अथेदानीं मृगव्या तु समासव्यासयोगतः । (१।१)

एकापि चाष्टधा सैषा बहुधात्र निरूप्यते ॥ (१।२)

आमिषाद्यर्थसंसिद्ध्यै नैकोपायैः सुखाय च । (२।१)

हिंसनं प्राणिमात्रस्य मृगयेति प्रचक्षते ॥ (२।२)

हिंसनं प्राणिनां यत्र तत्र दोषपरम्परा । (३।१)

यागीयाः पशवः प्रोक्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश ॥ (३।२)

एषामप्रोक्षितानां च हिंसा दोषाय जायते । (४।१)

अस्मिन् अर्थे पुरा श्लोका यथा द्वैपायनोदिताः ॥ (४।२)

पाण्डुकिन्दमसंवादे मृगहिंसाप्रसंगतः । (५।१)

शत्रूणां या वधे वृत्तिः सा मृगाणां वधे स्मृता ॥ (५।२)

राज्ञां मृग न मां मोहात् त्वं गर्हयितुमर्हसि । (६।१)

अछद्मना मायया वा मृगाणां वध इष्यते ॥ (६।२)

अगस्त्यः सत्रमासीनश्चचार मृगयां ऋषिः । (७।१)

आरण्यान् सर्वदैवत्यान् पशून् प्रोक्षन् महावने ॥ (७।२)

अगस्त्यप्रोक्षणाद्धिंसा मृगव्यायां न वर्तते । (८।१)

ग्राम्याणां प्रोक्षणं शस्तं यागादिषु यथाविधि ॥ (८।२)

आरण्यानां ह्यगस्त्यस्य प्रोक्षाच्छस्यते वधः । (९।१)

श्रूयन्ते चेतिहासाश्च राज्ञां तस्या निषेवने ॥ (९।२)

व्यायामाच्चोपघाताच्च प्रत्युतायासवेदनम् । (१०।१)

यत्र तत्र सुखायेति व्यर्थं चेत् तत्र कथ्यते ॥ (१०।२)

यथा प्रसह्य मानिन्याश्चुम्बनालिङ्गनादिकम् । (११।१)

आयाससाध्यमप्यन्तर्न नाम मुदमञ्चति ॥ (११।२)

प्रहारो नखदन्तादेर् यथैव स्मरसंगरे । (१२।१)

उपघातस्तथैवात्र रसावेशान् न वा रुजे ॥ (१२।२)

इति सिद्धं लक्षणं हि मृगयायाः पुरोदितम् । (१३।१)

तस्याः किलाष्टभेदानां विवेचनमथोच्यते ॥ (१३।२)

हरमूर्तिर् इवावस्थाभेदादेकैव कामिनी । (१४।१)

यथाष्टधा रसायालं तथैव मृगया मता ॥ (१४।२)

आश्वीनान्या सजालान्या काल्यान्या यावशी परा । (१५।१)

सापेक्षान्या पदप्रेक्षा तथा श्वगणिका परा ॥ (१५।२)

श्येनपाताष्टमी चैताः क्रमेण परिकीर्तिताः । (१६।१)

स्वलक्षणम् अथैषां हि तथाकर्तव्यतोच्यते ॥ (१६।२)

तुरगैः साधनीभूतैर् विद्रवन्तः शरादिभिः । (१७।१)

वध्यन्ते हि मृगा यस्यां साश्वीना रसशेवधिः ॥ (१७।२)

अवृक्षकर्दमग्रावा नीरन्ध्रा भूः प्रशस्यते । (१८।१)

कालश्च शिशिरार्धान्ताद् आ ज्यैष्ठार्धम् अपीष्यते ॥ (१८।२)

तस्याः सुसेवनान्मेदश्छेदो वपुषि लाघवम् । (१९।१)

बलाशोपचयो दार्ढ्यम् अन्तराग्नेश्च पाटवम् ॥ (१९।२)

क्षुत्तृट्शीतातपालस्यजागरादेः सहिष्णुता । (२०।१)

चललक्ष्यादिनैपुण्यम् उत्साहपरिवर्धनम् ॥ (२०।२)

स्वसत्त्वोद्भावनं ज्ञानं सत्त्वानां चित्तचेष्टिते । (२१।१)

इत्यादिकगुणोत्कर्षो जायते चात्मसम्पदे ॥ (२१।२)

