कुमारसंभवKumārasaṃbhava

KumSaṃ, 1

1 of 8 · 120 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

अस्त्य् उत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः । (१।१)

asty uttarasyāṃ diśi devatātmā himālayo nāma nagādhirājaḥ |

1.2१.२

पूर्वापरौ तोयनिधी विगाह्य स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः ॥ (१।२)

pūrvāparau toyanidhī vigāhya sthitaḥ pṛthivyā iva mānadaṇḍaḥ ||

2.1२.१

यं सर्वशैलाः परिकल्प्य वत्सं मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे । (२।१)

yaṃ sarvaśailāḥ parikalpya vatsaṃ merau sthite dogdhari dohadakṣe |

2.2२.२

भास्वन्ति रत्नानि महौषधीश् च पृथूपदिष्टां दुदुहुर् धरित्रीम् ॥ (२।२)

bhāsvanti ratnāni mahauṣadhīś ca pṛthūpadiṣṭāṃ duduhur dharitrīm ||

3.1३.१

अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम् । (३।१)

anantaratnaprabhavasya yasya himaṃ na saubhāgyavilopi jātam |

3.2३.२

एको हि दोषो गुणसंनिपाते निमज्जतीन्दोः किरणेष्व् इवाङ्कः ॥ (३।२)

eko hi doṣo guṇasaṃnipāte nimajjatīndoḥ kiraṇeṣv ivāṅkaḥ ||

4.1४.१

यश् चाप्सरोविभ्रममण्डनानां सम्पादयित्रीं शिखरैर् बिभर्ति । (४।१)

yaś cāpsarovibhramamaṇḍanānāṃ sampādayitrīṃ śikharair bibharti |

4.2४.२

बलाहकच्छेदविभक्तरागाम् अकालसंध्याम् इव धातुमत्ताम् ॥ (४।२)

balāhakacchedavibhaktarāgām akālasaṃdhyām iva dhātumattām ||

5.1५.१

आमेखलं संचरतां घनानां छायाम् अधःसानुगतां निषेव्य । (५।१)

āmekhalaṃ saṃcaratāṃ ghanānāṃ chāyām adhaḥsānugatāṃ niṣevya |

5.2५.२

उद्वेजिता वृष्टिभिर् आश्रयन्ते शृङ्गाणि यस्यातपवन्ति सिद्धाः ॥ (५।२)

udvejitā vṛṣṭibhir āśrayante śṛṅgāṇi yasyātapavanti siddhāḥ ||

6.1६.१

पदं तुषारस्रुतिधौतरक्तं यस्मिन्न् अदृष्ट्वापि हतद्विपानाम् । (६।१)

padaṃ tuṣārasrutidhautaraktaṃ yasminn adṛṣṭvāpi hatadvipānām |

6.2६.२

विदन्ति मार्गं नखरन्ध्रमुक्तैर् मुक्ताफलैः केसरिणां किराताः ॥ (६।२)

vidanti mārgaṃ nakharandhramuktair muktāphalaiḥ kesariṇāṃ kirātāḥ ||

7.1७.१

न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र भूर्जत्वचः कुञ्जरबिन्दुशोणाः । (७।१)

nyastākṣarā dhāturasena yatra bhūrjatvacaḥ kuñjarabinduśoṇāḥ |

7.2७.२

व्रजन्ति विद्याधरसुन्दरीणाम् अनङ्गलेखक्रिययोपयोगम् ॥ (७।२)

vrajanti vidyādharasundarīṇām anaṅgalekhakriyayopayogam ||

8.1८.१

यः पूरयन् कीचकरन्ध्रभागान् दरीमुखोत्थेन समीरणेन । (८।१)

yaḥ pūrayan kīcakarandhrabhāgān darīmukhotthena samīraṇena |

8.2८.२

उद्गास्यताम् इच्छति किंनराणां तानप्रदायित्वम् इवोपगन्तुम् ॥ (८।२)

