KumSaṃ, 7
Select a line for its word-by-word analysis.
अथौषधीनाम् अधिपस्य वृद्धौ तिथौ च जामित्रगुणान्वितायाम् । (१।१)
athauṣadhīnām adhipasya vṛddhau tithau ca jāmitraguṇānvitāyām |
समेतबन्धुर् हिमवान् सुताया विवाहदीक्षाविधिम् अन्वतिष्ठत् ॥ (१।२)
sametabandhur himavān sutāyā vivāhadīkṣāvidhim anvatiṣṭhat ||
वैवाहिकैः कौतुकसंविधानैर् गृहे गृहे व्यग्रपुरंध्रिवर्गम् । (२।१)
vaivāhikaiḥ kautukasaṃvidhānair gṛhe gṛhe vyagrapuraṃdhrivargam |
आसीत् पुरं सानुमतो ऽनुरागाद् अन्तःपुरं चैककुलोपमेयम् ॥ (२।२)
āsīt puraṃ sānumato 'nurāgād antaḥpuraṃ caikakulopameyam ||
संतानकाकीर्णमहापथं तच् चीनांशुकैः कल्पितकेतुमालम् । (३।१)
saṃtānakākīrṇamahāpathaṃ tac cīnāṃśukaiḥ kalpitaketumālam |
भासा ज्वलत् काञ्चनतोरणानां स्थानान्तरस्वर्ग इवाबभासे ॥ (३।२)
bhāsā jvalat kāñcanatoraṇānāṃ sthānāntarasvarga ivābabhāse ||
एकैव सत्याम् अपि पुत्रपङ्क्तौ चिरस्य दृष्टेव मृतोत्थितेव । (४।१)
ekaiva satyām api putrapaṅktau cirasya dṛṣṭeva mṛtotthiteva |
आसन्नपाणिग्रहणेति पित्रोर् उमा विशेषोच्छ्वसितं बभूव ॥ (४।२)
āsannapāṇigrahaṇeti pitror umā viśeṣocchvasitaṃ babhūva ||
अङ्काद् ययाव् अङ्कम् उदीरिताशीः सा मण्डनान् मण्डनम् अन्वभुङ्क्त । (५।१)
aṅkād yayāv aṅkam udīritāśīḥ sā maṇḍanān maṇḍanam anvabhuṅkta |
संबन्धिभिन्नो ऽपि गिरेः कुलस्य स्नेहस् तदेकायतनं जगाम ॥ (५।२)
saṃbandhibhinno 'pi gireḥ kulasya snehas tadekāyatanaṃ jagāma ||
मैत्रे मुहूर्ते शशलाञ्छनेन योगं गतासूत्तरफल्गुनीषु । (६।१)
maitre muhūrte śaśalāñchanena yogaṃ gatāsūttaraphalgunīṣu |
तस्याः शरीरे प्रतिकर्म चक्रुर् बन्धुस्त्रियो याः पतिपुत्रवत्यः ॥ (६।२)
tasyāḥ śarīre pratikarma cakrur bandhustriyo yāḥ patiputravatyaḥ ||
सा गौरसिद्धार्थनिवेशवद्भिर् दूर्वाप्रवालैः प्रतिभिन्नरागम् । (७।१)
sā gaurasiddhārthaniveśavadbhir dūrvāpravālaiḥ pratibhinnarāgam |
निर्नाभिकौशेयम् उपात्तबाणम् अभ्यङ्गनेपथ्यम् अलंचकार ॥ (७।२)
nirnābhikauśeyam upāttabāṇam abhyaṅganepathyam alaṃcakāra ||
बभौ च संपर्कम् उपेत्य बाला नवेन दीक्षाविधिसायकेन । (८।१)
babhau ca saṃparkam upetya bālā navena dīkṣāvidhisāyakena |
करेण भानोर् बहुलावसाने संधुक्ष्यमाणेव शशाङ्कलेखा ॥ (८।२)
kareṇa bhānor bahulāvasāne saṃdhukṣyamāṇeva śaśāṅkalekhā ||
तां लोध्रकल्केन हृताङ्गतैलाम् आश्यानकालेयकृताङ्गरागाम् । (९।१)
tāṃ lodhrakalkena hṛtāṅgatailām āśyānakāleyakṛtāṅgarāgām |
वासो वसानाम् अभिषेकयोग्यं नार्यश् चतुष्काभिमुखं व्यनैषुः ॥ (९।२)
vāso vasānām abhiṣekayogyaṃ nāryaś catuṣkābhimukhaṃ vyanaiṣuḥ ||
विन्यस्तवैदूर्यशिलातले ऽस्मिन्न् अविद्धमुक्ताफलभक्तिचित्रे । (१०।१)
vinyastavaidūryaśilātale 'sminn aviddhamuktāphalabhakticitre |
आवर्जिताष्टापदकुम्भतोयाः सतूर्यम् एनां स्नपयांबभूवुः ॥ (१०।२)
āvarjitāṣṭāpadakumbhatoyāḥ satūryam enāṃ snapayāṃbabhūvuḥ ||
सा मङ्गलस्नानविशुद्धगात्री गृहीतपत्युद्गमनीयवस्त्रा । (११।१)
sā maṅgalasnānaviśuddhagātrī gṛhītapatyudgamanīyavastrā |
निर्वृत्तपर्जन्यजलाभिषेका प्रफुल्लकाशा वसुधेव रेजे ॥ (११।२)
nirvṛttaparjanyajalābhiṣekā praphullakāśā vasudheva reje ||
तस्मात् प्रदेशाच् च वितानवन्तं युक्तं मणिस्तम्भचतुष्टयेन । (१२।१)
tasmāt pradeśāc ca vitānavantaṃ yuktaṃ maṇistambhacatuṣṭayena |
पतिव्रताभिः परिगृह्य निन्ये कॢप्तासनं कौतुकवेदिमध्यम् ॥ (१२।२)
pativratābhiḥ parigṛhya ninye kḷptāsanaṃ kautukavedimadhyam ||