तथा धर्म्मार्जनमपि वृकव्याघ्रादिहिंसनात् । (२२।१)

वधेन हरिणादीनां शस्यादीनां च रक्षणात् ॥ (२२।२)

नैककर्म्मोपयोग्यानामटवीनां निरीक्षणात् । (२३।१)

वित्रासनाच्च चौराणां तथाटविकरञ्जनात् ॥ (२३।२)

तथार्थोपार्ज्जनं मत्तहस्तिगण्डानुबन्धनात् । (२४।१)

विषाणाजिनकस्तूरिमणिपक्षाद्युपार्ज्जनात् ॥ (२४।२)

वराहलाविकादीनां सन्मांसाभ्यवहारतः । (२५।१)

उद्रिक्तसत्त्वसम्पत्त्या कामोद्रेकोऽपि पुष्कलः ॥ (२५।२)

रसोऽभिमानो ऽहंकारः कामसर्वस्वम् उच्यते । (२६।१)

अतो मृगव्याश्रान्तस्य चन्दनाद्यनुलेपनम् ॥ (२६।२)

गात्रसंवाहनं हस्तपल्लवैश्च मृगीदृशाम् । (२७।१)

पानकं पञ्चसारादि तालवृन्तानिला मुहुः ॥ (२७।२)

मनसो ह्यभिमानेन यथा सम्बन्धमृच्छति । (२८।१)

अन्यदा न तथा येन तेन कामैकवेदनम् ॥ (२८।२)

स्त्रीमृगव्याभिदा कापि रसपुष्टौ च दृश्यते । (२९।१)

शास्त्रकारैः किलैतावान् सूक्ष्मभेदस्तु दर्शितः ॥ (२९।२)

आभ्यासिकी सम्प्रयोगे प्रीतिश्चानुत्तमा रतौ । (३०।१)

विभावाश्चानुभावाश्च रसाधिक्यात्तयोः समाः ॥ (३०।२)

संयोगविप्रयोगाभ्यां विलोक्यन्ते यथायथम् । (३१।१)

तेषां स्त्रीविषये व्यासो नाट्यालंकारनिर्मितौ ॥ (३१।२)

कामशास्त्रादिषु महान् दृश्यते तेन नोच्यते । (३२।१)

मृगयायास्तु संक्षेपात् परिज्ञानाय कथ्यते ॥ (३२।२)

मोक्तुर्दूराच्छकुन्तादेर्ग्रहः श्येनादिभिः कृतः । (३३।१)

धन्विनश्च हठाल्लक्ष्ये शरसिद्धिश्चलाचले ॥ (३३।२)

व्यञ्जयत्युत्तमां प्रीतिं अश्रुरोमाञ्चगद्गदैः । (३४।१)

विच्युतिश्चापि तस्यैव वियोगेनापदिश्यते ॥ (३४।२)

वितर्कस्मृतिवैवर्ण्यविलापादिकरी यतः । (३५।१)

इत्याद्यूह्यमतः साम्यं मृगयायास्तथा स्त्रियः । (३५।२)

तेनैषापि त्रिवर्गस्य साधनाय प्रशस्यते ॥ (३५।३)

सम्भूय सावकाशेन प्रसार्यानिलसम्मुखम् । (३६।१)

बलं मृगाभिसारेण सानायासेन सिध्यति ॥ (३६।२)

खड्गाभिसरणे शस्तः पञ्चषा एव सादिनः ॥ (३७।१)

वश्यास्तुरंगाः शस्यन्ते शिक्षिता ये गतागते । (३८।१)

त्वरया पृष्ठतो वेध्यः क्षुद्रशक्त्या तु सादिना ॥ (३८।२)

परावृत्तो यदि भवेत्तदास्य पुरयायिना । (३९।१)

विश्रम्भात्तु निजाश्वस्य सादिना भाव्यमञ्जसा ॥ (३९।२)

तस्याभिसारे चान्येन वेध्यो भवति पृष्ठतः । (४०।१)

अथवा पार्श्वतो वाणैर्वेध्यः श्रेष्ठधनुर्द्धरैः ॥ (४०।२)

दृप्तं मृगेन्द्रमपि च तरलाश्वैस्तु धन्विनः । (४१।१)

लक्ष्यालक्ष्येण लक्ष्येण मार्ज्जारमिव निघ्नते ॥ (४१।२)

