KumSaṃ, 8
Select a line for its word-by-word analysis.
पाणिपीडनविधेर् अनन्तरं शैलराजदुहितुर् हरं प्रति । (१।१)
pāṇipīḍanavidher anantaraṃ śailarājaduhitur haraṃ prati |
भावसाध्वसपरिग्रहाद् अभूत् कामदोहदमनोहरं वपुः ॥ (१।२)
bhāvasādhvasaparigrahād abhūt kāmadohadamanoharaṃ vapuḥ ||
व्याहृता प्रतिवचो न संदधे गन्तुम् ऐच्छद् अवलम्बितांशुका । (२।१)
vyāhṛtā prativaco na saṃdadhe gantum aicchad avalambitāṃśukā |
सेवते स्म शयनं पराङ्मुखी सा तथापि रतये पिनाकिनः ॥ (२।२)
sevate sma śayanaṃ parāṅmukhī sā tathāpi rataye pinākinaḥ ||
कैतवेन शयिते कुतूहलात् पार्वती प्रतिमुखं निपातितम् । (३।१)
kaitavena śayite kutūhalāt pārvatī pratimukhaṃ nipātitam |
चक्षुर् उन्मिषति सस्मितं प्रिये विद्युदाहतम् इव न्यमीलयत् ॥ (३।२)
cakṣur unmiṣati sasmitaṃ priye vidyudāhatam iva nyamīlayat ||
नाभिदेशनिहितः सकम्पया शङ्करस्य रुरुधे तया करः । (४।१)
nābhideśanihitaḥ sakampayā śaṅkarasya rurudhe tayā karaḥ |
तद्दुकूलम् अथ चाभवत् स्वयं दूरम् उच्छ्वसितनीविबन्धनम् ॥ (४।२)
taddukūlam atha cābhavat svayaṃ dūram ucchvasitanīvibandhanam ||
एवम् आलि निगृहीतसाध्वसं शङ्करो रहसि सेव्यताम् इति । (५।१)
evam āli nigṛhītasādhvasaṃ śaṅkaro rahasi sevyatām iti |
सा सखीभिर् उपदिष्टम् आकुला नास्मरत् प्रमुखवर्तिनि प्रिये ॥ (५।२)
sā sakhībhir upadiṣṭam ākulā nāsmarat pramukhavartini priye ||
अप्य् अवस्तुनि कथाप्रवृत्तये प्रश्नतत्परम् अनङ्गशासनम् । (६।१)
apy avastuni kathāpravṛttaye praśnatatparam anaṅgaśāsanam |
वीक्षितेन परिगृह्य पार्वती मूर्धकम्पमयम् उत्तरं ददौ ॥ (६।२)
vīkṣitena parigṛhya pārvatī mūrdhakampamayam uttaraṃ dadau ||
शूलिनः करतलद्वयेन सा संनिरुध्य नयने हृतांशुका । (७।१)
śūlinaḥ karataladvayena sā saṃnirudhya nayane hṛtāṃśukā |
तस्य पश्यति ललाटलोचने मोघयत्नविधुरा रहस्य् अभूत् ॥ (७।२)
tasya paśyati lalāṭalocane moghayatnavidhurā rahasy abhūt ||
चुम्बनेष्व् अधरदानवर्जितं सन्नहस्तम् अदयोपगूहने । (८।१)
cumbaneṣv adharadānavarjitaṃ sannahastam adayopagūhane |
क्लिष्टमन्मथम् अपि प्रियं प्रभोर् दुर्लभप्रतिकृतं वधूरतम् ॥ (८।२)
kliṣṭamanmatham api priyaṃ prabhor durlabhapratikṛtaṃ vadhūratam ||
यन् मुखग्रहणम् अक्षताधरं दत्तम् अव्रणपदं नखं च यत् । (९।१)