तां प्राङ्मुखीं तत्र निवेश्य तन्वीं क्षणं व्यलम्बन्त पुरो निषण्णाः । (१३।१)
tāṃ prāṅmukhīṃ tatra niveśya tanvīṃ kṣaṇaṃ vyalambanta puro niṣaṇṇāḥ |
भूतार्थशोभाह्रियमाणनेत्राः प्रसाधने संनिहिते ऽपि नार्यः ॥ (१३।२)
bhūtārthaśobhāhriyamāṇanetrāḥ prasādhane saṃnihite 'pi nāryaḥ ||
धूपोष्मणा त्याजितम् आर्द्रभावं केशान्तम् अन्तःकुसुमं तदीयम् । (१४।१)
dhūpoṣmaṇā tyājitam ārdrabhāvaṃ keśāntam antaḥkusumaṃ tadīyam |
पर्याक्षिपत् काचिद् उदारबन्धं दूर्वावता पाण्डुमधूकदाम्ना ॥ (१४।२)
paryākṣipat kācid udārabandhaṃ dūrvāvatā pāṇḍumadhūkadāmnā ||
विन्यस्तशुक्लागुरु चक्रुर् अस्या गोरोचनापत्रविभङ्गम् अङ्गम् । (१५।१)
vinyastaśuklāguru cakrur asyā gorocanāpatravibhaṅgam aṅgam |
सा चक्रवाकाङ्कितसैकतायास् त्रिस्रोतसः कान्तिम् अतीत्य तस्थौ ॥ (१५।२)
sā cakravākāṅkitasaikatāyās trisrotasaḥ kāntim atītya tasthau ||
लग्नद्विरेफं परिभूय पद्मं समेघलेखं शशिनश् च बिम्बम् । (१६।१)
lagnadvirephaṃ paribhūya padmaṃ sameghalekhaṃ śaśinaś ca bimbam |
तदाननश्रीर् अलकैः प्रसिद्धैश् चिछेद सादृश्यकथाप्रसङ्गम् ॥ (१६।२)
tadānanaśrīr alakaiḥ prasiddhaiś cicheda sādṛśyakathāprasaṅgam ||
कर्णार्पितो लोध्रकषायरूक्षे गोरोचनाक्षेपनितान्तगौरे । (१७।१)
karṇārpito lodhrakaṣāyarūkṣe gorocanākṣepanitāntagaure |
तस्याः कपोले परभागलाभाद् बबन्ध चक्षूंषि यवप्ररोहः ॥ (१७।२)
tasyāḥ kapole parabhāgalābhād babandha cakṣūṃṣi yavaprarohaḥ ||
रेखाविभक्तश् च विभक्तगात्र्याः किंचिन्मधूच्छिष्टविमृष्टरागः । (१८।१)
rekhāvibhaktaś ca vibhaktagātryāḥ kiṃcinmadhūcchiṣṭavimṛṣṭarāgaḥ |
कामप्य् अभिख्यां स्फुरितैर् अपुष्यद् आसन्नलावण्यफलो ऽधरोष्ठः ॥ (१८।२)
kāmapy abhikhyāṃ sphuritair apuṣyad āsannalāvaṇyaphalo 'dharoṣṭhaḥ ||
पत्युः शिरश्चन्द्रकलाम् अनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् । (१९।१)
patyuḥ śiraścandrakalām anena spṛśeti sakhyā parihāsapūrvam |
सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशीर् माल्येन तां निर्वचनं जघान ॥ (१९।२)
sā rañjayitvā caraṇau kṛtāśīr mālyena tāṃ nirvacanaṃ jaghāna ||
तस्याः सुजातोत्पलपत्रकान्ते प्रसाधिकाभिर् नयने निरीक्ष्य । (२०।१)
tasyāḥ sujātotpalapatrakānte prasādhikābhir nayane nirīkṣya |
न चक्षुषोः कान्तिविशेषबुद्ध्या कालाञ्जनं मङ्गलम् इत्य् उपात्तम् ॥ (२०।२)
na cakṣuṣoḥ kāntiviśeṣabuddhyā kālāñjanaṃ maṅgalam ity upāttam ||
सा सम्भवद्भिः कुसुमैर् लतेव ज्योतिर्भिर् उद्यद्भिर् इव त्रियामा । (२१।१)
sā sambhavadbhiḥ kusumair lateva jyotirbhir udyadbhir iva triyāmā |
सरिद् विहङ्गैर् इव लीयमानैर् आमुच्यमानाभरणा चकाशे ॥ (२१।२)
sarid vihaṅgair iva līyamānair āmucyamānābharaṇā cakāśe ||
आत्मानम् आलोक्य च शोभमानम् आदर्शबिम्बे स्तिमितायताक्षी । (२२।१)
ātmānam ālokya ca śobhamānam ādarśabimbe stimitāyatākṣī |
हरोपयाने त्वरिता बभूव स्त्रीणां प्रियालोकफलो हि वेषः ॥ (२२।२)
haropayāne tvaritā babhūva strīṇāṃ priyālokaphalo hi veṣaḥ ||
अथाङ्गुलिभ्यां हरितालम् आर्द्रं माङ्गल्यम् आदाय मनःशिलां च । (२३।१)
athāṅgulibhyāṃ haritālam ārdraṃ māṅgalyam ādāya manaḥśilāṃ ca |
कर्णावसक्तामलदन्तपत्रं माता तदीयं मुखम् उन्नमय्य ॥ (२३।२)
karṇāvasaktāmaladantapatraṃ mātā tadīyaṃ mukham unnamayya ||
उमास्तनोद्भेदम् अनुप्रवृद्धो मनोरथो यः प्रथमो बभूव । (२४।१)
umāstanodbhedam anupravṛddho manoratho yaḥ prathamo babhūva |
