KumSaṃ, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
तेषाम् आविरभूद् ब्रह्मा परिम्लानमुखश्रियाम् । (२।१)
teṣām āvirabhūd brahmā parimlānamukhaśriyām |
सरसां सुप्तपद्मानां प्रातर् दीधितिमान् इव ॥ (२।२)
sarasāṃ suptapadmānāṃ prātar dīdhitimān iva ||
वागीशं वाग्भिर् अर्थ्याभिः प्रणिपत्योपतस्थिरे ॥ (३।२)
vāgīśaṃ vāgbhir arthyābhiḥ praṇipatyopatasthire ||
नमस् त्रिमूर्तये तुभ्यं प्राक् सृष्टेः केवलात्मने । (४।१)
namas trimūrtaye tubhyaṃ prāk sṛṣṭeḥ kevalātmane |
यद् अमोघम् अपाम् अन्तर् उप्तं बीजम् अज त्वया । (५।१)
yad amogham apām antar uptaṃ bījam aja tvayā |
तिसृभिस् त्वम् अवस्थाभिर् महिमानम् उदीरयन् । (६।१)
tisṛbhis tvam avasthābhir mahimānam udīrayan |
स्त्रीपुंसाव् आत्मभागौ ते भिन्नमूर्तेः सिसृक्षया । (७।१)
strīpuṃsāv ātmabhāgau te bhinnamūrteḥ sisṛkṣayā |
प्रसूतिभाजः सर्गस्य ताव् एव पितरौ स्मृतौ ॥ (७।२)
prasūtibhājaḥ sargasya tāv eva pitarau smṛtau ||
यौ तु स्वप्नावबोधौ तौ भूतानां प्रलयोदयौ ॥ (८।२)
yau tu svapnāvabodhau tau bhūtānāṃ pralayodayau ||
आत्मानम् आत्मना वेत्सि सृजस्य् आत्मानम् आत्मना । (१०।१)
ātmānam ātmanā vetsi sṛjasy ātmānam ātmanā |
आत्मना कृतिना च त्वम् आत्मन्य् एव प्रलीयसे ॥ (१०।२)
ātmanā kṛtinā ca tvam ātmany eva pralīyase ||
द्रवः संघातकठिनः स्थूलः सूक्ष्मो लघुर् गुरुः । (११।१)
dravaḥ saṃghātakaṭhinaḥ sthūlaḥ sūkṣmo laghur guruḥ |
व्यक्तो व्यक्तेतरश् चासि प्राकाम्यं ते विभूतिषु ॥ (११।२)
vyakto vyaktetaraś cāsi prākāmyaṃ te vibhūtiṣu ||
उद्घातः प्रणवो यासां न्यायैस् त्रिभिर् उदीरणम् । (१२।१)
udghātaḥ praṇavo yāsāṃ nyāyais tribhir udīraṇam |
कर्म यज्ञः फलं स्वर्गस् तासां त्वं प्रभवो गिराम् ॥ (१२।२)
karma yajñaḥ phalaṃ svargas tāsāṃ tvaṃ prabhavo girām ||
त्वाम् आमनन्ति प्रकृतिं पुरुषार्थप्रवर्तिनीम् । (१३।१)
tvām āmananti prakṛtiṃ puruṣārthapravartinīm |
तद्दर्शिनम् उदासीनं त्वाम् एव पुरुषं विदुः ॥ (१३।२)
taddarśinam udāsīnaṃ tvām eva puruṣaṃ viduḥ ||
त्वं पितॄणाम् अपि पिता देवानाम् अपि देवता । (१४।१)
tvaṃ pitṝṇām api pitā devānām api devatā |
त्वम् एव हव्यं होता च भोज्यं भोक्ता च शाश्वतः । (१५।१)
tvam eva havyaṃ hotā ca bhojyaṃ bhoktā ca śāśvataḥ |
वेद्यं च वेदिता चासि ध्याता ध्येयं च यत् परम् ॥ (१५।२)
vedyaṃ ca veditā cāsi dhyātā dhyeyaṃ ca yat param ||
इति तेभ्यः स्तुतीः श्रुत्वा यथार्था हृदयंगमाः । (१६।१)
iti tebhyaḥ stutīḥ śrutvā yathārthā hṛdayaṃgamāḥ |
प्रसादाभिमुखो वेधाः प्रत्युवाच दिवौकसः ॥ (१६।२)
prasādābhimukho vedhāḥ pratyuvāca divaukasaḥ ||
प्रवृत्तिर् आसीच् छब्दानां चरितार्था चतुष्टयी ॥ (१७।२)
