मोकाद्याचारसम्पन्ना श्यैनलक्षणलक्षिता । (१।१)

विश्रम्भणाद्युपायैश्च विहिता सा निगद्यते ॥ (१।२)

हस्तमुष्टिप्रभेदेन मोको द्विविध उच्यते । (२।१)

यत्राङ्गुलीभिः सर्वाभिः श्यैनपत्पाशपीडनम् ॥ (२।२)

विधाय क्रियते मोको हस्तमोकः स उच्यते । (३।१)

कुह्यादिष्व् अयमेवोक्तो वासादिष्वपि शस्यते ॥ (३।२)

वस्त्रान्तरितमावेश्य तलोपरि यथाबलम् । (४।१)

असङ्गवत् परीक्षेपो मुष्टिमोकः प्रकीर्तितः ॥ (४।२)

असक्तं लघु सोल्लासं गतानुगतमञ्जसा । (५।१)

प्रशस्यते द्विधा मोको दूरे दूरे यथायथम् ॥ (५।२)

तेषां विश्रम्भणं पूर्वं यथावदिह कथ्यते । (६।१)

आदौ विमुद्रयेन्नेत्रे सीवनेन विचक्षणः ॥ (६।२)

यथा न मुखमीक्षेत यथा वा प्रतिशीर्षकैः । (७।१)

शब्दं च श्रावयेन्नैव यावद्दिवसपञ्चकम् ॥ (७।२)

ततः प्रतिनिशं किंचित् सालोके दीपिकादिभिः । (८।१)

नेत्रे निर्मुद्र्य पानीये क्षालयेत् सुखशीतले ॥ (८।२)

किंचित् किंचित् परिचयं कारयेत् श्रावयेत् वचः । (९।१)

एवं क्रमेण हस्तादिस्पर्शैर्वाक्योपलालनैः ॥ (९।२)

विभक्तकाले पानीयमांसदानेन सान्त्वनैः । (१०।१)

छायातपोपशमनैः क्रमान्नेत्रोपमोचनैः ॥ (१०।२)

कृत्वा रक्तापरक्तत्वं ज्ञेयं चैषां विचेष्टितैः । (११।१)

नेत्रे निमील्य तिष्ठन्ति चैकपादेन वै यदा ॥ (११।२)

चञ्च्वा कण्डूयनं चैव पक्षपाल्योर्विधूननम् । (१२।१)

आस्यावलोकने सौम्यां दृष्टिं संचारयन्ति च ॥ (१२।२)

तदा रक्तास्तु विज्ञेया विरक्तास्त्वन्यथा तु ते । (१३।१)

रक्तान् ज्ञात्वा रज्जुयुक्तानाह्वयेदामिषादिभिः ॥ (१३।२)

क्रमेण वर्धयेद् भूमिमाह्वयेच्च द्विशः त्रिशः । (१४।१)

यदाह्वाने नो विलम्बं कुर्युस् तिर्यङ् न वा गतिम् ॥ (१४।२)

न मांसादेस्तथा कृष्टिं तदा रज्ज्वा विनाह्वयेत् । (१५।१)

ततो वृक्षाद्युपरि च प्रक्षिप्याह्वाययेत् क्रमात् ॥ (१५।२)

कलविङ्ककपोतादिपतत्रिग्रहणं पुनः । (१६।१)

कारयेत् पूर्वसंस्कारस्मारणाय यथायथम् ॥ (१६।२)

क्रमेणानेन ये न स्युर्वश्यास्तान् अतिजागरैः । (१७।१)

अत्यन्तकरसंयोगैः कर्षणैश्चानयेद्वशम् ॥ (१७।२)

तेषां जात्यनुरूपा च रञ्जनाय क्रिया मता । (१८।१)

अतो ऽनुवक्ष्ये श्येनानां पृथग्जातिविवेचनम् ॥ (१८।२)

कृष्णाक्षा पाटलाक्षा च जाती द्वे प्रस्फुटान्तरे । (१९।१)

तयोश्चावान्तरा भेदा लक्ष्यन्तेऽन्येऽपि भूरिशः ॥ (१९।२)

तेषां नामानि कथ्यन्ते जातानां जातिमुख्ययोः । (२०।१)

कुहीशशादचरकवहरीलगरास् तथा ॥ (२०।२)

तथान्या पक्षकलिका तथा तुरुमुती परा । (२१।१)

पुंव्यक्तयश्च तत्संख्याः कृष्णाक्षाजातिजो गणः ॥ (२१।२)

एषो ऽतिजागरैः साध्यः सपानीयामिषाशनः । (२२।१)

