५७२।१)

यो हि नियोगात् पुत्रमुत्पादयति स बीजी ॥ (५७२।२)

पितृमातृबान्धवाः स्मृत्यन्तरे । (५७३।१)

पितुः पितृष्वसुः पुत्राः पितुर् मातृष्वसुः सुताः । (५७३।२)

पितुर्मातुलपुत्राश्च विज्ञेयाः पितृबान्धवाः ॥ (५७३।३)

मातुः पितृष्वसुः पुत्रा मातुर्मातृष्वसुः सुताः । (५७४।१)

मातुर्मातुलपुत्राश्च विज्ञेया मातृबान्धवाः ॥ (५७४।२)

इति ॥ (५७५।०)

ननु असपिण्डामिति न वक्तव्यम् ॥ (५७६।०)

वक्ष्यमाणेन असमानार्षगोत्रजाम् इत्यनेनैव सपिण्डाया विवाहनिषेधसिद्धेः ॥ (५७७।०)

सत्यम् ॥ (५७८।०)

तथापि या मातुरसपिण्डा भवति सैवोद्वाहकर्मणि प्रशस्तेति वक्तुम् ॥ (५७९।०)

तथा च मनुः । (५८०।१)

असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः । (५८०।२)

सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मैथुने ॥ (५८०।३)

इति ॥ (५८१।०)

या मातुरसपिण्डा असगोत्रा च या पितुरसगोत्रा चकारादसपिण्डा च सा मैथुने मिथुनसाध्ये दारकर्मणि द्विजातीनां प्रशस्ता परिणेयेत्यर्थः ॥ (५८२।०)

ननु अत्र मातृग्रहणम् अनर्थकम् ॥ (५८३।०)

पितृगोत्रसापिण्ड्यनिषेधनेनैव मातृगोत्रसापिण्ड्यनिषेधसिद्धेः ॥ (५८४।०)

तस्याः पृथक् पिण्डगोत्रयोरभावात् ॥ (५८५।०)

एकत्वं सा गता भर्तुः पिण्डे गोत्रे च सूतके । (५८६।१)

स्वगोत्राद्भ्रश्यते नारी विवाहात् सप्तमे पदे ॥ (५८६।२)

इति वचनात् ॥ (५८७।०)

मैवम् ॥ (५८८।०)

गान्धर्वादिविवाहेषु कन्याप्रदानाभावेन पितृगोत्रसापिण्ड्ययोरनिवृत्तेः ॥ (५८९।०)

तथा च मार्कण्डेयपुराणम् । (५९०।१)

ब्राह्मादिषु विवाहेषु या तूढा कन्यका भवेत् । (५९०।२)

भर्तृगोत्रेण कर्तव्या तस्याः पिण्डोदकक्रिया ॥ (५९०।३)

गान्धर्वादिविवाहेषु पितृगोत्रेण धर्मवत् ॥ (५९१।०)