udgāsyatām icchati kiṃnarāṇāṃ tānapradāyitvam ivopagantum ||

9.1९.१

कपोलकण्डूः करिभिर् विनेतुं विघट्टितानां सरलद्रुमाणाम् । (९।१)

kapolakaṇḍūḥ karibhir vinetuṃ vighaṭṭitānāṃ saraladrumāṇām |

9.2९.२

यत्र स्रुतक्षीरतया प्रसूतः सानूनि गन्धः सुरभीकरोति ॥ (९।२)

yatra srutakṣīratayā prasūtaḥ sānūni gandhaḥ surabhīkaroti ||

10.1१०.१

वनेचराणां वनितासखानां दरीगृहोत्सङ्गनिषक्तभासः । (१०।१)

vanecarāṇāṃ vanitāsakhānāṃ darīgṛhotsaṅganiṣaktabhāsaḥ |

10.2१०.२

भवन्ति यत्रौषधयो रजन्याम् अतैलपूराः सुरतप्रदीपाः ॥ (१०।२)

bhavanti yatrauṣadhayo rajanyām atailapūrāḥ suratapradīpāḥ ||

11.1११.१

उद्वेजयत्य् अङ्गुलिपार्ष्णिभागान् मार्गे शिलीभूतहिमे ऽपि यत्र । (११।१)

udvejayaty aṅgulipārṣṇibhāgān mārge śilībhūtahime 'pi yatra |

11.2११.२

न दुर्वहश्रोणिपयोधरार्ता भिन्दन्ति मन्दां गतिम् अश्वमुख्यः ॥ (११।२)

na durvahaśroṇipayodharārtā bhindanti mandāṃ gatim aśvamukhyaḥ ||

12.1१२.१

दिवाकराद् रक्षति यो गुहासु लीनं दिवा भीतम् इवान्धकारम् । (१२।१)

divākarād rakṣati yo guhāsu līnaṃ divā bhītam ivāndhakāram |

12.2१२.२

क्षुद्रे ऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वम् उच्चैःशिरसां सतीव ॥ (१२।२)

kṣudre 'pi nūnaṃ śaraṇaṃ prapanne mamatvam uccaiḥśirasāṃ satīva ||

13.1१३.१

लाङ्गूलविक्षेपविसर्पिशोभैर् इतस् ततश् चन्द्रमरीचिगौरैः । (१३।१)

lāṅgūlavikṣepavisarpiśobhair itas tataś candramarīcigauraiḥ |

13.2१३.२

यस्यार्थयुक्तं गिरिराजशब्दं कुर्वन्ति वालव्यजनैश् चमर्यः ॥ (१३।२)

yasyārthayuktaṃ girirājaśabdaṃ kurvanti vālavyajanaiś camaryaḥ ||

14.1१४.१

यत्रांशुकाक्षेपविलज्जितानां यदृच्छया किंपुरुषाङ्गनानाम् । (१४।१)

yatrāṃśukākṣepavilajjitānāṃ yadṛcchayā kiṃpuruṣāṅganānām |

14.2१४.२

दरीगृहद्वारविलम्बिबिम्बास् तिरस्करिण्यो जलदा भवन्ति ॥ (१४।२)

darīgṛhadvāravilambibimbās tiraskariṇyo jaladā bhavanti ||

15.1१५.१

भागीरथीनिर्झरसीकराणां वोढा मुहुः कम्पितदेवदारुः । (१५।१)

bhāgīrathīnirjharasīkarāṇāṃ voḍhā muhuḥ kampitadevadāruḥ |

15.2१५.२

यद् वायुर् अन्विष्टमृगैः किरातैर् आसेव्यते भिन्नशिखण्डिबर्हः ॥ (१५।२)

yad vāyur anviṣṭamṛgaiḥ kirātair āsevyate bhinnaśikhaṇḍibarhaḥ ||

16.1१६.१

सप्तर्षिहस्तावचितावशेषाण्य् अधो विवस्वान् परिवर्तमानः । (१६।१)