तम् एव मेना दुहितुः कथंचिद् विवाहदीक्षातिलकं चकार ॥ (२४।२)
tam eva menā duhituḥ kathaṃcid vivāhadīkṣātilakaṃ cakāra ||
बबन्ध चास्राकुलदृष्टिर् अस्याः स्थानान्तरे कल्पितसंनिवेशम् । (२५।१)
babandha cāsrākuladṛṣṭir asyāḥ sthānāntare kalpitasaṃniveśam |
धात्र्यङ्गुलीभिः प्रतिसार्यमाणम् ऊर्णमयं कौतुकहस्तसूत्रम् ॥ (२५।२)
dhātryaṅgulībhiḥ pratisāryamāṇam ūrṇamayaṃ kautukahastasūtram ||
क्षीरोदवेलेव सफेनपुञ्जा पर्याप्तचन्द्रेव शरत्त्रियामा । (२६।१)
kṣīrodaveleva saphenapuñjā paryāptacandreva śarattriyāmā |
नवं नवक्षौमनिवासिनी सा भूयो बभौ दर्पणम् आदधाना ॥ (२६।२)
navaṃ navakṣaumanivāsinī sā bhūyo babhau darpaṇam ādadhānā ||
ताम् अर्चिताभ्यः कुलदेवताभ्यः कुलप्रतिष्ठां प्रणमय्य माता । (२७।१)
tām arcitābhyaḥ kuladevatābhyaḥ kulapratiṣṭhāṃ praṇamayya mātā |
अकारयत् कारयितव्यदक्षा क्रमेण पादग्रहणं सतीनाम् ॥ (२७।२)
akārayat kārayitavyadakṣā krameṇa pādagrahaṇaṃ satīnām ||
अखण्डितं प्रेम लभस्व पत्युर् इत्य् उच्यते ताभिर् उमा स्म नम्रा । (२८।१)
akhaṇḍitaṃ prema labhasva patyur ity ucyate tābhir umā sma namrā |
तया तु तस्यार्धशरीरभाजा पश्चात्कृताः स्निग्धजनाशिषो ऽपि ॥ (२८।२)
tayā tu tasyārdhaśarīrabhājā paścātkṛtāḥ snigdhajanāśiṣo 'pi ||
इच्छाविभूत्योर् अनुरूपम् अद्रिस् तस्याः कृती कृत्यम् अशेषयित्वा । (२९।१)
icchāvibhūtyor anurūpam adris tasyāḥ kṛtī kṛtyam aśeṣayitvā |
सभ्यः सभायां सुहृदास्थितायां तस्थौ वृषाङ्कागमनप्रतीक्षः ॥ (२९।२)
sabhyaḥ sabhāyāṃ suhṛdāsthitāyāṃ tasthau vṛṣāṅkāgamanapratīkṣaḥ ||
तावद् वरस्यापि कुबेरशैले तत्पूर्वपाणिग्रहणानुरूपम् । (३०।१)
tāvad varasyāpi kuberaśaile tatpūrvapāṇigrahaṇānurūpam |
प्रसाधनं मातृभिर् आदृताभिर् न्यस्तं पुरस्तात् पुरशासनस्य ॥ (३०।२)
prasādhanaṃ mātṛbhir ādṛtābhir nyastaṃ purastāt puraśāsanasya ||
तद्गौरवान् मङ्गलमण्डनश्रीः सा पस्पृशे केवलम् ईश्वरेण । (३१।१)
tadgauravān maṅgalamaṇḍanaśrīḥ sā paspṛśe kevalam īśvareṇa |
स्व एव वेषः परिणेतुर् इष्टं भावान्तरं तस्य विभोः प्रपेदे ॥ (३१।२)
sva eva veṣaḥ pariṇetur iṣṭaṃ bhāvāntaraṃ tasya vibhoḥ prapede ||
बभूव भस्मैव सिताङ्गरागः कपालम् एवामलशेखरश्रीः । (३२।१)
babhūva bhasmaiva sitāṅgarāgaḥ kapālam evāmalaśekharaśrīḥ |
उपान्तभागेषु च रोचनाङ्को गजाजिनस्यैव दुकूलभावः ॥ (३२।२)
upāntabhāgeṣu ca rocanāṅko gajājinasyaiva dukūlabhāvaḥ ||
शङ्खान्तरद्योति विलोचनं यद् अन्तर्निविष्टामलपिङ्गतारम् । (३३।१)
śaṅkhāntaradyoti vilocanaṃ yad antarniviṣṭāmalapiṅgatāram |
सान्निध्यपक्षे हरितालमय्यास् तद् एव जातं तिलकक्रियायाः ॥ (३३।२)
sānnidhyapakṣe haritālamayyās tad eva jātaṃ tilakakriyāyāḥ ||
यथाप्रदेशं भुजगेश्वराणां करिष्यताम् आभरणान्तरत्वम् । (३४।१)
yathāpradeśaṃ bhujageśvarāṇāṃ kariṣyatām ābharaṇāntaratvam |
शरीरमात्रं विकृतिं प्रपेदे तथैव तस्थुः फणरत्नशोभाः ॥ (३४।२)
śarīramātraṃ vikṛtiṃ prapede tathaiva tasthuḥ phaṇaratnaśobhāḥ ||
दिवापि निष्ठ्यूतमरीचिभासा बाल्याद् अनाविष्कृतलाञ्छनेन । (३५।१)
divāpi niṣṭhyūtamarīcibhāsā bālyād anāviṣkṛtalāñchanena |
चन्द्रेण नित्यं प्रतिभिन्नमौलेश् चूडामणेः किं ग्रहणं हरस्य ॥ (३५।२)
candreṇa nityaṃ pratibhinnamauleś cūḍāmaṇeḥ kiṃ grahaṇaṃ harasya ||
इत्य् अद्भुतैकप्रभवः प्रभावात् प्रसिद्धनेपथ्यविधेर् विधाता । (३६।१)
ity adbhutaikaprabhavaḥ prabhāvāt prasiddhanepathyavidher vidhātā |
आत्मानम् आसन्नगणोपनीते खड्गे निषक्तप्रतिमं ददर्श ॥ (३६।२)
