पराशरस्मृतिटीकाParāśarasmṛtiṭīkā
zu ParDhSmṛti, 2, 2.1
Select a line for its word-by-word analysis.
अतः परं चातुर्वर्ण्यसाधारणधर्मसङ्क्षेपकथनाद् उत्तरस्मिन् काले स एव विस्तरकथनस्योचितो ऽवसरः ॥ (१।०)
ataḥ paraṃ cāturvarṇyasādhāraṇadharmasaṅkṣepakathanād uttarasmin kāle sa eva vistarakathanasyocito 'vasaraḥ ||
बहुग्रन्थपाठे शक्तिरहितान् मन्दप्रज्ञान् प्रति सङ्क्षेपेणाभिहिते सति समर्थानाम् उत्तमप्रज्ञानां बुद्धिस्थत्वात् तान् प्रति विस्तरेण कथयितुम् उचितत्वात् ॥ (२।०)
bahugranthapāṭhe śaktirahitān mandaprajñān prati saṅkṣepeṇābhihite sati samarthānām uttamaprajñānāṃ buddhisthatvāt tān prati vistareṇa kathayitum ucitatvāt ||
सङ्क्षेपविस्तराभ्यां हि मन्दोत्तमधियां नृणाम् । (३।२)
saṅkṣepavistarābhyāṃ hi mandottamadhiyāṃ nṛṇām |
वस्तूच्यमानम् एत्य् अन्तःकरणं तेन वर्ण्यते ॥ (३।३)
vastūcyamānam ety antaḥkaraṇaṃ tena varṇyate ||
यद्वा अतः परं आमुष्मिकप्रधानधर्मकथनाद् अनन्तरम् ॥ (५।०)
yadvā ataḥ paraṃ āmuṣmikapradhānadharmakathanād anantaram ||
षट्कर्माभिरतः सन्ध्यास्नानम् इत्यादिना ह्यामुष्मिकफले धर्मे ऽभिहिते सति ऐहिकफलस्य कृष्यादिधर्मस्य बुद्धिस्थत्वात् तदभिधानस्य यदुक्तो ऽवसरः ॥ (६।०)
ṣaṭkarmābhirataḥ sandhyāsnānam ityādinā hyāmuṣmikaphale dharme 'bhihite sati aihikaphalasya kṛṣyādidharmasya buddhisthatvāt tadabhidhānasya yadukto 'vasaraḥ ||
वक्ष्यमाणस्य कृष्यादिधर्मस्य ब्रह्मचारिवनस्थयतिष्व् असम्भवम् अभिप्रेत्य तद्योग्यम् आश्रमिणं दर्शयति गृहस्थस्य इति कृतत्रेताद्वापरेषु वैश्यस्यैव कृष्यादावधिकारो न तु गृहस्थमात्रस्य विप्रादेः अतो विशिनष्टि कलौ युगे इति ॥ (७।०)
vakṣyamāṇasya kṛṣyādidharmasya brahmacārivanasthayatiṣv asambhavam abhipretya tadyogyam āśramiṇaṃ darśayati gṛhasthasya iti kṛtatretādvāpareṣu vaiśyasyaiva kṛṣyādāvadhikāro na tu gṛhasthamātrasya viprādeḥ ato viśinaṣṭi kalau yuge iti ||
आचारशब्दश्च धर्मरूपे शास्त्रीये व्यापारे कृष्यादेस्तु युगान्तरेषु कर्मत्वम् ॥ (९।०)
ācāraśabdaśca dharmarūpe śāstrīye vyāpāre kṛṣyādestu yugāntareṣu karmatvam ||
तथैवाश्रमान्तरेषु कर्मत्वं गार्हस्थ्यस्य चोक्ताचारत्वम् इत्युभयरूपता ॥ (११।०)
tathaivāśramāntareṣu karmatvaṃ gārhasthyasya coktācāratvam ityubhayarūpatā ||
कलौ गृहस्थस्य याजनादीनां दुर्लभत्वाज्जीवनहेतुतया कृष्यादिविधानाद् आचारत्वम् उपपन्नम् ॥ (१३।०)
kalau gṛhasthasya yājanādīnāṃ durlabhatvājjīvanahetutayā kṛṣyādividhānād ācāratvam upapannam ||
कृष्यादेः साधारणधर्मत्वम् उपपादयति चातुर्वर्ण्याश्रमागतम् इति ॥ (१४।०)
kṛṣyādeḥ sādhāraṇadharmatvam upapādayati cāturvarṇyāśramāgatam iti ||
सन्ति हि शूद्रस्यापि विवाहपञ्चमहायज्ञादयो गृहस्थधर्माः ॥ (१८।०)
santi hi śūdrasyāpi vivāhapañcamahāyajñādayo gṛhasthadharmāḥ ||
एतच्च सर्वमस्माभिः उत्तरत्र आश्रमनिरूपणे विस्पष्टमभिधास्यते ॥ (१९।०)
etacca sarvamasmābhiḥ uttaratra āśramanirūpaṇe vispaṣṭamabhidhāsyate ||
पराशरशब्देनात्रातीतकल्पोत्पन्नो विवक्षितः ॥ (२१।०)
parāśaraśabdenātrātītakalpotpanno vivakṣitaḥ ||
पूर्वकल्पसिद्धं पराशरवाक्यं कलिधर्मे कृष्यादौ यथावृत्तं तथैवाहं सम्प्रवक्ष्यामि ॥ (२३।०)
pūrvakalpasiddhaṃ parāśaravākyaṃ kalidharme kṛṣyādau yathāvṛttaṃ tathaivāhaṃ sampravakṣyāmi ||
अतः सम्प्रदायागतत्वात् कृष्यादेर् आचारतायां न विवादः कर्तव्य इत्याशयः ॥ (२४।०)
ataḥ sampradāyāgatatvāt kṛṣyāder ācāratāyāṃ na vivādaḥ kartavya ityāśayaḥ ||
गुरुतरविषये विनयः कर्तव्यः इति शिष्टाचारं शिक्षयितुं शक्त्या सम्प्रवक्ष्यामि इत्युक्तम् ॥ (२५।०)
gurutaraviṣaye vinayaḥ kartavyaḥ iti śiṣṭācāraṃ śikṣayituṃ śaktyā sampravakṣyāmi ityuktam ||
न तु कस्मिंश्चिद् धर्मे स्वस्य अशक्तिं द्योतयितुम् ॥ (२६।०)
na tu kasmiṃścid dharme svasya aśaktiṃ dyotayitum ||
कलिधर्मप्रवीणस्य पराशरस्य तत्राशक्त्यसम्भवात् ॥ (२७।०)
kalidharmapravīṇasya parāśarasya tatrāśaktyasambhavāt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.