pravṛttir āsīc chabdānāṃ caritārthā catuṣṭayī ||
स्वागतं स्वान् अधीकारान् प्रभावैर् अवलम्ब्य वः । (१८।१)
svāgataṃ svān adhīkārān prabhāvair avalambya vaḥ |
युगपद् युगबाहुभ्यः प्राप्तेभ्यः प्राज्यविक्रमाः ॥ (१८।२)
yugapad yugabāhubhyaḥ prāptebhyaḥ prājyavikramāḥ ||
किम् इदं द्युतिम् आत्मीयां न बिभ्रति यथा पुरा । (१९।१)
kim idaṃ dyutim ātmīyāṃ na bibhrati yathā purā |
हिमक्लिष्टप्रकाशानि ज्योतींषीव मुखानि वः ॥ (१९।२)
himakliṣṭaprakāśāni jyotīṃṣīva mukhāni vaḥ ||
प्रशमाद् अर्चिषाम् एतद् अनुद्गीर्णसुरायुधम् । (२०।१)
praśamād arciṣām etad anudgīrṇasurāyudham |
वृत्रस्य हन्तुः कुलिशं कुण्ठिताश्रीव लक्ष्यते ॥ (२०।२)
vṛtrasya hantuḥ kuliśaṃ kuṇṭhitāśrīva lakṣyate ||
किं चायम् अरिदुर्वारः पाणौ पाशः प्रचेतसः । (२१।१)
kiṃ cāyam aridurvāraḥ pāṇau pāśaḥ pracetasaḥ |
मन्त्रेण हतवीर्यस्य फणिनो दैन्यम् आश्रितः ॥ (२१।२)
mantreṇa hatavīryasya phaṇino dainyam āśritaḥ ||
यमो ऽपि विलिखन् भूमिं दण्डेनास्तमितत्विषा । (२३।१)
yamo 'pi vilikhan bhūmiṃ daṇḍenāstamitatviṣā |
कुरुते ऽस्मिन्न् अमोघे ऽपि निर्वाणालातलाघवम् ॥ (२३।२)
kurute 'sminn amoghe 'pi nirvāṇālātalāghavam ||
पर्याकुलत्वान् मरुतां वेगभङ्गो ऽनुमीयते । (२५।१)
paryākulatvān marutāṃ vegabhaṅgo 'numīyate |
रुद्राणाम् अपि मूर्धानः क्षतहुंकारशंसिनः ॥ (२६।२)
rudrāṇām api mūrdhānaḥ kṣatahuṃkāraśaṃsinaḥ ||
लब्धप्रतिष्ठाः प्रथमं यूयं किं बलवत्तरैः । (२७।१)
labdhapratiṣṭhāḥ prathamaṃ yūyaṃ kiṃ balavattaraiḥ |
अपवादैर् इवोत्सर्गाः कृतव्यावृत्तयः परैः ॥ (२७।२)
apavādair ivotsargāḥ kṛtavyāvṛttayaḥ paraiḥ ||
तद् ब्रूत वत्साः किम् इतः प्रार्थयध्वे समागताः । (२८।१)
tad brūta vatsāḥ kim itaḥ prārthayadhve samāgatāḥ |
मयि सृष्टिर् हि लोकानां रक्षा युष्मास्व् अवस्थिता ॥ (२८।२)
mayi sṛṣṭir hi lokānāṃ rakṣā yuṣmāsv avasthitā ||
स द्विनेत्रो हरेश् चक्षुः सहस्रनयनाधिकम् । (३०।१)
sa dvinetro hareś cakṣuḥ sahasranayanādhikam |
वाचस्पतिर् उवाचेदं प्राञ्जलिर् जलजासनम् ॥ (३०।२)
vācaspatir uvācedaṃ prāñjalir jalajāsanam ||
एवं यद् आत्थ भगवन्न् आमृष्टं नः परैः पदम् । (३१।१)
evaṃ yad āttha bhagavann āmṛṣṭaṃ naḥ paraiḥ padam |
प्रत्येकं विनियुक्तात्मा कथं न ज्ञास्यसि प्रभो ॥ (३१।२)
pratyekaṃ viniyuktātmā kathaṃ na jñāsyasi prabho ||
दीर्घिकाकमलोन्मेषो यावन्मात्रेण साध्यते ॥ (३३।२)
dīrghikākamalonmeṣo yāvanmātreṇa sādhyate ||
सर्वाभिः सर्वदा चन्द्रस् तं कलाभिर् निषेवते । (३४।१)
sarvābhiḥ sarvadā candras taṃ kalābhir niṣevate |
व्यावृत्तगतिर् उद्याने कुसुमस्तेयसाध्वसात् । (३५।१)