ātmānam āsannagaṇopanīte khaḍge niṣaktapratimaṃ dadarśa ||
स गोपतिं नन्दिभुजावलम्बी शार्दूलचर्मान्तरितोरुपृष्ठम् । (३७।१)
sa gopatiṃ nandibhujāvalambī śārdūlacarmāntaritorupṛṣṭham |
तद्भक्तिसंक्षिप्तबृहत्प्रमाणम् आरुह्य कैलासम् इव प्रतस्थे ॥ (३७।२)
tadbhaktisaṃkṣiptabṛhatpramāṇam āruhya kailāsam iva pratasthe ||
तं मातरो देवम् अनुव्रजन्त्यः स्ववाहनक्षोभचलावतंसाः । (३८।१)
taṃ mātaro devam anuvrajantyaḥ svavāhanakṣobhacalāvataṃsāḥ |
मुखैः प्रभामण्डलरेणुगौरैः पद्माकरं चक्रुर् इवान्तरीक्षम् ॥ (३८।२)
mukhaiḥ prabhāmaṇḍalareṇugauraiḥ padmākaraṃ cakrur ivāntarīkṣam ||
तासां च पश्चात् कनकप्रभाणां काली कपालाभरणा चकाशे । (३९।१)
tāsāṃ ca paścāt kanakaprabhāṇāṃ kālī kapālābharaṇā cakāśe |
बलाकिनी नीलपयोदराजी दूरं पुरःक्षिप्तशतह्रदेव ॥ (३९।२)
balākinī nīlapayodarājī dūraṃ puraḥkṣiptaśatahradeva ||
ततो गणैः शूलभृतः पुरोगैर् उदीरितो मङ्गलतूर्यघोषः । (४०।१)
tato gaṇaiḥ śūlabhṛtaḥ purogair udīrito maṅgalatūryaghoṣaḥ |
विमानशृङ्गाण्य् अवगाहमानः शशंस सेवावसरं सुरेभ्यः ॥ (४०।२)
vimānaśṛṅgāṇy avagāhamānaḥ śaśaṃsa sevāvasaraṃ surebhyaḥ ||
उपाददे तस्य सहस्ररश्मिस् त्वष्ट्रा नवं निर्मितम् आतपत्रम् । (४१।१)
upādade tasya sahasraraśmis tvaṣṭrā navaṃ nirmitam ātapatram |
स तद्दुकूलाद् अविदूरमौलिर् बभौ पतद्गङ्ग इवोत्तमाङ्गे ॥ (४१।२)
sa taddukūlād avidūramaulir babhau patadgaṅga ivottamāṅge ||
मूर्ते च गङ्गायमुने तदानीं सचामरे देवम् असेविषाताम् । (४२।१)
mūrte ca gaṅgāyamune tadānīṃ sacāmare devam aseviṣātām |
समुद्रगारूपविपर्यये ऽपि सहंसपाते इव लक्ष्यमाणे ॥ (४२।२)
samudragārūpaviparyaye 'pi sahaṃsapāte iva lakṣyamāṇe ||
तम् अन्वगच्छत् प्रथमो विधाता श्रीवत्सलक्ष्मा पुरुषश् च साक्षात् । (४३।१)
tam anvagacchat prathamo vidhātā śrīvatsalakṣmā puruṣaś ca sākṣāt |
जयेति वाचा महिमानम् अस्य संवर्धयन्त्या हविषेव वह्निम् ॥ (४३।२)
jayeti vācā mahimānam asya saṃvardhayantyā haviṣeva vahnim ||
एकैव मूर्तिर् बिभिदे त्रिधा सा सामान्यम् एषां प्रथमावरत्वम् । (४४।१)
ekaiva mūrtir bibhide tridhā sā sāmānyam eṣāṃ prathamāvaratvam |
विष्णोर् हरस् तस्य हरिः कदाचिद् वेधास् तयोस् ताव् अपि धातुर् आद्यौ ॥ (४४।२)
viṣṇor haras tasya hariḥ kadācid vedhās tayos tāv api dhātur ādyau ||
तं लोकपालाः पुरुहूतमुख्याः श्रीलक्षणोत्सर्गविनीतवेषाः । (४५।१)
taṃ lokapālāḥ puruhūtamukhyāḥ śrīlakṣaṇotsargavinītaveṣāḥ |
दृष्टिप्रदाने कृतनन्दिसंज्ञास् तद्दर्शिताः प्राञ्जलयः प्रणेमुः ॥ (४५।२)
dṛṣṭipradāne kṛtanandisaṃjñās taddarśitāḥ prāñjalayaḥ praṇemuḥ ||
कम्पेन मूर्ध्नः शतपत्रयोनिं वाचा हरिं वृत्रहणं स्मितेन । (४६।१)
kampena mūrdhnaḥ śatapatrayoniṃ vācā hariṃ vṛtrahaṇaṃ smitena |
आलोकमात्रेण सुरान् अशेषान् संभावयामास यथाप्रधानम् ॥ (४६।२)
ālokamātreṇa surān aśeṣān saṃbhāvayāmāsa yathāpradhānam ||
तस्मै जयाशीः ससृजे पुरस्तात् सप्तर्षिभिस् तान् स्मितपूर्वम् आह । (४७।१)
tasmai jayāśīḥ sasṛje purastāt saptarṣibhis tān smitapūrvam āha |
विवाहयज्ञे वितते ऽत्र यूयम् अध्वर्यवः पूर्ववृता मयेति ॥ (४७।२)
vivāhayajñe vitate 'tra yūyam adhvaryavaḥ pūrvavṛtā mayeti ||
विश्वावसुप्राग्रहरैः प्रवीणैः संगीयमानत्रिपुरावदानः । (४८।१)
viśvāvasuprāgraharaiḥ pravīṇaiḥ saṃgīyamānatripurāvadānaḥ |
अध्वानम् अध्वान्तविकारलङ्घ्यस् ततार ताराधिपखण्डधारी ॥ (४८।२)
adhvānam adhvāntavikāralaṅghyas tatāra tārādhipakhaṇḍadhārī ||