saptarṣihastāvacitāvaśeṣāṇy adho vivasvān parivartamānaḥ |

16.2१६.२

पद्मानि यस्याग्रसरोरुहाणि प्रबोधयत्य् ऊर्ध्वमुखैर् मयूखैः ॥ (१६।२)

padmāni yasyāgrasaroruhāṇi prabodhayaty ūrdhvamukhair mayūkhaiḥ ||

17.1१७.१

यज्ञाङ्गयोनित्वम् अवेक्ष्य यस्य सारं धरित्रीधरणक्षमं च । (१७।१)

yajñāṅgayonitvam avekṣya yasya sāraṃ dharitrīdharaṇakṣamaṃ ca |

17.2१७.२

प्रजापतिः कल्पितयज्ञभागं शैलाधिपत्यं स्वयम् अन्वतिष्ठत् ॥ (१७।२)

prajāpatiḥ kalpitayajñabhāgaṃ śailādhipatyaṃ svayam anvatiṣṭhat ||

18.1१८.१

स मानसीं मेरुसखः पितॄणां कन्यां कुलस्य स्थितये स्थितिज्ञः । (१८।१)

sa mānasīṃ merusakhaḥ pitṝṇāṃ kanyāṃ kulasya sthitaye sthitijñaḥ |

18.2१८.२

मेनां मुनीनाम् अपि माननीयाम् आत्मानुरूपां विधिनोपयेमे ॥ (१८।२)

menāṃ munīnām api mānanīyām ātmānurūpāṃ vidhinopayeme ||

19.1१९.१

कालक्रमेणाथ तयोः प्रवृत्ते स्वरूपयोग्ये सुरतप्रसङ्गे । (१९।१)

kālakrameṇātha tayoḥ pravṛtte svarūpayogye surataprasaṅge |

19.2१९.२

मनोरमं यौवनम् उद्वहन्त्या गर्भो ऽभवद् भूधरराजपत्न्याः ॥ (१९।२)

manoramaṃ yauvanam udvahantyā garbho 'bhavad bhūdhararājapatnyāḥ ||

20.1२०.१

असूत सा नागवधूपभोग्यं मैनाकम् अम्भोनिधिबद्धसख्यम् । (२०।१)

asūta sā nāgavadhūpabhogyaṃ mainākam ambhonidhibaddhasakhyam |

20.2२०.२

क्रुद्धे ऽपि पक्षच्छिदि वृत्रशत्राव् अवेदनाज्ञं कुलिशक्षतानाम् ॥ (२०।२)

kruddhe 'pi pakṣacchidi vṛtraśatrāv avedanājñaṃ kuliśakṣatānām ||

21.1२१.१

अथावमानेन पितुः प्रयुक्ता दक्षस्य कन्या भवपूर्वपत्नी । (२१।१)

athāvamānena pituḥ prayuktā dakṣasya kanyā bhavapūrvapatnī |

21.2२१.२

सती सती योगविसृष्टदेहा तां जन्मने शैलवधूं प्रपेदे ॥ (२१।२)

satī satī yogavisṛṣṭadehā tāṃ janmane śailavadhūṃ prapede ||

22.1२२.१

सा भूधराणाम् अधिपेन तस्यां समाधिमत्याम् उदपादि भव्या । (२२।१)

sā bhūdharāṇām adhipena tasyāṃ samādhimatyām udapādi bhavyā |

22.2२२.२

सम्यक्प्रयोगाद् अपरिक्षतायां नीताव् इवोत्साहगुणेन संपत् ॥ (२२।२)

samyakprayogād aparikṣatāyāṃ nītāv ivotsāhaguṇena saṃpat ||

23.1२३.१

प्रसन्नदिक् पांसुविविक्तवातं शङ्खस्वनानन्तरपुष्पवृष्टि । (२३।१)

prasannadik pāṃsuviviktavātaṃ śaṅkhasvanānantarapuṣpavṛṣṭi |

23.2२३.२

शरीरिणां स्थावरजङ्गमानां सुखाय तज्जन्मदिनं बभूव ॥ (२३।२)