vyāvṛttagatir udyāne kusumasteyasādhvasāt |
न वाति वायुस् तत्पार्श्वे तालवृन्तानिलाधिकम् ॥ (३५।२)
na vāti vāyus tatpārśve tālavṛntānilādhikam ||
पर्यायसेवाम् उत्सृज्य पुष्पसंभारतत्पराः । (३६।१)
paryāyasevām utsṛjya puṣpasaṃbhāratatparāḥ |
कथम् अप्य् अम्भसाम् अन्तर् आ निष्पत्तेः प्रतीक्षते ॥ (३७।२)
katham apy ambhasām antar ā niṣpatteḥ pratīkṣate ||
ज्वलन्मणिशिखाश् चैनं वासुकिप्रमुखा निशि । (३८।१)
jvalanmaṇiśikhāś cainaṃ vāsukipramukhā niśi |
स्थिरप्रदीपताम् एत्य भुजंगाः पर्युपासते ॥ (३८।२)
sthirapradīpatām etya bhujaṃgāḥ paryupāsate ||
तत्कृतानुग्रहापेक्षी तं मुहुर् दूतहारितैः । (३९।१)
tatkṛtānugrahāpekṣī taṃ muhur dūtahāritaiḥ |
इत्थम् आराध्यमानो ऽपि क्लिश्नाति भुवनत्रयम् । (४०।१)
ittham ārādhyamāno 'pi kliśnāti bhuvanatrayam |
अभिज्ञाश् छेदपातानां क्रियन्ते नन्दनद्रुमाः ॥ (४१।२)
abhijñāś chedapātānāṃ kriyante nandanadrumāḥ ||
वीज्यते स हि संसुप्तः श्वाससाधारणानिलैः । (४२।१)
vījyate sa hi saṃsuptaḥ śvāsasādhāraṇānilaiḥ |
उत्पाट्य मेरुशृङ्गाणि क्षुण्णानि हरितां खुरैः । (४३।१)
utpāṭya meruśṛṅgāṇi kṣuṇṇāni haritāṃ khuraiḥ |
आक्रीडपर्वतास् तेन कल्पिताः स्वेषु वेश्मसु ॥ (४३।२)
ākrīḍaparvatās tena kalpitāḥ sveṣu veśmasu ||
हेमाम्भोरुहसस्यानां तद्वाप्यो धाम सांप्रतम् ॥ (४४।२)
hemāmbhoruhasasyānāṃ tadvāpyo dhāma sāṃpratam ||
यज्वभिः संभृतं हव्यं विततेष्व् अध्वरेषु सः । (४६।१)
yajvabhiḥ saṃbhṛtaṃ havyaṃ vitateṣv adhvareṣu saḥ |
जातवेदोमुखान् मायी मिषताम् आच्छिनत्ति नः ॥ (४६।२)
jātavedomukhān māyī miṣatām ācchinatti naḥ ||
उच्चैर् उच्चैःश्रवास् तेन हयरत्नम् अहारि च । (४७।१)
uccair uccaiḥśravās tena hayaratnam ahāri ca |
देहबद्धम् इवेन्द्रस्य चिरकालार्जितं यशः ॥ (४७।२)
dehabaddham ivendrasya cirakālārjitaṃ yaśaḥ ||
तस्मिन्न् उपायाः सर्वे नः क्रूरे प्रतिहतक्रियाः । (४८।१)
tasminn upāyāḥ sarve naḥ krūre pratihatakriyāḥ |
जयाशा यत्र चास्माकं प्रतिघातोत्थितार्चिषा । (४९।१)
jayāśā yatra cāsmākaṃ pratighātotthitārciṣā |
हरिचक्रेण तेनास्य कण्ठे निष्क इवार्पितः ॥ (४९।२)
haricakreṇa tenāsya kaṇṭhe niṣka ivārpitaḥ ||
अभ्यस्यन्ति तटाघातं निर्जितैरावता गजाः ॥ (५०।२)
abhyasyanti taṭāghātaṃ nirjitairāvatā gajāḥ ||
तद् इच्छामो विभो सृष्टं सेनान्यं तस्य शान्तये । (५१।१)
tad icchāmo vibho sṛṣṭaṃ senānyaṃ tasya śāntaye |
कर्मबन्धच्छिदं धर्मं भवस्येव मुमुक्षवः ॥ (५१।२)
karmabandhacchidaṃ dharmaṃ bhavasyeva mumukṣavaḥ ||
गोप्तारं सुरसैन्यानां यं पुरस्कृत्य गोत्रभित् । (५२।१)
goptāraṃ surasainyānāṃ yaṃ puraskṛtya gotrabhit |
प्रत्यानेष्यति शत्रुभ्यो बन्दीम् इव जयश्रियम् ॥ (५२।२)