कार्यो मुखे शिलाक्षेपस्तथा हस्तादिदंशने ॥ (२२।२)

विश्रम्भश्चाक्षुषश्चास्य क्षिप्रमेव प्रजायते । (२३।१)

आभ्यन्तरस्तु कृच्छ्रेण तस्माद् युक्त्या वशं नयेत् ॥ (२३।२)

आह्वानं पक्षबन्धेन वाससा वा प्रकल्पयेत् । (२४।१)

आगते देयमशनं यथा नाशा विहन्यते ॥ (२४।२)

वाग्दण्डैश् चार्थदण्डैश् च किंचिद् आश्वासनैस् तथा । (२५।१)

स्थाप्यन्ते स्ववशे दुष्टा यथैवैष गणस्तथा ॥ (२५।२)

अतिपुष्टस्तु विकृतिमशक्तिम् अतिकर्षितः । (२६।१)

सम्पद्यते यथा नीचस्तथैवैष गणः स्मृतः ॥ (२६।२)

प्रत्याशावर्द्धनोपायैर् दानैः कर्म्मानुरूपतः । (२७।१)

रञ्जिता रञ्जनायालं भृत्या इव भवन्ति ते ॥ (२७।२)

दूराह्वाने दूरपाते स्थूललक्ष्यविनिग्रहे । (२८।१)

प्रशस्त एष हि गणो द्वितीयः कथ्यतेऽधुना ॥ (२८।२)

पत्रं वाजश्छद इति पर्यायकथनोक्तयः । (२९।१)

भवन्ति तेन सामान्यं वाजवत्त्वं पतत्रिणाम् ॥ (२९।२)

यथाश्वत्थाम्नि कर्णे च भीष्मे पार्थे च रुक्मिणि । (३०।१)

सामान्ये सव्यसाचित्वे वैशिष्ट्याद् अर्जुने ऽभिधा ॥ (३०।२)

तथैव वाजवत्त्वेऽपि सामान्ये सर्वपक्षिणाम् । (३१।१)

श्येने पत्रीति वाजीति शब्दो वैशिष्ट्यसूचकः ॥ (३१।२)

वाजा वासा वेसराश्च सिचानाश्च चतुर्विधाः । (३२।१)

जूराश्चेटा धूतिटुनास्तथा पुंव्यक्तयस् त्वमी ॥ (३२।२)

उभयोर्गणयोश्चैषां स्त्रीणां प्राधान्यम् ऊर्जितम् । (३३।१)

संस्थाने साहसे मूल्ये पक्षपातादिसौष्ठवे । (३३।२)

वाजाद्याश्च प्रधानत्वात् पुंलिङ्गे व्यपदेशिताः ॥ (३३।३)

वाजिनः पञ्चधा तेषां पृथक्लक्षणमुच्यते । (३४।१)

कृशाकृतिर्बलाकाक्षः श्वेतकृष्णकपर्दिकः ॥ (३४।२)

भवत्यङ्गे तथोर्वोश्च सुखसाध्यः प्रकीर्तितः । (३५।१)

यश् चक्रवाकसंस्थानश् चक्राङ्गः स च कीर्तितः ॥ (३५।२)

प्रलम्बः कृष्णसंस्थानः कङ्काभः कालकः स्मृतः । (३६।१)

चिराद्विश्रम्भमभ्येति सुरक्तोऽपि विरज्यते ॥ (३६।२)

यः सर्वाङ्गे हिमप्रख्यो हंसवाजः स कथ्यते । (३७।१)

स यत्र पूजितस्तिष्ठेत् कल्याणं तत्र जायते ॥ (३७।२)

तं प्रयत्नेन रक्षेत्तु नाक्ष्वेडादिषु योजयेत् । (३८।१)

तस्य स्पर्शेन नश्यन्ति ज्वराश्चातुर्थिकादयः ॥ (३८।२)

यस्याश्वत्थदलप्रख्या लेखा पुच्छच्छदादिषु । (३९।१)

जायते वाजराजोऽसौ महारावणसंज्ञकः ॥ (३९।२)

स महापुण्यनिचयैः प्राप्यते कौतुकास्पदम् । (४०।१)

रावणात् पक्षिसंघानां महारावण उच्यते ॥ (४०।२)

औरङ्गना धावनाश्च प्रतिष्ठानास्तथैव च । (४१।१)

शिकाराश्चेति वासानां चतुर्धा जातिरुच्यते ॥ (४१।२)

औरङ्गना बहुविधा भवन्त्युच्चावचा अपि । (४२।१)

विक्रमे साहसे चैव वर्णैरपि पृथग्विधाः ॥ (४२।२)