śarīriṇāṃ sthāvarajaṅgamānāṃ sukhāya tajjanmadinaṃ babhūva ||

24.1२४.१

तया दुहित्रा सुतरां सवित्री स्फुरत्प्रभामण्डलया चकासे । (२४।१)

tayā duhitrā sutarāṃ savitrī sphuratprabhāmaṇḍalayā cakāse |

24.2२४.२

विदूरभूमिर् नवमेघशब्दाद् उद्भिन्नया रत्नशलाकयेव ॥ (२४।२)

vidūrabhūmir navameghaśabdād udbhinnayā ratnaśalākayeva ||

25.1२५.१

दिने दिने सा परिवर्धमाना लब्धोदया चान्द्रमसीव लेखा । (२५।१)

dine dine sā parivardhamānā labdhodayā cāndramasīva lekhā |

25.2२५.२

पुपोष लावण्यमयान् विशेषाञ् ज्योत्स्नान्तराणीव कलान्तराणि ॥ (२५।२)

pupoṣa lāvaṇyamayān viśeṣāñ jyotsnāntarāṇīva kalāntarāṇi ||

26.1२६.१

तां पार्वतीत्य् आभिजनेन नाम्ना बन्धुप्रियां बन्धुजनो जुहाव । (२६।१)

tāṃ pārvatīty ābhijanena nāmnā bandhupriyāṃ bandhujano juhāva |

26.2२६.२

उ मेति मात्रा तपसो निषिद्धा पश्चाद् उमाख्यां सुमुखी जगाम ॥ (२६।२)

u meti mātrā tapaso niṣiddhā paścād umākhyāṃ sumukhī jagāma ||

27.1२७.१

महीभृतः पुत्रवतो ऽपि दृष्टिस् तस्मिन्न् अपत्ये न जगाम तृप्तिम् । (२७।१)

mahībhṛtaḥ putravato 'pi dṛṣṭis tasminn apatye na jagāma tṛptim |

27.2२७.२

अनन्तपुष्पस्य मधोर् हि चूते द्विरेफमाला सविशेषसङ्गा ॥ (२७।२)

anantapuṣpasya madhor hi cūte dvirephamālā saviśeṣasaṅgā ||

28.1२८.१

प्रभामहत्या शिखयेव दीपस् त्रिमार्गयेव त्रिदिवस्य मार्गः । (२८।१)

prabhāmahatyā śikhayeva dīpas trimārgayeva tridivasya mārgaḥ |

28.2२८.२

संस्कारवत्येव गिरा मनीषी तया स पूतश् च विभूषितश् च ॥ (२८।२)

saṃskāravatyeva girā manīṣī tayā sa pūtaś ca vibhūṣitaś ca ||

29.1२९.१

मन्दाकिनीसैकतवेदिकाभिः सा कन्दुकैः कृत्रिमपुत्रकैश् च । (२९।१)

mandākinīsaikatavedikābhiḥ sā kandukaiḥ kṛtrimaputrakaiś ca |

29.2२९.२

रेमे मुहुर् मध्यगता सखीनां क्रीडारसं निर्विशतीव बाल्ये ॥ (२९।२)

reme muhur madhyagatā sakhīnāṃ krīḍārasaṃ nirviśatīva bālye ||

30.1३०.१

तां हंसमालाः शरदीव गङ्गां महौषधिं नक्तम् इवात्मभासः । (३०।१)

tāṃ haṃsamālāḥ śaradīva gaṅgāṃ mahauṣadhiṃ naktam ivātmabhāsaḥ |

30.2३०.२

स्थिरोपदेशाम् उपदेशकाले प्रपेदिरे प्राक्तनजन्मविद्याः ॥ (३०।२)

sthiropadeśām upadeśakāle prapedire prāktanajanmavidyāḥ ||

31.1३१.१

असंभृतं मण्डनम् अङ्गयष्टेर् अनासवाख्यं करणं मदस्य । (३१।१)