सा सजाला कूटवृत्त्या यस्यां निघ्नन्ति वै मृगान् । (४२।१)

मत्स्यशङ्खोद्रसूक्तीनां बन्धनं चापि कुर्वते ॥ (४२।२)

नरास्तस्यां साधनानामानन्त्यमुपलक्ष्यते । (४३।१)

निषादप्रायनीचेषु स्थितिस्तस्या विलोक्यते ॥ (४३।२)

गजबन्धादिसौकर्य्यसिद्धये सातिरिच्यते । (४४।१)

कारणीया नृपैः सा तु महोदयकरी यतः ॥ (४४।२)

छद्माचरणमप्यत्र न दोषायानुबध्यते । (४५।१)

अस्मिन् अर्थे वालिवधे यथा वाल्मीकिनोदना ॥ (४५।२)

वागुराभिश्च कूटैश्च पाशैश्च विविधैर् नराः । (४६।१)

प्रतिच्छन्ना अदृश्याश्च गृह्णन्ति बहवोऽद्भुतम् । (४६।२)

विध्यन्त्य् अभिमुखाश्चापि मृगयाधर्म्मकोविदाः ॥ (४६।३)

कुरङ्गांश्च कुरङ्गाश्च पक्षिणश्चापि पक्षिणः । (४७।१)

बध्नन्ति शिक्षायोगेन सजालान्तर्गतैव सा ॥ (४७।२)

काल्या संकाल्य बहुभिः पृष्ठतोऽन्यैः पुरस्थितैः । (४८।१)

साध्यते या पृथक्लीनैश्चतुर्धा सा तु भिद्यते ॥ (४८।२)

तारोच्चारैः काल्यमाना पुरोवातं द्विभिस् त्रिभिः । (४९।१)

त्रिकीर्णमोक्षैर्हन्यन्ते एणा सा बहुकर्णिका ॥ (४९।२)

पृष्ठतो निबिडीभूतैः काल्यन्ते यत्र वै मृगाः । (५०।१)

बध्यन्ते पादपच्छन्नैर्यत्र सा मूललग्निका ॥ (५०।२)

सुदूराद् वर्तुलीभूय क्रमात् संकोचमागतैः । (५१।१)

एकत्र प्रतिसंरुद्धा नैकजात्युद्भवा मृगाः ॥ (५१।२)

वध्यन्ते करवालाद्यैर् बहुभिर् यत्र नैकधा । (५२।१)

महाकाल्येति सा प्रोक्ता सिध्यते सा नृपादिभिः ॥ (५२।२)

अपरा गजकाल्येति साध्यते साश्वसादिभिः । (५३।१)

ग्रीष्मर्तावेव विरलीभूतवार्युपरोधनात् ॥ (५३।२)

चतुर्व्विधायाः काल्यायाः साधने कुशला जनाः । (५४।१)

युज्यन्ते कालने मोक्षे शराणां चान्यथा नृणाम् । (५४।२)

वृथायासो भवेद्ध्वंसः स्वीयेष्वेवानुदृश्यते ॥ (५४।३)

निर्यातयवशस्यादिस्पन्दनामात्रसूचिताः । (५५।१)

वध्यन्ते यत्र वै वध्या यावशी सा प्रकीर्तिता ॥ (५५।२)

द्वित्रैरेवाश्ववारैश्च शरमोक्षविशारदैः । (५६।१)

सा सिध्यति शैनश्चारात् शस्यस्पन्दोपलक्षणात् ॥ (५६।२)

चात्यायासकरी सा तु प्रमोदायोपजायते ॥ (५७।१)

मृगाद्यपेक्षामालम्ब्य लीनो यत्रैक एव वा । (५८।१)

धन्वी विध्यति दिग्धेन सा सापेक्षा स्मृता बुधैः ॥ (५८।२)

विभीतकादौ क्षेत्रे वा निपाने सा तु सिध्यति । (५९।१)

गोशवादिषु सिंहादेर्वधाय सुखसिद्धिदा ॥ (५९।२)

पदमार्गानुसारेण वध्यन्ते यत्र वै मृगाः । (६०।१)

पदप्रेक्षा च सा प्रोक्ता द्विधा सापि प्रयुज्यते ॥ (६०।२)

कुक्कुरैः परितोऽन्विष्य चिरमायास्य कर्कशम् । (६१।१)