धावनाः सूक्ष्मकायाश्च सुकुमारा जवाधिकाः । (४३।१)

पत्रप्रायाः प्रतिष्ठाना मन्दा वेगे च साहसे ॥ (४३।२)

अरोगा बद्धपिण्डाश्च वाजदेशसमुद्भवाः । (४४।१)

श्वेताभा गैरिकाभाश्च कृष्णाभा वर्णतः स्मृताः ॥ (४४।२)

सुशीला जवना हिंस्राः शिकाराश्चण्डसाहसाः । (४५।१)

च्योतन्त इव पीयूषं दृशोः संस्थानसौष्ठवैः ॥ (४५।२)

प्राप्यन्ते ते ऽतिसुकृतैः शिक्षासंस्कारशालिनः । (४६।१)

तान्नातिजागरायासैः क्लेशयेल्लालयेन्मुहुः ॥ (४६।२)

पुष्टानेव मृगव्यायां योजयेन्मनसो मुदे । (४७।१)

वेसरास्त्रिविधास्तेषां पृथङ्नामाभिधीयते ॥ (४७।२)

स्थूलोऽधमो माणिकस्तु चूलिकाङ्कस्तु मध्यमः । (४८।१)

शुद्धस्तु वासाप्रतिमः पक्षाधिक्येऽपि साहसे ॥ (४८।२)

अनेकदेशजन्मानस्तेन देशस्वभावतः । (४९।१)

नानासंस्थानचेष्टाभिः सिचाना नैकधा स्मृताः ॥ (४९।२)

पुंव्यक्तयोऽपि चैतेषां लक्षणैरुपलक्षिताः । (५०।१)

भवन्ति ते च विस्तारभयान्नात्र प्रदर्शिताः ॥ (५०।२)

शीर्षं फणिफणाकारं शस्तं ग्रीवा तथोन्नता । (५१।१)

पक्षती चायते वक्षो विस्तीर्णं सर्वपत्रिणाम् ॥ (५१।२)

ह्रस्वे च नलिके तद्वद्वृत्तपीने सुबन्धने । (५२।१)

आयताङ्गुलिसुश्लिष्टसन्धिबन्धौ करौ मतौ ॥ (५२।२)

उदग्रनखरौ चैषामासनं स्वस्तिकाकृति । (५३।१)

एतानि लक्षणान्येषां सामान्यानि विजानते ॥ (५३।२)

वासा मधुरवाक् धन्यो वाजी मूकोऽतिशोभनः । (५४।१)

कुही यस्याः कण्डिका हि कर्णान्ता रजताकृतिः ॥ (५४।२)

पक्षसत्कारसंपुष्टा लालनैश्चानुरञ्जिताः । (५५।१)

भवन्ति वाञ्छितार्थाप्त्यै श्येनाः सुसचिवा इव ॥ (५५।२)

पत्री विनेतुरसमं बुद्धिकौशलवैभवम् । (५६।१)

राज्यतन्त्रविधानज्ञो वा जानाति न चेतरः ॥ (५६।२)

यत्र लब्धोपशमनमलब्धार्थोपचिन्तनम् । (५७।१)

दुष्टानां कर्षणं युक्त्या विनीतानां च पोषणम् ॥ (५७।२)

उत्साहवर्धनं कामपूरणैः कृतकर्म्मणाम् । (५८।१)

रञ्जनं रक्षणं शश्वत् रक्तारक्तपरीक्षणम् ॥ (५८।२)

विश्वासनमविश्वासो नेत्रचेष्टानिरूपणम् । (५९।१)

साध्यसाधनयोर्ज्ञानं शक्याशक्यविवेचनम् ॥ (५९।२)

ज्ञात्वा नियोजनं योग्ये तथायोग्यान्निवर्तनम् । (६०।१)

इत्याद्यूह्या गुणा ये च राजधर्म्मे प्रदर्शिताः ॥ (६०।२)

तत्र ते श्यैनिके शास्त्रे विचीयन्ते मनीषिभिः । (६१।१)

यथावकाशं हि रसा नाट्यादौ ये विनिर्मिताः ॥ (६१।२)

इत्याद्यनेकरसभावनया गभीरम् आपामरादिसुखसेव्यतया सुबोधम् । (६२।१)

संक्षिप्तयुक्तिरचितं परिशीलयन्तु ते श्यैनिकं तु मृगयाभिमता हि येषाम् ॥ (६२।२)

इति श्रीरुद्रदेवविरचिते श्यैनिके शास्त्रे श्येनानां विवेचनं परिच्छेदः चतुर्थः ॥ (६३।१)