asaṃbhṛtaṃ maṇḍanam aṅgayaṣṭer anāsavākhyaṃ karaṇaṃ madasya |

31.2३१.२

कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तम् अस्त्रं बाल्यात् परं साथ वयः प्रपेदे ॥ (३१।२)

kāmasya puṣpavyatiriktam astraṃ bālyāt paraṃ sātha vayaḥ prapede ||

32.1३२.१

उन्मीलितं तूलिकयेव चित्रं सूर्यांशुभिर् भिन्नम् इवारविन्दम् । (३२।१)

unmīlitaṃ tūlikayeva citraṃ sūryāṃśubhir bhinnam ivāravindam |

32.2३२.२

बभूव तस्याश् चतुरस्रशोभि वपुर् विभक्तं नवयौवनेन ॥ (३२।२)

babhūva tasyāś caturasraśobhi vapur vibhaktaṃ navayauvanena ||

33.1३३.१

अभ्युन्नताङ्गुष्ठनखप्रभाभिर् निक्षेपणाद् रागम् इवोद्गिरन्तौ । (३३।१)

abhyunnatāṅguṣṭhanakhaprabhābhir nikṣepaṇād rāgam ivodgirantau |

33.2३३.२

आजह्रतुस् तच्चरणौ पृथिव्यां स्थलारविन्दश्रियम् अव्यवस्थाम् ॥ (३३।२)

ājahratus taccaraṇau pṛthivyāṃ sthalāravindaśriyam avyavasthām ||

34.1३४.१

सा राजहंसैर् इव संनताङ्गी गतेषु लीलाञ्चितविक्रमेषु । (३४।१)

sā rājahaṃsair iva saṃnatāṅgī gateṣu līlāñcitavikrameṣu |

34.2३४.२

व्यनीयत प्रत्युपदेशलुब्धैर् आदित्सुभिर् नूपुरसिञ्जितानि ॥ (३४।२)

vyanīyata pratyupadeśalubdhair āditsubhir nūpurasiñjitāni ||

35.1३५.१

वृत्तानुपूर्वे च न चातिदीर्घे जङ्घे शुभे सृष्टवतस् तदीये । (३५।१)

vṛttānupūrve ca na cātidīrghe jaṅghe śubhe sṛṣṭavatas tadīye |

35.2३५.२

शेषाङ्गनिर्माणविधौ विधातुर् लावण्य उत्पाद्य इवास यत्नः ॥ (३५।२)

śeṣāṅganirmāṇavidhau vidhātur lāvaṇya utpādya ivāsa yatnaḥ ||

36.1३६.१

नागेन्द्रहस्तास् त्वचि कर्कशत्वाद् एकान्तशैत्यात् कदलीविशेषाः । (३६।१)

nāgendrahastās tvaci karkaśatvād ekāntaśaityāt kadalīviśeṣāḥ |

36.2३६.२

लब्ध्वापि लोके परिणाहि रूपं जातास् तदूर्वोर् उपमानबाह्याः ॥ (३६।२)

labdhvāpi loke pariṇāhi rūpaṃ jātās tadūrvor upamānabāhyāḥ ||

37.1३७.१

एतावता नन्व् अनुमेयशोभं काञ्चीगुणस्थानम् अनिन्दितायाः । (३७।१)

etāvatā nanv anumeyaśobhaṃ kāñcīguṇasthānam aninditāyāḥ |

37.2३७.२

आरोपितं यद् गिरिशेन पश्चाद् अनन्यनारीकमनीयम् अङ्कम् ॥ (३७।२)

āropitaṃ yad giriśena paścād ananyanārīkamanīyam aṅkam ||

38.1३८.१

तस्याः प्रविष्टा नतनाभिरन्ध्रं रराज तन्वी नवलोमराजिः । (३८।१)

tasyāḥ praviṣṭā natanābhirandhraṃ rarāja tanvī navalomarājiḥ |

38.2३८.२

नीवीम् अतिक्रम्य सितेतरस्य तन्मेखलामध्यमणेर् इवार्चिः ॥ (३८।२)

nīvīm atikramya sitetarasya tanmekhalāmadhyamaṇer ivārciḥ ||

39.1३९.१

मध्येन सा वेदिविलग्नमध्या वलित्रयं चारु बभार बाला । (३९।१)

madhyena sā vedivilagnamadhyā valitrayaṃ cāru babhāra bālā |

39.2३९.२

आरोहणार्थं नवयौवनेन कामस्य सोपानम् इव प्रयुक्तम् ॥ (३९।२)