खे खेलगामी तम् उवाह वाहः सशब्दचामीकरकिङ्किणीकः । (४९।१)
khe khelagāmī tam uvāha vāhaḥ saśabdacāmīkarakiṅkiṇīkaḥ |
तटाभिघाताद् इव लग्नपङ्के धुन्वन् मुहुः प्रोतघने विषाणे ॥ (४९।२)
taṭābhighātād iva lagnapaṅke dhunvan muhuḥ protaghane viṣāṇe ||
स प्रापद् अप्राप्तपराभियोगं नगेन्द्रगुप्तं नगरं मुहूर्तात् । (५०।१)
sa prāpad aprāptaparābhiyogaṃ nagendraguptaṃ nagaraṃ muhūrtāt |
पुरो विलग्नैर् हरदृष्टिपातैः सुवर्णसूत्रैर् इव कृष्यमाणः ॥ (५०।२)
puro vilagnair haradṛṣṭipātaiḥ suvarṇasūtrair iva kṛṣyamāṇaḥ ||
तस्योपकण्ठे घननीलकण्ठः कुतूहलाद् उन्मुखपौरदृष्टः । (५१।१)
tasyopakaṇṭhe ghananīlakaṇṭhaḥ kutūhalād unmukhapauradṛṣṭaḥ |
स्वबाणचिह्नाद् अवतीर्य मार्गाद् आसन्नभूपृष्ठम् इयाय देवः ॥ (५१।२)
svabāṇacihnād avatīrya mārgād āsannabhūpṛṣṭham iyāya devaḥ ||
तम् ऋद्धिमद्बन्धुजनाधिरूढैर् वृन्दैर् गजानां गिरिचक्रवर्ती । (५२।१)
tam ṛddhimadbandhujanādhirūḍhair vṛndair gajānāṃ giricakravartī |
प्रत्युज्जगामागमनप्रतीतः प्रफुल्लवृक्षैः कटकैर् इव स्वैः ॥ (५२।२)
pratyujjagāmāgamanapratītaḥ praphullavṛkṣaiḥ kaṭakair iva svaiḥ ||
वर्गाव् उभौ देवमहीधराणां द्वारे पुरस्योद्घटितापिधाने । (५३।१)
vargāv ubhau devamahīdharāṇāṃ dvāre purasyodghaṭitāpidhāne |
समीयतुर् दूरविसर्पिघोषौ भिन्नैकसेतू पयसाम् इवौघौ ॥ (५३।२)
samīyatur dūravisarpighoṣau bhinnaikasetū payasām ivaughau ||
ह्रीमान् अभूद् भूमिधरो हरेण त्रैलोक्यवन्द्येन कृतप्रणामः । (५४।१)
hrīmān abhūd bhūmidharo hareṇa trailokyavandyena kṛtapraṇāmaḥ |
पूर्वं महिम्ना स हि तस्य दूरम् आवर्जितं नात्मशिरो विवेद ॥ (५४।२)
pūrvaṃ mahimnā sa hi tasya dūram āvarjitaṃ nātmaśiro viveda ||
स प्रीतियोगाद् विकसन्मुखश्रीर् जामातुर् अग्रेसरताम् उपेत्य । (५५।१)
sa prītiyogād vikasanmukhaśrīr jāmātur agresaratām upetya |
प्रावेशयन् मन्दिरम् ऋद्धम् एनम् आ गुल्फकीर्णापणमार्गपुष्पम् ॥ (५५।२)
prāveśayan mandiram ṛddham enam ā gulphakīrṇāpaṇamārgapuṣpam ||
तस्मिन् मुहूर्ते पुरसुन्दरीणाम् ईशानसंदर्शनलालसानाम् । (५६।१)
tasmin muhūrte purasundarīṇām īśānasaṃdarśanalālasānām |
प्रासादमालासु बभूवुर् इत्थं त्यक्तान्यकार्याणि विचेष्टितानि ॥ (५६।२)
prāsādamālāsu babhūvur itthaṃ tyaktānyakāryāṇi viceṣṭitāni ||
आलोकमार्गं सहसा व्रजन्त्या कयाचिद् उद्वेष्टनवान्तमाल्यः । (५७।१)
ālokamārgaṃ sahasā vrajantyā kayācid udveṣṭanavāntamālyaḥ |
बन्धुं न संभावित एव तावत् करेण रुद्धो ऽपि न केशपाशः ॥ (५७।२)
bandhuṃ na saṃbhāvita eva tāvat kareṇa ruddho 'pi na keśapāśaḥ ||
प्रसाधिकालम्बितम् अग्रपादम् आक्षिप्य काचिद् द्रवरागम् एव । (५८।१)
prasādhikālambitam agrapādam ākṣipya kācid dravarāgam eva |
उत्सृष्टलीलागतिर् आ गवाक्षाद् अलक्तकाङ्कां पदवीं ततान ॥ (५८।२)
utsṛṣṭalīlāgatir ā gavākṣād alaktakāṅkāṃ padavīṃ tatāna ||
विलोचनं दक्षिणम् अञ्जनेन संभाव्य तद्वञ्चितवामनेत्रा । (५९।१)
vilocanaṃ dakṣiṇam añjanena saṃbhāvya tadvañcitavāmanetrā |
तथैव वातायनसंनिकर्षं ययौ शलाकाम् अपरा वहन्ती ॥ (५९।२)
tathaiva vātāyanasaṃnikarṣaṃ yayau śalākām aparā vahantī ||
जालान्तरप्रेषितदृष्टिर् अन्या प्रस्थानभिन्नां न बबन्ध नीवीम् । (६०।१)
jālāntarapreṣitadṛṣṭir anyā prasthānabhinnāṃ na babandha nīvīm |
नाभिप्रविष्टाभरणप्रभेण हस्तेन तस्थाव् अवलम्ब्य वासः ॥ (६०।२)
nābhipraviṣṭābharaṇaprabheṇa hastena tasthāv avalambya vāsaḥ ||