pratyāneṣyati śatrubhyo bandīm iva jayaśriyam ||
वचस्य् अवसिते तस्मिन् ससर्ज गिरम् आत्मभूः । (५३।१)
vacasy avasite tasmin sasarja giram ātmabhūḥ |
गर्जितानन्तरां वृष्टिं सौभाग्येन जिगाय या ॥ (५३।२)
garjitānantarāṃ vṛṣṭiṃ saubhāgyena jigāya yā ||
सम्पत्स्यते वः कामो यं कालः कश्चित् प्रतीक्ष्यताम् । (५४।१)
sampatsyate vaḥ kāmo yaṃ kālaḥ kaścit pratīkṣyatām |
न त्व् अस्य सिद्धौ यास्यामि सर्गव्यापारम् आत्मना ॥ (५४।२)
na tv asya siddhau yāsyāmi sargavyāpāram ātmanā ||
इतः स दैत्यः प्राप्तश्रीर् नेत एवार्हति क्षयम् । (५५।१)
itaḥ sa daityaḥ prāptaśrīr neta evārhati kṣayam |
विषवृक्षो ऽपि संवर्ध्य स्वयं छेत्तुम् असांप्रतम् ॥ (५५।२)
viṣavṛkṣo 'pi saṃvardhya svayaṃ chettum asāṃpratam ||
वृतं तेनेदम् एव प्राङ् मया चास्मै प्रतिश्रुतम् । (५६।१)
vṛtaṃ tenedam eva prāṅ mayā cāsmai pratiśrutam |
वरेण शमितं लोकान् अलं दग्धुं हि तत्तपः ॥ (५६।२)
vareṇa śamitaṃ lokān alaṃ dagdhuṃ hi tattapaḥ ||
संयुगे सांयुगीनं तम् उद्यतं प्रसहेत कः । (५७।१)
saṃyuge sāṃyugīnaṃ tam udyataṃ prasaheta kaḥ |
स हि देवः परं ज्योतिस् तमःपारे व्यवस्थितम् । (५८।१)
sa hi devaḥ paraṃ jyotis tamaḥpāre vyavasthitam |
परिच्छिन्नप्रभावर्द्धिर् न मया न च विष्णुना ॥ (५८।२)
paricchinnaprabhāvarddhir na mayā na ca viṣṇunā ||
शंभोर् यतध्वम् आक्रष्टुम् अयस्कान्तेन लोहवत् ॥ (५९।२)
śaṃbhor yatadhvam ākraṣṭum ayaskāntena lohavat ||
उभे एव क्षमे वोढुम् उभयोर् वीर्यम् आहितम् । (६०।१)
ubhe eva kṣame voḍhum ubhayor vīryam āhitam |
सा वा शंभोस् तदीया वा मूर्तिर् जलमयी मम ॥ (६०।२)
sā vā śaṃbhos tadīyā vā mūrtir jalamayī mama ||
तस्यात्मा शितिकण्ठस्य सैनापत्यम् उपेत्य वः । (६१।१)
tasyātmā śitikaṇṭhasya saināpatyam upetya vaḥ |
मोक्ष्यते सुरबन्दीनां वेणीर् वीर्यविभूतिभिः ॥ (६१।२)
mokṣyate surabandīnāṃ veṇīr vīryavibhūtibhiḥ ||
इति व्याहृत्य विबुधान् विश्वयोनिस् तिरोदधे । (६२।१)
iti vyāhṛtya vibudhān viśvayonis tirodadhe |
मनस्य् आहितकर्तव्यास् ते ऽपि प्रतिययुर् दिवम् ॥ (६२।२)
manasy āhitakartavyās te 'pi pratiyayur divam ||
तत्र निश्चित्य कन्दर्पम् अगमत् पाकशासनः । (६३।१)
tatra niścitya kandarpam agamat pākaśāsanaḥ |
अथ स ललितयोषिद्भ्रूलताचारुशृङ्गं रतिवलयपदाङ्के चापम् आसज्य कण्ठे । (६४।१)
atha sa lalitayoṣidbhrūlatācāruśṛṅgaṃ rativalayapadāṅke cāpam āsajya kaṇṭhe |
सहचरमधुहस्तन्यस्तचूताङ्कुरास्त्रः शतमखम् उपतस्थे प्राञ्जलिः पुष्पधन्वा ॥ (६४।२)
sahacaramadhuhastanyastacūtāṅkurāstraḥ śatamakham upatasthe prāñjaliḥ puṣpadhanvā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.