वातूलनाथसूत्रवृत्तिVātūlanāthasūtravṛtti
VNSūtraV zu VNSūtra, 7.1
Select a line for its word-by-word analysis.
आदौ तावत् वाक्चतुष्टयं निर्णीयते निरावरणनिरवकाशोदयनिरुत्तरनिस्तरङ्गपरमनभसि उच्छलत्किंचिच्चलनात्मकप्रथमस्पन्दविकासस्वभावा वर्णरचनां मयूराण्डरसन्यायेन अद्वयमहासामरस्यतया अन्तर्धारयन्ती परेति प्रथिता ॥ (१।०)
ādau tāvat vākcatuṣṭayaṃ nirṇīyate nirāvaraṇaniravakāśodayaniruttaranistaraṅgaparamanabhasi ucchalatkiṃciccalanātmakaprathamaspandavikāsasvabhāvā varṇaracanāṃ mayūrāṇḍarasanyāyena advayamahāsāmarasyatayā antardhārayantī pareti prathitā ||
सैव च अनाहतनादस्वरूपताम् अवाप्ता निर्विभागधर्मिणी समस्तवर्णोदयं वटधानिकावद् अन्तर्धारयन्ती द्रष्टृस्वभावा पश्यन्तीति व्यपदेश्या ॥ (२।०)
saiva ca anāhatanādasvarūpatām avāptā nirvibhāgadharmiṇī samastavarṇodayaṃ vaṭadhānikāvad antardhārayantī draṣṭṛsvabhāvā paśyantīti vyapadeśyā ||
सैव च संकल्पविकल्पनिवहनिश्चयात्मबुद्धिभूमिं स्वीकृतवती वर्णपुञ्जं शिम्बिकाफलन्यायेन अन्तर्धारयन्ती मध्यमा इत्य् अभिहिता ॥ (३।०)
saiva ca saṃkalpavikalpanivahaniścayātmabuddhibhūmiṃ svīkṛtavatī varṇapuñjaṃ śimbikāphalanyāyena antardhārayantī madhyamā ity abhihitā ||
सैव हृत्कण्ठताल्वादिस्थानकरणक्रमेणाहता सती वर्णविभवमयश्लोकादिवत् भेदरूपं प्रकटयन्ती रूपादिसमस्तविश्वप्रथां च व्यक्तताम् आपादयन्ती वैखरीत्य् उक्ता ॥ (४।०)
saiva hṛtkaṇṭhatālvādisthānakaraṇakrameṇāhatā satī varṇavibhavamayaślokādivat bhedarūpaṃ prakaṭayantī rūpādisamastaviśvaprathāṃ ca vyaktatām āpādayantī vaikharīty uktā ||
इत्थं निरवकाशात् संवित्पदात् वाक्चतुष्टयम् अविरतम् अनिरोधतया प्रथते ॥ (५।०)
itthaṃ niravakāśāt saṃvitpadāt vākcatuṣṭayam aviratam anirodhatayā prathate ||
एवम् ईषद् ऋक्स्वभाववाक्चतुष्टयस्य उदयश् च विरामश् च ताव् उदयविरामौ सृष्टिसंहारौ तयोः प्रथा व्यक्ताव्यक्ततया सदैव अविरतम् उल्लसन्त्यः स्फुरन्त्यस् तासु स्वरः अनाहतहतोत्तीर्णमहानादोल्लासविकासस्वभावः प्रथते सविकल्पनिर्विकल्पसंविदुत्तीर्णपरवियदुदयम् एव प्रकाशितं सततम् अकरणप्रवृत्त्या प्रयातीत्य् अर्थः ॥ (६।०)
evam īṣad ṛksvabhāvavākcatuṣṭayasya udayaś ca virāmaś ca tāv udayavirāmau sṛṣṭisaṃhārau tayoḥ prathā vyaktāvyaktatayā sadaiva aviratam ullasantyaḥ sphurantyas tāsu svaraḥ anāhatahatottīrṇamahānādollāsavikāsasvabhāvaḥ prathate savikalpanirvikalpasaṃviduttīrṇaparaviyadudayam eva prakāśitaṃ satatam akaraṇapravṛttyā prayātīty arthaḥ ||
इत्थं नानाभेदोल्लासप्रकाशरूपेषु वर्णनिवहोदयेषु मध्यात् प्रतिवर्णान्तरे वाक्चतुष्टयक्रमेण अखण्डितवृत्त्या स्वस्वरूपम् अपरित्यज्य यथामुखोपदिष्टनीत्या स्वर एव प्रथते इत्य् उक्तं भवति ॥ (७।०)
itthaṃ nānābhedollāsaprakāśarūpeṣu varṇanivahodayeṣu madhyāt prativarṇāntare vākcatuṣṭayakrameṇa akhaṇḍitavṛttyā svasvarūpam aparityajya yathāmukhopadiṣṭanītyā svara eva prathate ity uktaṃ bhavati ||
इति वाक्चतुष्टयोदयक्रमेण निरावरणस्वरोदयः सर्वत्र सर्वकालं स्फुरति इति निरूप्य इदानीं रसत्रितयाभोगे सति परं धामैव निरुत्तरं चकास्ति इति निगद्यते ॥ (८।०)
iti vākcatuṣṭayodayakrameṇa nirāvaraṇasvarodayaḥ sarvatra sarvakālaṃ sphurati iti nirūpya idānīṃ rasatritayābhoge sati paraṃ dhāmaiva niruttaraṃ cakāsti iti nigadyate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.