वातूलनाथसूत्रवृत्तिVātūlanāthasūtravṛtti
VNSūtraV zu VNSūtra, 13.1
Select a line for its word-by-word analysis.
अकथनकथाबलं गुरुमुखोपदिष्टसंप्रदायक्रमेण मनाग् इह चर्च्यते ॥ (१।०)
akathanakathābalaṃ gurumukhopadiṣṭasaṃpradāyakrameṇa manāg iha carcyate ||
अस्य अकारस्य हतानाहतानाहतहतानाहतहतोत्तीर्णतया चतुर्धोदितरूपस्य कथनं वक्त्राम्नायचर्चासंनिवेशनम् इत्य् अकथनम् ॥ (२।०)
asya akārasya hatānāhatānāhatahatānāhatahatottīrṇatayā caturdhoditarūpasya kathanaṃ vaktrāmnāyacarcāsaṃniveśanam ity akathanam ||
तत्र हतस् तावत् कथ्यते हृत्कण्ठताल्वादिस्थानकरणसंनिवेशैर् हतः अकारादिहकारपर्यन्तनानापदार्थावभासकः ॥ (३।०)
tatra hatas tāvat kathyate hṛtkaṇṭhatālvādisthānakaraṇasaṃniveśair hataḥ akārādihakāraparyantanānāpadārthāvabhāsakaḥ ||
अनाहतश् चास्वरमूलोल्लसितपरनादविस्फारस् तन्त्रीमध्यमास्वरसंकेतक आकण्ठकूपान्ताद् उपचारतः कृतप्रतिष्ठः ॥ (४।०)
anāhataś cāsvaramūlollasitaparanādavisphāras tantrīmadhyamāsvarasaṃketaka ākaṇṭhakūpāntād upacārataḥ kṛtapratiṣṭhaḥ ||
अनाहतहतश् च उभयाश्रितोन्मिषितो ऽहतो विश्रान्तशष्कुलीश्रवणगोपनोद्भिन्नप्रथः श्रवणयुग्ममध्यवर्त्याकाशात् तत्त्वप्रतिबिम्बतत्त्वदेहतो ऽपि हतो ऽनाहतहतः ॥ (५।०)
anāhatahataś ca ubhayāśritonmiṣito 'hato viśrāntaśaṣkulīśravaṇagopanodbhinnaprathaḥ śravaṇayugmamadhyavartyākāśāt tattvapratibimbatattvadehato 'pi hato 'nāhatahataḥ ||
अनाहतहतोत्तीर्णश् च महानिरावरणधामसमुल्लसितो ऽविकल्प ईषच् चलत्तात्मकमहास्पन्दप्रथमकोटिरूपः स्वरः संकोचविकासविरहात् परमविकासरूपः अस्पर्शधर्मानुच्चार्यमहामन्त्रप्रथात्मकः ॥ (६।०)
anāhatahatottīrṇaś ca mahānirāvaraṇadhāmasamullasito 'vikalpa īṣac calattātmakamahāspandaprathamakoṭirūpaḥ svaraḥ saṃkocavikāsavirahāt paramavikāsarūpaḥ asparśadharmānuccāryamahāmantraprathātmakaḥ ||
तथा च अनाहतहतोत्तीर्णो यः स शृङ्गाटकाकारो रौद्रीस्वभावस् तुर्यः ॥ (७।०)
tathā ca anāhatahatottīrṇo yaḥ sa śṛṅgāṭakākāro raudrīsvabhāvas turyaḥ ||
अनाहतहतश् च अनच्ककलात्मकवक्त्रसंस्थानो वामारूपः सुषुप्तः ॥ (८।०)
anāhatahataś ca anackakalātmakavaktrasaṃsthāno vāmārūpaḥ suṣuptaḥ ||
अनाहतश् च बाहुरूपाम्बिकाशक्तिर् या आगमे निरूपिता तत्स्वरूपः स्वप्नः ॥ (९।०)
anāhataś ca bāhurūpāmbikāśaktir yā āgame nirūpitā tatsvarūpaḥ svapnaḥ ||
इत्य् एतच् चतुष्टयस्वभावस्य आद्यवर्णस्य कथनं पारम्पर्यमुखयुक्तिविशेषः ॥ (११।०)
ity etac catuṣṭayasvabhāvasya ādyavarṇasya kathanaṃ pāramparyamukhayuktiviśeṣaḥ ||
तस्य बलं हतादिरूपत्रयोल्लसितानाहतहतोत्तीर्णरावस्फुरत्तारूपं वीर्यं तेन अकथनकथाबलेन ॥ (१२।०)
tasya balaṃ hatādirūpatrayollasitānāhatahatottīrṇarāvasphurattārūpaṃ vīryaṃ tena akathanakathābalena ||
तत्रैवम् अकथनं वाक्प्रपञ्चोत्तीर्णम् अकथनम् एव कथनं संक्रमणक्रमेण निर्निकेतस्वरूपावधानं तद् एव बलम् अकृतकस्फारसारम् ॥ (१३।०)
tatraivam akathanaṃ vākprapañcottīrṇam akathanam eva kathanaṃ saṃkramaṇakrameṇa nirniketasvarūpāvadhānaṃ tad eva balam akṛtakasphārasāram ||