yan mukhagrahaṇam akṣatādharaṃ dattam avraṇapadaṃ nakhaṃ ca yat |
यद् रतं च सदयं प्रियस्य तत् पार्वती विषहते स्म नेतरत् ॥ (९।२)
yad rataṃ ca sadayaṃ priyasya tat pārvatī viṣahate sma netarat ||
रात्रिवृत्तम् अनुयोक्तुम् उद्यतं सा विभातसमये सखीजनम् । (१०।१)
rātrivṛttam anuyoktum udyataṃ sā vibhātasamaye sakhījanam |
नाकरोद् अपकुतूहलं ह्रिया शंसितुं च हृदयेन तत्वरे ॥ (१०।२)
nākarod apakutūhalaṃ hriyā śaṃsituṃ ca hṛdayena tatvare ||
दर्पणे च परिभोगदर्शिनी पृष्ठतः प्रणयिनो निषेदुषः । (११।१)
darpaṇe ca paribhogadarśinī pṛṣṭhataḥ praṇayino niṣeduṣaḥ |
प्रेक्ष्य बिम्बम् अनु बिम्बम् आत्मनः कानि कानि न चकार लज्जया ॥ (११।२)
prekṣya bimbam anu bimbam ātmanaḥ kāni kāni na cakāra lajjayā ||
नीलकण्ठपरिभुक्तयौवनां तां विलोक्य जननी समाश्वसत् । (१२।१)
nīlakaṇṭhaparibhuktayauvanāṃ tāṃ vilokya jananī samāśvasat |
भर्तृवल्लभतया हि मानसीं मातुर् अस्यति शुचं वधूजनः ॥ (१२।२)
bhartṛvallabhatayā hi mānasīṃ mātur asyati śucaṃ vadhūjanaḥ ||
वासराणि कतिचित् कथञ्चन स्थाणुना रतम् अकारि चानया । (१३।१)
vāsarāṇi katicit kathañcana sthāṇunā ratam akāri cānayā |
ज्ञातमन्मथरसा शनैः शनैः सा मुमोच रतिदुःखशीलताम् ॥ (१३।२)
jñātamanmatharasā śanaiḥ śanaiḥ sā mumoca ratiduḥkhaśīlatām ||
सस्वजे प्रियम् उरोनिपीडिता प्रार्थितं मुखम् अनेन नाहरत् । (१४।१)
sasvaje priyam uronipīḍitā prārthitaṃ mukham anena nāharat |
मेखलापणयलोलतां गतं हस्तम् अस्य शिथिलं रुरोध सा ॥ (१४।२)
mekhalāpaṇayalolatāṃ gataṃ hastam asya śithilaṃ rurodha sā ||
भावसूचितम् अदृष्टविप्रियं चाटुमत् क्षणवियोगकातरम् । (१५।१)
bhāvasūcitam adṛṣṭavipriyaṃ cāṭumat kṣaṇaviyogakātaram |
कैश्चिद् एव दिवसैस् तदा तयोः प्रेम रूढम् इतरेतराश्रयम् ॥ (१५।२)
kaiścid eva divasais tadā tayoḥ prema rūḍham itaretarāśrayam ||
तं यथात्मसदृशं वरं वधूर् अन्वरज्यत वरस् तथैव ताम् । (१६।१)
taṃ yathātmasadṛśaṃ varaṃ vadhūr anvarajyata varas tathaiva tām |
सागराद् अनपगा हि जाह्नवी सो ऽपि तन्मुखरसैकनिर्वृतिः ॥ (१६।२)
sāgarād anapagā hi jāhnavī so 'pi tanmukharasaikanirvṛtiḥ ||
शिष्यतां निधुवनोपदेशिनः शङ्करस्य रहसि प्रपन्नया । (१७।१)
śiṣyatāṃ nidhuvanopadeśinaḥ śaṅkarasya rahasi prapannayā |