ārohaṇārthaṃ navayauvanena kāmasya sopānam iva prayuktam ||

40.1४०.१

अन्योन्यम् उत्पीडयद् उत्पलाक्ष्याः स्तनद्वयं पाण्डु तथा प्रवृद्धम् । (४०।१)

anyonyam utpīḍayad utpalākṣyāḥ stanadvayaṃ pāṇḍu tathā pravṛddham |

40.2४०.२

मध्ये यथा श्याममुखस्य तस्य मृणालसूत्रान्तरम् अप्य् अलभ्यम् ॥ (४०।२)

madhye yathā śyāmamukhasya tasya mṛṇālasūtrāntaram apy alabhyam ||

41.1४१.१

शिरीषपुष्पाधिकसौकुमार्यौ बाहू तदीयाव् इति मे वितर्कः । (४१।१)

śirīṣapuṣpādhikasaukumāryau bāhū tadīyāv iti me vitarkaḥ |

41.2४१.२

पराजितेनापि कृतौ हरस्य यौ कण्ठपाशौ मकरध्वजेन ॥ (४१।२)

parājitenāpi kṛtau harasya yau kaṇṭhapāśau makaradhvajena ||

42.1४२.१

कण्ठस्य तस्याः स्तनबन्धुरस्य मुक्ताकलापस्य च निस्तलस्य । (४२।१)

kaṇṭhasya tasyāḥ stanabandhurasya muktākalāpasya ca nistalasya |

42.2४२.२

अन्योन्यशोभाजननाद् बभूव साधारणो भूषणभूष्यभावः ॥ (४२।२)

anyonyaśobhājananād babhūva sādhāraṇo bhūṣaṇabhūṣyabhāvaḥ ||

43.1४३.१

चन्द्रं गता पद्मगुणान् न भुङ्क्ते पद्माश्रिता चान्द्रमसीम् अभिख्याम् । (४३।१)

candraṃ gatā padmaguṇān na bhuṅkte padmāśritā cāndramasīm abhikhyām |

43.2४३.२

उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्रयां प्रीतिम् अवाप लक्ष्मीः ॥ (४३।२)

umāmukhaṃ tu pratipadya lolā dvisaṃśrayāṃ prītim avāpa lakṣmīḥ ||

44.1४४.१

पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्यान् मुक्ताफलं वा स्फुटविद्रुमस्थम् । (४४।१)

puṣpaṃ pravālopahitaṃ yadi syān muktāphalaṃ vā sphuṭavidrumastham |

44.2४४.२

ततो ऽनुकुर्याद् विशदस्य तस्यास् ताम्रौष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्य ॥ (४४।२)

tato 'nukuryād viśadasya tasyās tāmrauṣṭhaparyastarucaḥ smitasya ||

45.1४५.१

स्वरेण तस्याम् अमृतस्रुतेव प्रजल्पितायाम् अभिजातवाचि । (४५।१)

svareṇa tasyām amṛtasruteva prajalpitāyām abhijātavāci |

45.2४५.२

अप्य् अन्यपुष्टा प्रतिकूलशब्दा श्रोतुर् वितन्त्रीर् इव ताड्यमाना ॥ (४५।२)

apy anyapuṣṭā pratikūlaśabdā śrotur vitantrīr iva tāḍyamānā ||

46.1४६.१

प्रवातनीलोत्पलनिर्विशेषम् अधीरविप्रेक्षितम् आयताक्ष्या । (४६।१)