प्राणपुर्यष्टकशून्यप्रमातृनिविष्टाभिमानविगलनेन निस्तरङ्गप्रविकचच्चिद्धामबद्धास्पदो दैशिकवरो निःस्पन्दानन्दसुन्दरपरमशून्यदृग्बलेन कार्यकरणकर्मनिरपेक्षतया यद्यत् किंचित् सर्वगतात्मस्वरूपप्रतिपत्तौ अवलोकयति तत्तत् परतरचिन्मयम् एव सततं भवति इति नास्त्य् अत्र संदेहः ॥ (१५।०)
prāṇapuryaṣṭakaśūnyapramātṛniviṣṭābhimānavigalanena nistaraṅgapravikacacciddhāmabaddhāspado daiśikavaro niḥspandānandasundaraparamaśūnyadṛgbalena kāryakaraṇakarmanirapekṣatayā yadyat kiṃcit sarvagatātmasvarūpapratipattau avalokayati tattat parataracinmayam eva satataṃ bhavati iti nāsty atra saṃdehaḥ ||
तथा चान्यद् व्याख्यान्तरम् आह कथनं तावत् षड्दर्शनचतुराम्नायमेलापक्रमसमूहेषु पूजनक्रमोदितनियतानियतदेवताचक्रावलम्बनेन स्फुरति ॥ (१६।०)
tathā cānyad vyākhyāntaram āha kathanaṃ tāvat ṣaḍdarśanacaturāmnāyamelāpakramasamūheṣu pūjanakramoditaniyatāniyatadevatācakrāvalambanena sphurati ||
इह पुनः पूज्यपूजकपूजनसम्बन्धपरिहारेण श्रीमद्वातूलनाथादिसिद्धप्रवरवक्त्राम्नायदृशा सततसिद्धमहामरीचिविकास एव सर्वोत्तीर्णखरूपाविभिन्नः सर्वदैव सर्वत्र विराजते इत्य् अकथनकथाबलं तेन महाविस्मयप्राप्तिर् भवतीति सम्बन्धः ॥ (१७।०)
iha punaḥ pūjyapūjakapūjanasambandhaparihāreṇa śrīmadvātūlanāthādisiddhapravaravaktrāmnāyadṛśā satatasiddhamahāmarīcivikāsa eva sarvottīrṇakharūpāvibhinnaḥ sarvadaiva sarvatra virājate ity akathanakathābalaṃ tena mahāvismayaprāptir bhavatīti sambandhaḥ ||
महाविस्मयः च विगतो विनष्टः स्मयो मितामिताहंकारदर्पः सर्वोल्लङ्घनवृत्त्या स्वरूपानुप्रवेशः ॥ (१८।०)
mahāvismayaḥ ca vigato vinaṣṭaḥ smayo mitāmitāhaṃkāradarpaḥ sarvollaṅghanavṛttyā svarūpānupraveśaḥ ||
अथ च महाविस्मयः स्वपरभेदविस्मरणात् झटिति निरन्तरनिरर्गलखेचरवृत्तिसमावेशः ॥ (१९।०)
atha ca mahāvismayaḥ svaparabhedavismaraṇāt jhaṭiti nirantaranirargalakhecaravṛttisamāveśaḥ ||
सैव सर्वमुद्राणां क्रोडीकरणात् मुद्रा तस्या मौनपदसमावेशमयता ॥ (२०।०)
saiva sarvamudrāṇāṃ kroḍīkaraṇāt mudrā tasyā maunapadasamāveśamayatā ||
तया हेतुभूतया खस्वरता त्रयोदशकथाकथनसामरस्यात्मकः खस्वरस् तस्य भावः सामरस्यप्रथनं भवतीत्य् अर्थः ॥ (२१।०)
tayā hetubhūtayā khasvaratā trayodaśakathākathanasāmarasyātmakaḥ khasvaras tasya bhāvaḥ sāmarasyaprathanaṃ bhavatīty arthaḥ ||
खस्वरस् तु खम् अपि भावशून्यम् अपि स्वेन राति व्याप्नोति स्वीकरोति आदत्ते इति खस्वरः ॥ (२२।०)
khasvaras tu kham api bhāvaśūnyam api svena rāti vyāpnoti svīkaroti ādatte iti khasvaraḥ ||
षड्दर्शनचातुराम्नायिकसर्वमेलापकथात्रयोदशकथासाक्षात्कारोपदेशभङ्ग्यानुत्तरपदाद्वयतया कस्यचिद् अवधूतस्य पीठेश्वरीभिर् महामेलापसमये सूत्रोपनिबद्धो वक्त्राम्नायः प्रकाशितः ॥ (२३।०)
ṣaḍdarśanacāturāmnāyikasarvamelāpakathātrayodaśakathāsākṣātkāropadeśabhaṅgyānuttarapadādvayatayā kasyacid avadhūtasya pīṭheśvarībhir mahāmelāpasamaye sūtropanibaddho vaktrāmnāyaḥ prakāśitaḥ ||
तस्यैवेह मनाक् सताम् अवबोधार्थम् अस्माभिर् वृत्तिर् इयं कृता इति शिवम् ॥ (२४।०)
tasyaiveha manāk satām avabodhārtham asmābhir vṛttir iyaṃ kṛtā iti śivam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.