अर्धाचिता सत्वरम् उत्थितायाः पदे पदे दुर्निमिते गलन्ती । (६१।१)
ardhācitā satvaram utthitāyāḥ pade pade durnimite galantī |
कस्याश्चिद् आसीद् रशना तदानीम् अङ्गुष्ठमूलार्पितसूत्रशेषा ॥ (६१।२)
kasyāścid āsīd raśanā tadānīm aṅguṣṭhamūlārpitasūtraśeṣā ||
तासां मुखैर् आसवगन्धगर्भैर् व्याप्तान्तराः सान्द्रकुतूहलानाम् । (६२।१)
tāsāṃ mukhair āsavagandhagarbhair vyāptāntarāḥ sāndrakutūhalānām |
विलोलनेत्रभ्रमरैर् गवाक्षाः सहस्रपत्राभरणा इवासन् ॥ (६२।२)
vilolanetrabhramarair gavākṣāḥ sahasrapatrābharaṇā ivāsan ||
तावत् पताकाकुलम् इन्दुमौलिर् उत्तोरणं राजपथं प्रपेदे । (६३।१)
tāvat patākākulam indumaulir uttoraṇaṃ rājapathaṃ prapede |
प्रासादशृङ्गाणि दिवापि कुर्वञ् ज्योत्स्नाभिषेकद्विगुणद्युतीनि ॥ (६३।२)
prāsādaśṛṅgāṇi divāpi kurvañ jyotsnābhiṣekadviguṇadyutīni ||
तम् एकदृश्यं नयनैः पिबन्त्यो नार्यो न जग्मुर् विषयान्तराणि । (६४।१)
tam ekadṛśyaṃ nayanaiḥ pibantyo nāryo na jagmur viṣayāntarāṇi |
तथा हि शेषेन्द्रियवृत्तिर् आसां सर्वात्मना चक्षुर् इव प्रविष्टा ॥ (६४।२)
tathā hi śeṣendriyavṛttir āsāṃ sarvātmanā cakṣur iva praviṣṭā ||
स्थाने तपो दुश्चरम् एतदर्थम् अपर्णया पेलवयापि तप्तम् । (६५।१)
sthāne tapo duścaram etadartham aparṇayā pelavayāpi taptam |
या दास्यम् अप्य् अस्य लभेत नारी सा स्यात् कृतार्था किमुताङ्कशय्याम् ॥ (६५।२)
yā dāsyam apy asya labheta nārī sā syāt kṛtārthā kimutāṅkaśayyām ||
परस्परेण स्पृहणीयशोभं न चेद् इदं द्वन्द्वम् अयोजयिष्यत् । (६६।१)
paraspareṇa spṛhaṇīyaśobhaṃ na ced idaṃ dvandvam ayojayiṣyat |
अस्मिन् द्वये रूपविधानयत्नः पत्युः प्रजानां विफलो ऽभविष्यत् ॥ (६६।२)
asmin dvaye rūpavidhānayatnaḥ patyuḥ prajānāṃ viphalo 'bhaviṣyat ||
न नूनम् आरूढरुषा शरीरम् अनेन दग्धं कुसुमायुधस्य । (६७।१)
na nūnam ārūḍharuṣā śarīram anena dagdhaṃ kusumāyudhasya |
व्रीडाद् अमुं देवम् उदीक्ष्य मन्ये संन्यस्तदेहः स्वयम् एव कामः ॥ (६७।२)
vrīḍād amuṃ devam udīkṣya manye saṃnyastadehaḥ svayam eva kāmaḥ ||
अनेन संबन्धम् उपेत्य दिष्ट्या मनोरथप्रार्थितम् ईश्वरेण । (६८।१)
anena saṃbandham upetya diṣṭyā manorathaprārthitam īśvareṇa |
मूर्धानम् आलि क्षितिधारणोच्चम् उच्चैस्तरां वक्ष्यति शैलराजः ॥ (६८।२)
mūrdhānam āli kṣitidhāraṇoccam uccaistarāṃ vakṣyati śailarājaḥ ||
इत्य् ओषधिप्रस्थविलासिनीनां शृण्वन् कथाः श्रोत्रसुखास् त्रिनेत्रः । (६९।१)
ity oṣadhiprasthavilāsinīnāṃ śṛṇvan kathāḥ śrotrasukhās trinetraḥ |
केयूरचूर्णीकृतलाजमुष्टिं हिमालयस्यालयम् आससाद ॥ (६९।२)
keyūracūrṇīkṛtalājamuṣṭiṃ himālayasyālayam āsasāda ||
तत्रावतीर्याच्युतदत्तहस्तः शरद्घनाद् दीधितिमान् इवोक्ष्णः । (७०।१)
tatrāvatīryācyutadattahastaḥ śaradghanād dīdhitimān ivokṣṇaḥ |
क्रान्तानि पूर्वं कमलासनेन कक्ष्यान्तराण्य् अद्रिपतेर् विवेश ॥ (७०।२)
krāntāni pūrvaṃ kamalāsanena kakṣyāntarāṇy adripater viveśa ||
तम् अन्वग् इन्द्रप्रमुखाश् च देवाः सप्तर्षिपूर्वाः परमर्षयश् च । (७१।१)
tam anvag indrapramukhāś ca devāḥ saptarṣipūrvāḥ paramarṣayaś ca |
गणाश् च गिर्यालयम् अभ्यगच्छन् प्रशस्तम् आरम्भम् इवोत्तमार्थाः ॥ (७१।२)
gaṇāś ca giryālayam abhyagacchan praśastam ārambham ivottamārthāḥ ||
तत्रेश्वरो विष्टरभाग् यथावत् सरत्नम् अर्घ्यं मधुमच् च गव्यम् । (७२।१)
tatreśvaro viṣṭarabhāg yathāvat saratnam arghyaṃ madhumac ca gavyam |
नवे दुकूले च नगोपनीतं प्रत्यग्रहीत् सर्वम् अमन्त्रवर्जम् ॥ (७२।२)