pravātanīlotpalanirviśeṣam adhīraviprekṣitam āyatākṣyā |

46.2४६.२

तया गृहीतं नु मृगाङ्गनाभ्यस् ततो गृहीतं नु मृगाङ्गनाभिः ॥ (४६।२)

tayā gṛhītaṃ nu mṛgāṅganābhyas tato gṛhītaṃ nu mṛgāṅganābhiḥ ||

47.1४७.१

तस्याः शलाकाञ्जननिर्मितेव कान्तिर् भ्रुवोर् आनतलेखयोर् या । (४७।१)

tasyāḥ śalākāñjananirmiteva kāntir bhruvor ānatalekhayor yā |

47.2४७.२

तां वीक्ष्य लीलाचतुराम् अनङ्गः स्वचापसौन्दर्यमदं मुमोच ॥ (४७।२)

tāṃ vīkṣya līlācaturām anaṅgaḥ svacāpasaundaryamadaṃ mumoca ||

48.1४८.१

लज्जा तिरश्चां यदि चेतसि स्याद् असंशयं पर्वतराजपुत्र्याः । (४८।१)

lajjā tiraścāṃ yadi cetasi syād asaṃśayaṃ parvatarājaputryāḥ |

48.2४८.२

तं केशपाशं प्रसमीक्ष्य कुर्युर् वालप्रियत्वं शिथिलं चमर्यः ॥ (४८।२)

taṃ keśapāśaṃ prasamīkṣya kuryur vālapriyatvaṃ śithilaṃ camaryaḥ ||

49.1४९.१

सर्वोपमाद्रव्यसमुच्चयेन यथाप्रदेशं विनिवेशितेन । (४९।१)

sarvopamādravyasamuccayena yathāpradeśaṃ viniveśitena |

49.2४९.२

सा निर्मिता विश्वसृजा प्रयत्नाद् एकस्थसौन्दर्यदिदृक्षयेव ॥ (४९।२)

sā nirmitā viśvasṛjā prayatnād ekasthasaundaryadidṛkṣayeva ||

50.1५०.१

तां नारदः कामचरः कदाचित् कन्यां किल प्रेक्ष्य पितुः समीपे । (५०।१)

tāṃ nāradaḥ kāmacaraḥ kadācit kanyāṃ kila prekṣya pituḥ samīpe |

50.2५०.२

समादिदेशैकवधूं भवित्रीं प्रेम्णा शरीरार्धहरां हरस्य ॥ (५०।२)

samādideśaikavadhūṃ bhavitrīṃ premṇā śarīrārdhaharāṃ harasya ||

51.1५१.१

गुरुः प्रगल्भे ऽपि वयस्य् अतो ऽस्यास् तस्थौ निवृत्तान्यवराभिलाषः । (५१।१)

guruḥ pragalbhe 'pi vayasy ato 'syās tasthau nivṛttānyavarābhilāṣaḥ |

51.2५१.२

ऋते कृशानोर् न हि मन्त्रपूतम् अर्हन्ति तेजांस्य् अपराणि हव्यम् ॥ (५१।२)

ṛte kṛśānor na hi mantrapūtam arhanti tejāṃsy aparāṇi havyam ||

52.1५२.१

अयाचितारं न हि देवदेवम् अद्रिः सुतां ग्राहयितुं शशाक । (५२।१)

ayācitāraṃ na hi devadevam adriḥ sutāṃ grāhayituṃ śaśāka |

52.2५२.२

अभ्यर्थनाभङ्गभयेन साधुर् माध्यस्थ्यम् इष्टे ऽप्य् अवलम्बते ऽर्थे ॥ (५२।२)

abhyarthanābhaṅgabhayena sādhur mādhyasthyam iṣṭe 'py avalambate 'rthe ||

53.1५३.१

यदैव पूर्वे जनने शरीरं सा दक्षरोषात् सुदती ससर्ज । (५३।१)

yadaiva pūrve janane śarīraṃ sā dakṣaroṣāt sudatī sasarja |

53.2५३.२

तदाप्रभृत्य् एव विमुक्तसङ्गः पतिः पशूनाम् अपरिग्रहो ऽभूत् ॥ (५३।२)

