वातूलनाथसूत्रवृत्तिVātūlanāthasūtravṛtti
VNSūtraV zu VNSūtra, 4.1
Select a line for its word-by-word analysis.
पृथिव्यादिमहाभूतपञ्चकस्य एकैकस्मिन् ग्राह्यग्राहकतया युग्मवृत्त्युदयसंव्यवस्थितिः ॥ (१।०)
pṛthivyādimahābhūtapañcakasya ekaikasmin grāhyagrāhakatayā yugmavṛttyudayasaṃvyavasthitiḥ ||
तत्र गन्धप्राधान्याद् धरातत्त्वस्य पायुप्राणरूपेण द्विप्रकारता ॥ (२।०)
tatra gandhaprādhānyād dharātattvasya pāyuprāṇarūpeṇa dviprakāratā ||
अप्तत्त्वस्य च रसप्रधानतयोपस्थरसनारूपेण द्वैविध्यम् ॥ (३।०)
aptattvasya ca rasapradhānatayopastharasanārūpeṇa dvaividhyam ||
तेजस्तत्त्वस्य रूपप्राधान्यात् पादनेत्रभेदेन द्वयरूपता ॥ (४।०)
tejastattvasya rūpaprādhānyāt pādanetrabhedena dvayarūpatā ||
वायुतत्त्वस्य स्पर्शप्राधान्यात् त्वक्पाणिस्वभावतो द्विधा गतिः ॥ (५।०)
vāyutattvasya sparśaprādhānyāt tvakpāṇisvabhāvato dvidhā gatiḥ ||
आकाशतत्त्वस्य शब्दप्राधान्यात् वाक्छ्रोत्रभेदेन द्विप्रकारतयैव बहुधात्वम् ॥ (६।०)
ākāśatattvasya śabdaprādhānyāt vākchrotrabhedena dviprakāratayaiva bahudhātvam ||
अथवा पृथिव्यप्स्वरूपौ भोग्यस्वरूपाव् अवस्थितौ ॥ (७।०)
athavā pṛthivyapsvarūpau bhogyasvarūpāv avasthitau ||
आकाशं चैतद् युग्मान्तरस्थं सत् सुषिरतया सर्वप्रनाडिकान्तरोदितं च बहुधा विभक्तम् ॥ (९।०)
ākāśaṃ caitad yugmāntarasthaṃ sat suṣiratayā sarvapranāḍikāntaroditaṃ ca bahudhā vibhaktam ||
पृथिव्यादिवाय्वन्तं भूतचतुष्टयं भोग्यरूपम् आकाशं च भोक्तृस्वभावम् इति वा ॥ (१०।०)
pṛthivyādivāyvantaṃ bhūtacatuṣṭayaṃ bhogyarūpam ākāśaṃ ca bhoktṛsvabhāvam iti vā ||
भोग्ये ऽपि भोक्ता सदैव तिष्ठति भोक्तर्य् अपि भोगो नित्यं विभाति ॥ (११।०)
bhogye 'pi bhoktā sadaiva tiṣṭhati bhoktary api bhogo nityaṃ vibhāti ||
एवम् उक्तयुक्त्या प्रत्येकं पृथिव्यादिमहाभूतपञ्चकं युग्मेन द्वयविभूत्या अनारतं प्रोल्लसतीत्य् अभिप्रायः ॥ (१२।०)
evam uktayuktyā pratyekaṃ pṛthivyādimahābhūtapañcakaṃ yugmena dvayavibhūtyā anārataṃ prollasatīty abhiprāyaḥ ||
अथवा प्रत्येकं व्यक्ताव्यक्ततया बहिरन्तरतया शान्तोद्रिक्ततया वा विभाति ॥ (१३।०)
athavā pratyekaṃ vyaktāvyaktatayā bahirantaratayā śāntodriktatayā vā vibhāti ||
एतत् पञ्चकस्थानसंस्थितयुग्मस्य ग्रासात् संहरणात् निरवकाशसंविन्निष्ठा निरवकाशा येयं संवित् तस्या निष्ठा सम्यग् अविपर्यस्ततया संस्थितिः ॥ (१४।०)
etat pañcakasthānasaṃsthitayugmasya grāsāt saṃharaṇāt niravakāśasaṃvinniṣṭhā niravakāśā yeyaṃ saṃvit tasyā niṣṭhā samyag aviparyastatayā saṃsthitiḥ ||
निरवकाशसंवित्त्वेन नापि सविकल्पसंविदुन्मेषैर् अवकाशो लभ्यते नापि निर्विकल्पसंवित्स्वभावेन प्रवेशो ऽधिगम्यते ॥ (१५।०)
niravakāśasaṃvittvena nāpi savikalpasaṃvidunmeṣair avakāśo labhyate nāpi nirvikalpasaṃvitsvabhāvena praveśo 'dhigamyate ||
इत्थम् अप्रमेयत्वान् निरुत्तरपरमाद्वयस्वभावत्वाच् च निरवकाशसंविदि होच्यते ॥ (१६।०)
ittham aprameyatvān niruttaraparamādvayasvabhāvatvāc ca niravakāśasaṃvidi hocyate ||
तस्या निष्ठा वरगुरुप्रदर्शितदृशा सततम् अच्युता गतिः केषांचिद् भवतीत्य् अर्थः ॥ (१७।०)
tasyā niṣṭhā varagurupradarśitadṛśā satatam acyutā gatiḥ keṣāṃcid bhavatīty arthaḥ ||
एवं द्वयात्मककुलकौलकवलनेन निरुपाधिनीरूपनिःस्वरूपतादात्म्यं भवतीत्य् अर्थः ॥ (१८।०)
evaṃ dvayātmakakulakaulakavalanena nirupādhinīrūpaniḥsvarūpatādātmyaṃ bhavatīty arthaḥ ||
द्वयविगलनेन परतत्त्वावस्थितिं युग्मचर्चागमनिकया इह उक्त्वा तदनु संघट्टकथासाक्षात्कारो निरूप्यते ॥ (१९।०)
dvayavigalanena paratattvāvasthitiṃ yugmacarcāgamanikayā iha uktvā tadanu saṃghaṭṭakathāsākṣātkāro nirūpyate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.