nave dukūle ca nagopanītaṃ pratyagrahīt sarvam amantravarjam ||
दुकूलवासाः स वधूसमीपं निन्ये विनीतैर् अवरोधरक्षैः । (७३।१)
dukūlavāsāḥ sa vadhūsamīpaṃ ninye vinītair avarodharakṣaiḥ |
वेलासमीपं स्फुटफेनराजिर् नवैर् उदन्वान् इव चन्द्रपादैः ॥ (७३।२)
velāsamīpaṃ sphuṭaphenarājir navair udanvān iva candrapādaiḥ ||
तया प्रवृद्धाननचन्द्रकान्त्या प्रफुल्लचक्षुःकुमुदः कुमार्या । (७४।१)
tayā pravṛddhānanacandrakāntyā praphullacakṣuḥkumudaḥ kumāryā |
प्रसन्नचेतःसलिलः शिवो ऽभूत् संसृज्यमानः शरदेव लोकः ॥ (७४।२)
prasannacetaḥsalilaḥ śivo 'bhūt saṃsṛjyamānaḥ śaradeva lokaḥ ||
तयोः समापत्तिषु कातराणि किंचिद्व्यवस्थापितसंहृतानि । (७५।१)
tayoḥ samāpattiṣu kātarāṇi kiṃcidvyavasthāpitasaṃhṛtāni |
ह्रीयन्त्रणां तत्क्षणम् अन्वभूवन्न् अन्योन्यलोलानि विलोचनानि ॥ (७५।२)
hrīyantraṇāṃ tatkṣaṇam anvabhūvann anyonyalolāni vilocanāni ||
तस्याः करं शैलगुरूपनीतं जग्राह ताम्राङ्गुलिम् अष्टमूर्तिः । (७६।१)
tasyāḥ karaṃ śailagurūpanītaṃ jagrāha tāmrāṅgulim aṣṭamūrtiḥ |
उमातनौ गूढतनोः स्मरस्य तच्छङ्किनः पूर्वम् इव प्ररोहम् ॥ (७६।२)
umātanau gūḍhatanoḥ smarasya tacchaṅkinaḥ pūrvam iva praroham ||
रोमोद्गमः प्रादुरभूद् उमायाः स्विन्नाङ्गुलिः पुङ्गवकेतुर् आसीत् । (७७।१)
romodgamaḥ prādurabhūd umāyāḥ svinnāṅguliḥ puṅgavaketur āsīt |
वृत्तिस् तयोः पाणिसमागमेन समं विभक्तेव मनोभवस्य ॥ (७७।२)
vṛttis tayoḥ pāṇisamāgamena samaṃ vibhakteva manobhavasya ||
प्रयुक्तपाणिग्रहणं यद् अन्यद् वधूवरं पुष्यति कान्तिम् अग्र्याम् । (७८।१)
prayuktapāṇigrahaṇaṃ yad anyad vadhūvaraṃ puṣyati kāntim agryām |
सान्निध्ययोगाद् अनयोस् तदानीं किं कथ्यते श्रीर् उभयस्य तस्य ॥ (७८।२)
sānnidhyayogād anayos tadānīṃ kiṃ kathyate śrīr ubhayasya tasya ||
प्रदक्षिणप्रक्रमणात् कृशानोर् उदर्चिषस् तन् मिथुनं चकाशे । (७९।१)
pradakṣiṇaprakramaṇāt kṛśānor udarciṣas tan mithunaṃ cakāśe |
मेरोर् उपान्तेष्व् इव वर्तमानम् अन्योन्यसंसक्तम् अहस्त्रियामम् ॥ (७९।२)
meror upānteṣv iva vartamānam anyonyasaṃsaktam ahastriyāmam ||
तौ दम्पती त्रिः परिणीय वह्निम् कराग्रसंस्पर्शनिमीलिताक्षीम् । (८०।१)
tau dampatī triḥ pariṇīya vahnim karāgrasaṃsparśanimīlitākṣīm |
तां कारयामास वधूं पुरोधास् तस्मिन् समिद्धार्चिषि लाजमोक्षम् ॥ (८०।२)
tāṃ kārayāmāsa vadhūṃ purodhās tasmin samiddhārciṣi lājamokṣam ||
सा लाजधूमाञ्जलिम् इष्टगन्धं गुरूपदेशाद् वदनं निनाय । (८१।१)
sā lājadhūmāñjalim iṣṭagandhaṃ gurūpadeśād vadanaṃ nināya |
कपोलसंसर्पिशिखः स तस्या मुहूर्तकर्णोत्पलतां प्रपेदे ॥ (८१।२)
kapolasaṃsarpiśikhaḥ sa tasyā muhūrtakarṇotpalatāṃ prapede ||
तद् ईषदार्द्रारुणगण्डलेखम् उच्छ्वासिकालाञ्जनरागम् अक्ष्णोः । (८२।१)
tad īṣadārdrāruṇagaṇḍalekham ucchvāsikālāñjanarāgam akṣṇoḥ |
वधूमुखं क्लान्तयवावतंसम् आचारधूमग्रहणाद् बभूव ॥ (८२।२)
vadhūmukhaṃ klāntayavāvataṃsam ācāradhūmagrahaṇād babhūva ||
वधूं द्विजः प्राह तवैष वत्से वह्निर् विवाहं प्रति पूर्वसाक्षी । (८३।१)
vadhūṃ dvijaḥ prāha tavaiṣa vatse vahnir vivāhaṃ prati pūrvasākṣī |
शिवेन भर्त्रा सह धर्मचर्या कार्या त्वया मुक्तविचारयेति ॥ (८३।२)
śivena bhartrā saha dharmacaryā kāryā tvayā muktavicārayeti ||
आलोचनान्तं श्रवणे वितत्य पीतं गुरोस् तद्वचनं भवान्या । (८४।१)
ālocanāntaṃ śravaṇe vitatya pītaṃ guros tadvacanaṃ bhavānyā |
निदाघकालोल्बणतापयेव माहेन्द्रम् अम्भः प्रथमं पृथिव्या ॥ (८४।२)
nidāghakālolbaṇatāpayeva māhendram ambhaḥ prathamaṃ pṛthivyā ||
ध्रुवेण भर्त्रा ध्रुवदर्शनाय प्रयुज्यमाना प्रियदर्शनेन । (८५।१)
dhruveṇa bhartrā dhruvadarśanāya prayujyamānā priyadarśanena |
सा दृष्ट इत्य् आननम् उन्नमय्य ह्रीसन्नकण्ठी कथमप्य् उवाच ॥ (८५।२)
sā dṛṣṭa ity ānanam unnamayya hrīsannakaṇṭhī kathamapy uvāca ||
इत्थं विधिज्ञेन पुरोहितेन प्रयुक्तपाणिग्रहणोपचारौ । (८६।१)
itthaṃ vidhijñena purohitena prayuktapāṇigrahaṇopacārau |
प्रणेमतुस् तौ पितरौ प्रजानां पद्मासनस्थाय पितामहाय ॥ (८६।२)
praṇematus tau pitarau prajānāṃ padmāsanasthāya pitāmahāya ||
वधूर् विधात्रा प्रतिनन्द्यते स्म कल्याणि वीरप्रसवा भवेति । (८७।१)
vadhūr vidhātrā pratinandyate sma kalyāṇi vīraprasavā bhaveti |
वाचस्पतिः सन्न् अपि सो ऽष्टमूर्त्ताव् आशास्य चिन्तास्तिमितो बभूव ॥ (८७।२)
vācaspatiḥ sann api so 'ṣṭamūrttāv āśāsya cintāstimito babhūva ||
कॢप्तोपचारां चतुरस्रवेदीं ताव् एत्य पश्चात् कनकासनस्थौ । (८८।१)
kḷptopacārāṃ caturasravedīṃ tāv etya paścāt kanakāsanasthau |
जायापती लौकिकम् एषितव्यम् आर्द्राक्षतारोपणम् अन्वभूताम् ॥ (८८।२)
jāyāpatī laukikam eṣitavyam ārdrākṣatāropaṇam anvabhūtām ||
पत्रान्तलग्नैर् जलबिन्दुजालैर् आकृष्टमुक्ताफलजालशोभम् । (८९।१)
patrāntalagnair jalabindujālair ākṛṣṭamuktāphalajālaśobham |
तयोर् उपर्य् आयतनालदण्डम् आधत्त लक्ष्मीः कमलातपत्रम् ॥ (८९।२)
tayor upary āyatanāladaṇḍam ādhatta lakṣmīḥ kamalātapatram ||
द्विधा प्रयुक्तेन च वाङ्मयेन सरस्वती तन् मिथुनं नुनाव । (९०।१)
dvidhā prayuktena ca vāṅmayena sarasvatī tan mithunaṃ nunāva |
संस्कारपूतेन वरं वरेण्यं वधूं सुखग्राह्यनिबन्धनेन ॥ (९०।२)
saṃskārapūtena varaṃ vareṇyaṃ vadhūṃ sukhagrāhyanibandhanena ||
तौ सन्धिषु व्यञ्जितवृत्तिभेदं रसान्तरेषु प्रतिबद्धरागम् । (९१।१)
tau sandhiṣu vyañjitavṛttibhedaṃ rasāntareṣu pratibaddharāgam |
अपश्यताम् अप्सरसां मुहूर्तं प्रयोगम् आद्यं ललिताङ्गहारम् ॥ (९१।२)
apaśyatām apsarasāṃ muhūrtaṃ prayogam ādyaṃ lalitāṅgahāram ||
देवास् तदन्ते हरम् ऊढभार्यं किरीटबद्धाञ्जलयो निपत्य । (९२।१)
devās tadante haram ūḍhabhāryaṃ kirīṭabaddhāñjalayo nipatya |
शापावसाने प्रतिपन्नमूर्तेर् ययाचिरे पञ्चशरस्य सेवाम् ॥ (९२।२)
śāpāvasāne pratipannamūrter yayācire pañcaśarasya sevām ||
तस्यानुमेने भगवान् विमन्युर् व्यापारम् आत्मन्य् अपि सायकानाम् । (९३।१)
tasyānumene bhagavān vimanyur vyāpāram ātmany api sāyakānām |
काले प्रयुक्ता खलु कार्यविद्भिर् विज्ञापना भर्तृषु सिद्धिम् एति ॥ (९३।२)
kāle prayuktā khalu kāryavidbhir vijñāpanā bhartṛṣu siddhim eti ||
अथ विबुधगणांस् तान् इन्दुमौलिर् विसृज्य क्षितिधरपतिकन्याम् आददानः करेण । (९४।१)
atha vibudhagaṇāṃs tān indumaulir visṛjya kṣitidharapatikanyām ādadānaḥ kareṇa |
कनककलशरक्षाभक्तिशोभासनाथं क्षितिविरचितशय्यं कौतुकागारम् आगात् ॥ (९४।२)
kanakakalaśarakṣābhaktiśobhāsanāthaṃ kṣitiviracitaśayyaṃ kautukāgāram āgāt ||
नवपरिणयलज्जाभूषणां तत्र गौरीं वदनम् अपहरन्तीं तत्कृतोत्क्षेपम् ईशः । (९५।१)
navapariṇayalajjābhūṣaṇāṃ tatra gaurīṃ vadanam apaharantīṃ tatkṛtotkṣepam īśaḥ |
अपि शयनसखीभ्यो दत्तवाचं कथंचित् प्रमथमुखविकारैर् हासयामास गूढम् ॥ (९५।२)
api śayanasakhībhyo dattavācaṃ kathaṃcit pramathamukhavikārair hāsayāmāsa gūḍham ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.