tadāprabhṛty eva vimuktasaṅgaḥ patiḥ paśūnām aparigraho 'bhūt ||

54.1५४.१

स कृत्तिवासास् तपसे यतात्मा गङ्गाप्रवाहोक्षितदेवदारु । (५४।१)

sa kṛttivāsās tapase yatātmā gaṅgāpravāhokṣitadevadāru |

54.2५४.२

प्रस्थं हिमाद्रेर् मृगनाभिगन्धि किंचित् क्वणत्किंनरम् अध्युवास ॥ (५४।२)

prasthaṃ himādrer mṛganābhigandhi kiṃcit kvaṇatkiṃnaram adhyuvāsa ||

55.1५५.१

गणा नमेरुप्रसवावतंसा भूर्जत्वचः स्पर्शवतीर् दधानाः । (५५।१)

gaṇā nameruprasavāvataṃsā bhūrjatvacaḥ sparśavatīr dadhānāḥ |

55.2५५.२

मनःशिलाविच्छुरिता निषेदुः शैलेयनद्धेषु शिलातलेषु ॥ (५५।२)

manaḥśilāvicchuritā niṣeduḥ śaileyanaddheṣu śilātaleṣu ||

56.1५६.१

तुषारसंघातशिलाः खुराग्रैः समुल्लिखन् दर्पकलः ककुद्मान् । (५६।१)

tuṣārasaṃghātaśilāḥ khurāgraiḥ samullikhan darpakalaḥ kakudmān |

56.2५६.२

दृष्टः कथंचिद् गवयैर् विविग्नैर् असोढसिंहध्वनिर् उन्ननाद ॥ (५६।२)

dṛṣṭaḥ kathaṃcid gavayair vivignair asoḍhasiṃhadhvanir unnanāda ||

57.1५७.१

तत्राग्निम् आधाय समित्समिद्धं स्वम् एव मूर्त्यन्तरम् अष्टमूर्तिः । (५७।१)

tatrāgnim ādhāya samitsamiddhaṃ svam eva mūrtyantaram aṣṭamūrtiḥ |

57.2५७.२

स्वयं विधाता तपसः फलानाम् केनापि कामेन तपश् चचार ॥ (५७।२)

svayaṃ vidhātā tapasaḥ phalānām kenāpi kāmena tapaś cacāra ||

58.1५८.१

अनर्घ्यम् अर्घ्येण तम् अद्रिनाथः स्वर्गौकसाम् अर्चितम् अर्चयित्वा । (५८।१)

anarghyam arghyeṇa tam adrināthaḥ svargaukasām arcitam arcayitvā |

58.2५८.२

आराधनायास्य सखीसमेतां समादिदेश प्रयतां तनूजाम् ॥ (५८।२)

ārādhanāyāsya sakhīsametāṃ samādideśa prayatāṃ tanūjām ||

59.1५९.१

प्रत्यर्थिभूताम् अपि तां समाधेः शुश्रूषमाणां गिरिशो ऽनुमेने । (५९।१)

pratyarthibhūtām api tāṃ samādheḥ śuśrūṣamāṇāṃ giriśo 'numene |

59.2५९.२

विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि त एव धीराः ॥ (५९।२)

vikārahetau sati vikriyante yeṣāṃ na cetāṃsi ta eva dhīrāḥ ||

60.1६०.१

अवचितबलिपुष्पा वेदिसम्मार्गदक्षा नियमविधिजलानां बर्हिषां चोपनेत्री । (६०।१)

avacitabalipuṣpā vedisammārgadakṣā niyamavidhijalānāṃ barhiṣāṃ copanetrī |

60.2६०.२

गिरिशम् उपचचार प्रत्यहं सा सुकेशी नियमितपरिखेदा तच्छिरश्चन्द्रपादैः ॥ (६०।२)

giriśam upacacāra pratyahaṃ sā sukeśī niyamitaparikhedā tacchiraścandrapādaiḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

KumSaṃ, 1

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit