तेषाम् आहारमात्रायाः परिमाणमथोच्यते । (१।१)

कालचर्या तथा रोगपरीक्षानिग्रहावपि ॥ (१।२)

पञ्चविंशतिटङ्कैश्च मात्रा शुद्धामिषस्य या । (२।१)

कुहीचरकवाजानां वहरीणां च सा भवेत् ॥ (२।२)

शशादा नाल्पमात्रार्हा लङ्घनेऽपि तथाक्षमाः । (३।१)

जातिमात्रेण निर्देशास्तेषां क्रीडा तु नो हिता ॥ (३।२)

ते पञ्चहीनां तासां तु पुंव्यक्तीनां प्रयोजयेत् । (४।१)

पक्षकाकलिकायास्तु पञ्चहीना ततो भवेत् ॥ (४।२)

ततो द्विहीना वासानां द्विहीनां पुनरादिशेत् । (५।१)

शुद्धानां वेसराणां तु चूलाङ्कानां पुरोदिताः ॥ (५।२)

तावन्मात्रा सिचानानां यथासात्म्येन कल्पिता ॥ (६।१)

तथा तुरुमुतीनां तु नवटङ्कैः प्रकल्पिता । (७।१)

चेटाटोनाधूतिकानाम् एकद्वित्रिक्रमात् कृशाम् ॥ (७।२)

प्रकल्पयेदिमां मात्रां द्विवारं तेषु योजयेत् । (८।१)

यथा वेतनभक्तस्य यथायोग्येव कल्पना ॥ (८।२)

शस्यते कालपातोऽपि तन्त्रक्षोभाय कल्पते । (९।१)

तथैषां कालपातोऽपि नाहारेषु प्रशस्यते ॥ (९।२)

वैषम्यमपि मात्राया वैगुण्यम् उपपादयेत् । (१०।१)

मात्रैषा हि मृगव्यायां नियुक्तानां प्रकीर्तिता ॥ (१०।२)

पक्षमोक्षाय ज्यैष्ठादावन्यां मात्रां प्रकल्पयेत् । (११।१)

ग्रीष्मे प्रचण्डमार्तण्डतापसंतापिता दिशः ॥ (११।२)

न भान्ति तरवश्चैव शीर्णपर्णैरनाश्रयाः । (१२।१)

झञ्झानिला धूलिजालैराविला वान्ति सर्वतः ॥ (१२।२)

पयांसि क्वथितानीव स्रोतस्विन्यः स्रवन्ति च । (१३।१)

प्रतप्तरेणुदुष्पर्शा रसा तेनेह जन्तवः । (१३।२)

निर्वैरा विगतोत्साहा लक्ष्यन्ते ज्वरिता इव ॥ (१३।३)

पतत्रिणस्तारतारै रुवन्ति करुणस्वरैः । (१४।१)

विशेषेण स्रवद्वारिधौतामलशिलाचिताः ॥ (१४।२)

भिन्नेन्द्रनीलसंकाशसूक्ष्मशष्पसमाचिताः । (१५।१)

स्रवत्सरलनिर्याससुरभीकृतमारुताः ॥ (१५।२)

उपत्यका हिमगिरेर्येषां परिचयं गता । (१६।१)

तेषां दावाग्निसंकाशो ग्रीष्मो भवति दुःसहः ॥ (१६।२)

अतस्तापोपशमनान् उपचारान् प्रयोजयेत् । (१७।१)

तेषां प्रासादशिखरे सुधाधवलितोदरे ॥ (१७।२)

यन्त्रनिर्मुक्तपर्यन्तपानीयासारशीतले । (१८।१)

जनैर्व्यजनहस्तैश्च दूरतो जनितानिले ॥ (१८।२)

विविक्ते बन्धनं कार्यं जालसंरुद्धमक्षिके । (१९।१)

अथवोद्यानसद्वेद्यां रक्षितायां सुरक्षिभिः ॥ (१९।२)

सरत्कुल्याम्बुशीतायां निविडोच्छ्रितभूरुहैः । (२०।१)

चण्डांशुकरसंचाररहितायाम् अनारतम् ॥ (२०।२)

अथोशीरपरिन्यस्तपानीयसुरभीकृते । (२१।१)

परितो वापितोद्भूतयवाङ्कुरविराजिते ॥ (२१।२)

निर्दंशमशके रम्ये भूगृहे बन्ध इष्यते । (२२।१)

स्थानं विलोचनानन्दजननं घ्राणतर्पणम् ॥ (२२।२)

समारुतप्रचारं तु सावकाशं प्रकल्पयेत् । (२३।१)

नैकत्र बहवः स्थाप्याः द्वित्राः स्थाप्याः पृथक् पृथक् ॥ (२३।२)

न च तेभ्यः सुशीताम्बु वारवारं प्रदर्शयेत् । (२४।१)

वाजादिकलविङ्कादेर् मांसं नातिचिरस्थितम् ॥ (२४।२)

लघु रुच्यं प्रदातव्यं यथा परिणमेत्तथा । (२५।१)

पुष्ट्यै प्रवर्धयेद् एषां मात्रामथ शनैःशनैः ॥ (२५।२)

स्नानार्थं वारिपूर्णाश्च स्थापयेत् कुण्डिकाः पुरः । (२६।१)

भुक्तं यद्युद्गिरेयुस्ते मांसमेषां तदौषधम् ॥ (२६।२)

महिष्या नवनीतेन मेथिकाचूर्णमिष्यते । (२७।१)

भुक्तं परिणमेन्नैषां यदि देयं तदामिषम् ॥ (२७।२)

सद्योहृतं च मद्याम्बुसिक्तं चन्द्राङ्कसंयुतम् । (२८।१)

प्रदेयमथवा वह्निचूर्णं तदुपशान्तये ॥ (२८।२)

किंवा भङ्गारसोन्मिश्रं पश्चात् तप्ताम्बु पाययेत् । (२९।१)

युक्त्या यथा नोद्विजेरन् युक्तिः सर्वत्र साधिका । (२९।२)

कार्श्यं यदि भजेयुस्ते तदा स्त्रीस्तन्यसंयुतम् ॥ (२९।३)

प्रदेयं नवनीतेन धेन्वा वा मांसमिष्यते । (३०।१)

क्षुद्बोधाय लवङ्गेन नरमूत्रेण वा पुनः ॥ (३०।२)

एवं क्रमेण क्षुद्वृद्धिं विधाय परिबृंहयेत् । (३१।१)

मात्रासंवर्धनैर् नित्यम् उपचारैः सुशीतलैः ॥ (३१।२)

अथाम्बुदकृतध्वाने विद्युदुद्द्योतदीपिते । (३२।१)

मालतीजनितामोदप्रमोदे सर्वदेहिनाम् ॥ (३२।२)

दर्दुरारावविरुते शिखण्डिकृतताण्डवे । (३३।१)

कदम्बामोदपिशुने श्वसने वाति सर्वतः ॥ (३३।२)

सर्वत्रासारसंचारकलुषे सरिदम्बुनि । (३४।१)

झिल्लीझङ्कारवाचाले काले प्रावृषि चागते ॥ (३४।२)

तथैवोपचरेत्तास्तु यथा पुष्टाः स्वपक्षकान् । (३५।१)

त्यक्त्वा नवान् प्रपद्येरन् सर्पास्त्वचमिव द्रुतम् ॥ (३५।२)

यदि कालात्ययं कुर्युः पक्षमोक्षाय सामिषम् । (३६।१)

शरटामिषम् अप्येके पक्षमोक्षाय जानते ॥ (३६।२)

गदूपं गोमहिष्यादेर् ददते म्लेच्छजातयः । (३७।१)

नैर्घृण्याद्वेगमाच्छादिकरणान्नैष शस्यते ॥ (३७।२)

कृमयो यदि पत्राणि च्यावयन्ति तदौषधम् । (३८।१)

विडङ्गवह्निकस्तूरीसमभागैः प्रदापयेत् ॥ (३८।२)

द्विरत्तिमात्रमथवा सैन्धवं स्थूलपक्षिणाम् । (३९।१)

लघूनां रत्तिकार्धं तु समांसं दिवसत्रयम् ॥ (३९।२)

तज्ज्ञैः सुशिक्षिताः श्येना भवन्त्यानन्ददायिनः । (४०।१)

अतः सुखविघातार्थं नॄणां प्राग्दृष्टदोषतः ॥ (४०।२)

तेषामपि भवन्तीह रोगास्तस्माच्च शान्तये । (४१।१)

तेषां चोद्देशतो वक्ष्ये ऽनिग्रहायौषधक्रमम् ॥ (४१।२)

चतुर्धा श्वासवैषम्यवृत्तिः शाखेति कथ्यते । (४२।१)

अभिघातसमुत्थैका श्लेष्मजान्या च पित्तजा ॥ (४२।२)

क्षैण्यजान्या शोषितेति कृच्छ्रसाध्या तु सा स्मृता । (४३।१)

एषां शाखारुजार्तानां अन्धकारे ऽतिनिर्जने ॥ (४३।२)

इष्यते स्थानम् अल्पाल्पम् आमिषं साम्बु दापयेत् । (४४।१)

घातजे वोलयुग्मांसं देयं गात्रेऽपि सव्यथे ॥ (४४।२)

हरिद्रां लेपयेद् युक्त्या सेकः पर्युषिताम्बुना । (४५।१)

श्लेष्मजे मारिचं चूर्णं नस्ये प्राक् संप्रयोजयेत् ॥ (४५।२)

शिग्रुत्वक्चूर्णयुग्मांसं देयं तप्ताम्बु पाययेत् । (४६।१)

कस्तूरिकापि देया तु तदुपद्रवशान्तये ॥ (४६।२)

पित्तजे घनसारेण लवङ्गोशीरचन्दनैः । (४७।१)

समांसैर्गुटिका देया मांसात् प्रागेव युक्तितः ॥ (४७।२)

पश्चान्मासं वर्त्तिकादेर् देयम् अल्पं सवारि च । (४८।१)

क्षैण्यजा दुर्धरा प्रोक्ता तथापि समुदीर्यते ॥ (४८।२)

क्रिया किलायुषः शेषे फलन्त्यपि सुयोजिताः । (४९।१)

शस्यते कलविङ्कादेर् नरासृक्सिक्तम् आमिषम् ॥ (४९।२)

अथवा पूजनायास् तत्कालीनं संप्रयोजयेत् । (५०।१)

किटेर् अपि प्रयोक्तव्यम् अल्पम् अल्पं यथाबलम् ॥ (५०।२)

धेन्वाश्च नवनीतेन पत्रिणां मिश्रमामिषम् । (५१।१)

दद्यात्तप्ताम्बु युक्त्या च ततस्तदनुपाययेत् ॥ (५१।२)

कर्पूरसंयुतं वारि काले काले प्रदापयेत् । (५२।१)

अथैषां शाखिनां शस्ता मिमायी या प्रकीर्त्यते ॥ (५२।२)

स्थूलानां श्यामनेत्राणां रत्तिकात्रितयं भवेत् । (५३।१)

मात्रां तेषां तु सूक्ष्माणां तदर्द्धमुपकल्पयेत् ॥ (५३।२)

स्थूलानां पाटलाक्षाणां मात्रा द्वे कृष्णले स्मृता । (५४।१)

सूक्ष्माणां कृष्णलैका तु मात्रा भवति चौषधे ॥ (५४।२)

स्तन्यं भङ्गारसोन्मिश्रं मांसेन सह योजयेत् । (५५।१)

अञ्जयेच्चाक्षिणी नित्यं दन्तचर्वितजीरकैः ॥ (५५।२)

त्रिसप्तकदिनान्येव युज्यन्ते सर्वशाखिनां । (५६।१)

मागधीरजनीवोलं मिमायीस्वर्जिपाटला ॥ (५६।२)

एषां चूर्णं वस्त्रपूतमजाक्षीरसमन्वितम् । (५७।१)

मांसेन शाखिनां देयमेकविंशतिवासरम् ॥ (५७।२)

शिग्रुमूलत्वचश्चूर्णं अर्कक्षीरेण मेलितम् । (५८।१)

मांसेन देयं सर्वेषां शाखिनां दिनसप्तकम् ॥ (५८।२)

पतन्ति तापात् धूमाच्च घातात् पुष्पाणि नेत्रयोः । (५९।१)

चाङ्गेरीमूलचूर्णेन श्लक्ष्णेणापूरयेद्दृशौ ॥ (५९।२)

मुच्यते पुष्पकैः श्येनस्तथाष्टादशभिर्दिनैः । (६०।१)

अथवा रजनीनिम्बपत्राणि मरिचानि च ॥ (६०।२)

अभयापिप्पलीमुस्ताविडङ्गैः सममेलितैः । (६१।१)

अजामूत्रेण वटिकां छायाशुष्कां विधाय च ॥ (६१।२)

पाटले मधुना योज्या पुष्पके स्तन्ययोगतः । (६२।१)

नाशयत्येव वटिका यथा रुद्रेण निर्मिता ॥ (६२।२)

पानभोजनवैषम्यात् पित्तोद्रेकाच्च नेत्रयोः । (६३।१)

शोफः संजायते वक्त्रे तथा पाकश्च दुर्धरः ॥ (६३।२)

श्लेष्माधिक्यादपि तथा दुश्चिकित्स्यः प्रजायते । (६४।१)

क्षीरिण्याश् छल्लिकाचूर्णं तिलतैलेन मेलितम् ॥ (६४।२)

पूर्वजे मांससहितं देयं लेपोऽपि शस्यते । (६५।१)

श्लेष्मजे तु शिरे वेध्ये तप्तलौहशलाकया ॥ (६५।२)

मुखपाके नृमूत्रेण मिश्रं मांसं प्रशस्यते । (६६।१)

ततः प्रक्षालनम् अपि कार्यम् आस्यविशुद्धये ॥ (६६।२)

बन्धकाठिन्ययोगाच्च भयाद् उत्पतनान्मुहुः । (६७।१)

जायते सव्रणः शोफः पदयोर् गर्दभीति सा ॥ (६७।२)

कालातिपातात् पदयोः सैव चान्दीति कथ्यते । (६८।१)

पिप्पलौदुम्बरे क्षीरे मेलयित्वा विलेपयेत् ॥ (६८।२)

चरणौ गर्दभीशान्त्यै सप्तवासरम् अन्वहम् । (६९।१)

शान्तिमभ्येति तेषां हि विट्प्रलेपेन वा पुनः ॥ (६९।२)

जलूकां पातयित्वा तु निशासैन्धवसंयुताम् । (७०।१)

नवनीतेन तु स्विन्नां लिप्त्वा वस्त्रेण वेष्टयेत् ॥ (७०।२)

दिनत्रयं तदुन्मुच्य पुनरेवं प्रलेपयेत् । (७१।१)

द्वादशाहे प्रलेपेन मुच्यते चान्द्यपि स्फुटम् ॥ (७१।२)

आघाताद्धीयमानो यो लक्ष्यते बलवर्णतः । (७२।१)

तस्यौषधमिदं देयं वक्ष्यमाणमतन्द्रिणा ॥ (७२।२)

द्वे निशे तुत्थकं भार्गी मदनं चार्कजं पयः । (७३।१)

घृते सर्वसमासेन मेलयित्वामिषेण च ॥ (७३।२)

दातव्यं हि यथा मात्रा त्रिसप्तकदिनावधि । (७४।१)

क्लिन्नात्पर्युषिताच्चैव दुर्जरादामिषाशनात् ॥ (७४।२)

नानाविधा हि कृमयो दृश्यन्ते तेषु योजयेत् । (७५।१)

द्विभागेन विडङ्गानि कस्तूरीं चैकभागतः ॥ (७५।२)

मेलयित्वा पाययेत युक्त्या तद्रोगशान्तये । (७६।१)

भयादस्नायिनां गात्रे लिक्षा यूकाः पतन्ति च ॥ (७६।२)

तेषां नाशाय मागध्याश् चूर्णेनोद्धूलनं हितम् । (७७।१)

बिल्वमूलत्वचं चापि पिष्ट्वा गोमूत्रवारिणा ॥ (७७।२)

तल्लेपादेव नश्यन्ति यूका लिख्या न संशयः ॥ (७८।१)

इत्यगदैर् उदितैर् उपचारैः संविहितैः सुहितैश्च यथावत् । (७९।१)

रोगविमुक्ततया परिपुष्टान् वीक्ष्य ततो विनयेन्मृगयायै ॥ (७९।२)

इति श्रीरुद्रदेवविरचिते श्यैनिके शास्त्रे चिकित्साधिकारपरिच्छेदः पञ्चमः ॥ (८०।१)