वध्यते हि मृगो यस्यां श्वपदप्रेक्षिका हि सा ॥ (६१।२)

यत्र धन्वी प्रयत्नेन स्वयमन्विष्य कौशलात् । (६२।१)

सुप्तं सुप्तोत्थितं वापि हन्ति सा पूर्वशब्दिता ॥ (६२।२)

ते च द्वे सैकतप्राये सानूपे वाथ यत्नतः । (६३।१)

वर्षर्त्तावतिसिध्येते चान्यदातिश्रमात् पुनः ॥ (६३।२)

ऊषरादिस्थले यस्यां लक्ष्यीकृत्योपवाहिताः । (६४।१)

गृह्णन्ति शशकादींश् च श्वानः श्वगणिका स्मृता ॥ (६४।२)

शुनां सुखपरिक्षेपः सिद्ध्यसिद्धी शशप्लुतौ । (६५।१)

पतनोत्पतनाभ्यां द्वे हास्यपुष्टिविधायिके ॥ (६५।२)

तेषां च घुर्घुरोद्दामराविणि प्रतिधावताम् । (६६।१)

काले तद्रौद्रपर्याप्तैर् दन्तादन्ति नखानखि ॥ (६६।२)

द्विशस्त्रिशः सावकाशाद्रज्जुमोक्षविशारदैः । (६७।१)

लक्ष्यमुद्दिश्य च शुनां मोकस् तत्सिद्धिकारकः ॥ (६७।२)

तस्यां शराणां सहसा मोक्षो नान्यत्र शस्यते । (६८।१)

बाधमानम् अपास्यैकं कोलं कौलेयसिद्धये ॥ (६८।२)

दण्डापि सा त्वर्थयुक्ता प्रयोक्तव्या शशादिषु । (६९।१)

एवं सापि प्रमोदानामास्पदं परिकीर्त्यते ॥ (६९।२)

अस्या एव भिदा कापि कृष्णसारे रुरौ हि यः । (७०।१)

मोकोऽतिरसकृद् येन रज्ज्वा मोकोऽपि स स्मृतः ॥ (७०।२)

यस्यां तन्त्रैर्द्विधा मुक्ताः पतत्रिषु पतन्ति च । (७१।१)

श्येनाः सातीव रसभूः श्येनपातेति कथ्यते ॥ (७१।२)

श्येनपाता मृगव्येति स्वैरं वान्यस्य वा भवेत् । (७२।१)

स्वैरमारण्यकानां चेत् मृगव्येति निरर्थकम् ॥ (७२।२)

मृगान् शशादा गृह्णन्तीत्येवं यदि सदर्थकम् । (७३।१)

तदा सिंहादिषु पुनः कथं नैतत्प्रयुज्यते ॥ (७३।२)

यत्रानेकार्थमसकृत् मृग्यन्ते प्राणिनः पराः । (७४।१)

सा मृगव्येति निर्दिष्टा सा तिरश्चां न विद्यते ॥ (७४।२)

ते तु स्वोदरपर्य्याप्तिमात्रमांसाय केवलम् । (७५।१)

हिंसन्ति न तु चैतेषां अर्थोऽन्यत्रानुबध्यते ॥ (७५।२)

न केवलं मृगव्याया ह्यर्थो मांसार्थमात्रकः । (७६।१)

यतो मुक्ताजिनादीनां कस्तूर्यादेः समुद्भवः ॥ (७६।२)

दृश्यन्ते हस्तिबन्धाश्च तेन नानार्थसिद्धये । (७७।१)

अन्विष्यते प्राणिजातं मृगयेत्युच्यते ततः ॥ (७७।२)

अतो नृभिः प्रयुक्तानां तेषां पातोऽत्र कथ्यते । (७८।१)

तेनाष्टमी मृगव्यैषा श्येनपाता निरूपिता ॥ (७८।२)

एतस्या विशदतया किलाष्ट भेदा निर्दिष्टाः पुनरपरे ह्यवान्तरा ये । (७९।१)

ते सर्वे रसजननाय नैकरूपाः कल्प्यन्ते विहितविधानसम्प्रयोगात् ॥ (७९।२)

इति श्रीरुद्रदेवविरचिते श्यैनिके शास्त्रे मृगयाविवेचनस्तृतीयः परिच्छेदः ॥ (८०।१)