शिक्षितं युवतिनैपुणं तया यत् तद् एव गुरुदक्षिणीकृतम् ॥ (१७।२)
śikṣitaṃ yuvatinaipuṇaṃ tayā yat tad eva gurudakṣiṇīkṛtam ||
दष्टमुक्तम् अधरोष्ठम् आम्बिका वेदनाविधुतहस्तपल्लवा । (१८।१)
daṣṭamuktam adharoṣṭham āmbikā vedanāvidhutahastapallavā |
शीतलेन निरवापयत् क्षणं मौलिचन्द्रशकलेन शूलिनः ॥ (१८।२)
śītalena niravāpayat kṣaṇaṃ maulicandraśakalena śūlinaḥ ||
चुम्बनादलकचूर्णदूषितं शङ्करो ऽपि नयनं ललाटजम् । (१९।१)
cumbanādalakacūrṇadūṣitaṃ śaṅkaro 'pi nayanaṃ lalāṭajam |
उच्छ्वसत्कमलगन्धये ददौ पार्वतीवदनगन्धवाहिने ॥ (१९।२)
ucchvasatkamalagandhaye dadau pārvatīvadanagandhavāhine ||
एवम् इन्द्रियसुखस्य वर्त्मनः सेवनाद् अनुगृहीतमन्मथः । (२०।१)
evam indriyasukhasya vartmanaḥ sevanād anugṛhītamanmathaḥ |
शैलराजभवने सहोमया मासमात्रम् अवसद् वृषध्वजः ॥ (२०।२)
śailarājabhavane sahomayā māsamātram avasad vṛṣadhvajaḥ ||
सो ऽनुमान्य हिमवन्तम् आत्मभूर् आत्मजाविरहदुःखखेदितम् । (२१।१)
so 'numānya himavantam ātmabhūr ātmajāvirahaduḥkhakheditam |
तत्र तत्र विजहार संपतन्न् अप्रमेयगतिना ककुद्मता ॥ (२१।२)
tatra tatra vijahāra saṃpatann aprameyagatinā kakudmatā ||
मेरुम् एत्य मरुदाशुगोक्षकः पार्वतीस्तनपुरस्कृतान् कृती । (२२।१)
merum etya marudāśugokṣakaḥ pārvatīstanapuraskṛtān kṛtī |
हेमपल्लवविभङ्गसंस्तरान् अन्वभूत् सुरतमर्दनक्षमान् ॥ (२२।२)
hemapallavavibhaṅgasaṃstarān anvabhūt suratamardanakṣamān ||
पद्मनाभचरणाङ्किताश्मसु प्राप्तवत्स्व् अमृतविप्रुषो नवाः । (२३।१)
padmanābhacaraṇāṅkitāśmasu prāptavatsv amṛtavipruṣo navāḥ |
मन्दरस्य कटकेषु चावसत् पार्वतीवदनपद्मषट्पदः ॥ (२३।२)
mandarasya kaṭakeṣu cāvasat pārvatīvadanapadmaṣaṭpadaḥ ||
वारणध्वनितभीतया तया कण्ठसक्तघनबाहुबन्धनः । (२४।१)
vāraṇadhvanitabhītayā tayā kaṇṭhasaktaghanabāhubandhanaḥ |
एकपिङ्गलगिरौ जगद्गुरुर् निर्विवेश विशदाः शशिप्रभाः ॥ (२४।२)
ekapiṅgalagirau jagadgurur nirviveśa viśadāḥ śaśiprabhāḥ ||
तस्य जातु मलयस्थलीरते धूतचन्दनलतः प्रियाक्लमम् । (२५।१)
tasya jātu malayasthalīrate dhūtacandanalataḥ priyāklamam |
आचचाम सलवङ्गकेसरश् चाटुकार इव दक्षिणानिलः ॥ (२५।२)
ācacāma salavaṅgakesaraś cāṭukāra iva dakṣiṇānilaḥ ||
हेमतामरसताडितप्रिया तत्कराम्बुविनिमीलितेक्षणा । (२६।१)
hematāmarasatāḍitapriyā tatkarāmbuvinimīlitekṣaṇā |
खे व्यगाहत तरङ्गिणीम् उमा मीनपङ्क्तिपुनरुक्तमेखला ॥ (२६।२)
khe vyagāhata taraṅgiṇīm umā mīnapaṅktipunaruktamekhalā ||
तां पुलोमतनयालकोचितैः पारिजातकुसुमैः प्रसाधयन् । (२७।१)
tāṃ pulomatanayālakocitaiḥ pārijātakusumaiḥ prasādhayan |
नन्दने चिरम् अयुग्मलोचनः सस्पृहं सुरवधूभिर् ईक्षितः ॥ (२७।२)
nandane ciram ayugmalocanaḥ saspṛhaṃ suravadhūbhir īkṣitaḥ ||
इत्य् अभौमम् अनुभूय शङ्करः पार्थिवं च दयितासखः सुखम् । (२८।१)
ity abhaumam anubhūya śaṅkaraḥ pārthivaṃ ca dayitāsakhaḥ sukham |
लोहितायति कदाचिद् आतपे गन्धमादनगिरिं व्यगाहत ॥ (२८।२)
lohitāyati kadācid ātape gandhamādanagiriṃ vyagāhata ||
तत्र काञ्चनशिलातलाश्रयो नेत्रगम्यम् अवलोक्य भास्करम् । (२९।१)
tatra kāñcanaśilātalāśrayo netragamyam avalokya bhāskaram |
दक्षिणेतरभुजव्यपाश्रयां व्याजहार सहधर्मचारिणीम् ॥ (२९।२)
dakṣiṇetarabhujavyapāśrayāṃ vyājahāra sahadharmacāriṇīm ||
पद्मकान्तिम् अरुणत्रिभागयोः संक्रमय्य तव नेत्रयोर् इव । (३०।१)
padmakāntim aruṇatribhāgayoḥ saṃkramayya tava netrayor iva |
संक्षये जगद् इव प्रजेश्वरः संहरत्य् अहर् असाव् अहर्पतिः ॥ (३०।२)
saṃkṣaye jagad iva prajeśvaraḥ saṃharaty ahar asāv aharpatiḥ ||
सीकरव्यतिकरं मरीचिभिर् दूरयत्य् अवनते विवस्वति । (३१।१)
sīkaravyatikaraṃ marīcibhir dūrayaty avanate vivasvati |
इन्द्रचापपरिवेषशून्यतां निर्झरास् तव पितुर् व्रजन्त्य् अमी ॥ (३१।२)
indracāpapariveṣaśūnyatāṃ nirjharās tava pitur vrajanty amī ||
दष्टतामरसकेसरस्रजोः क्रन्दतोर् विपरिवृत्तकण्ठयोः । (३२।१)
daṣṭatāmarasakesarasrajoḥ krandator viparivṛttakaṇṭhayoḥ |
निघ्नयोः सरसि चक्रवाकयोर् अल्पम् अन्तरम् अनल्पतां गतम् ॥ (३२।२)
nighnayoḥ sarasi cakravākayor alpam antaram analpatāṃ gatam ||
स्थानम् आह्निकम् अपास्य दन्तिनः सल्लकीविटपभङ्गवासितम् । (३३।१)
sthānam āhnikam apāsya dantinaḥ sallakīviṭapabhaṅgavāsitam |
आ विभातचरणाय गृह्णाते वारि वारिरुहबद्धषट्पदम् ॥ (३३।२)
ā vibhātacaraṇāya gṛhṇāte vāri vāriruhabaddhaṣaṭpadam ||
पश्य पश्चिमदिगन्तलम्बिना निर्मितं मितकथे विवस्वता । (३४।१)
paśya paścimadigantalambinā nirmitaṃ mitakathe vivasvatā |
दीर्घया प्रतिमया सरो ऽम्भसां तापनीयम् इव सेतुबन्धनम् ॥ (३४।२)
dīrghayā pratimayā saro 'mbhasāṃ tāpanīyam iva setubandhanam ||
उत्तरन्ति विनिकीर्य पल्वलं गाढपङ्क्तम् अतिवाहितातपाः । (३५।१)
uttaranti vinikīrya palvalaṃ gāḍhapaṅktam ativāhitātapāḥ |
दंष्ट्रिणो वनवराहयूथपा दष्टभङ्गुरबिसाङ्कुरा इव ॥ (३५।२)
daṃṣṭriṇo vanavarāhayūthapā daṣṭabhaṅgurabisāṅkurā iva ||
एष वृक्षशिखरे कृतास्पदो जातरूपरसगौरमण्डलः । (३६।१)
eṣa vṛkṣaśikhare kṛtāspado jātarūparasagauramaṇḍalaḥ |
हीयमानम् अहर् अत्ययातपं पीवरोरु पिबतीव बर्हिणः ॥ (३६।२)
hīyamānam ahar atyayātapaṃ pīvaroru pibatīva barhiṇaḥ ||
पूर्वभागतिमिरप्रवृत्तिभिर् व्यक्तपङ्कम् इव जातम् एकतः । (३७।१)
pūrvabhāgatimirapravṛttibhir vyaktapaṅkam iva jātam ekataḥ |
खं हृतातपजलं विवस्वता भाति किंचिद् इव शेषवत् सरः ॥ (३७।२)
khaṃ hṛtātapajalaṃ vivasvatā bhāti kiṃcid iva śeṣavat saraḥ ||
आविशद्भिर् उटजाङ्गणं मृगैर् मूलसेकसरसैश् च वृक्षकैः । (३८।१)
āviśadbhir uṭajāṅgaṇaṃ mṛgair mūlasekasarasaiś ca vṛkṣakaiḥ |
आश्रमाः प्रविशदग्निधेनवो बिभ्रति श्रियम् उदीरिताग्नयः ॥ (३८।२)
āśramāḥ praviśadagnidhenavo bibhrati śriyam udīritāgnayaḥ ||
बद्धकोशम् अपि तिष्ठति क्षणं सावशेषविवरं कुशेशयम् । (३९।१)
baddhakośam api tiṣṭhati kṣaṇaṃ sāvaśeṣavivaraṃ kuśeśayam |
षट्पदाय वसतिं ग्रहीष्यते प्रीतिपूर्वम् इव दातुम् अन्तरम् ॥ (३९।२)
ṣaṭpadāya vasatiṃ grahīṣyate prītipūrvam iva dātum antaram ||
दूरमग्रपरिमेयरश्मिना वारुणी दिग् अरुणेन भानुना । (४०।१)
dūramagraparimeyaraśminā vāruṇī dig aruṇena bhānunā |
भाति केसरवतेव मण्डिता बन्धुजीवतिलकेन कन्यका ॥ (४०।२)
bhāti kesaravateva maṇḍitā bandhujīvatilakena kanyakā ||
सामभिः सहचराः सहस्रशः स्यन्दनाश्वहृदयङ्गमस्वरैः । (४१।१)
sāmabhiḥ sahacarāḥ sahasraśaḥ syandanāśvahṛdayaṅgamasvaraiḥ |
भानुम् अग्निपरिकीर्णतेजसं संस्तुवन्ति किरणोष्मपायिनः ॥ (४१।२)
bhānum agniparikīrṇatejasaṃ saṃstuvanti kiraṇoṣmapāyinaḥ ||
सो ऽयम् आनतशिरोधरैर् हयैः कर्णचामरविघट्टितेक्षणैः । (४२।१)
so 'yam ānataśirodharair hayaiḥ karṇacāmaravighaṭṭitekṣaṇaiḥ |
अस्तम् एति युगभुग्नकेसरैः संनिधाय दिवसं महोदधौ ॥ (४२।२)
astam eti yugabhugnakesaraiḥ saṃnidhāya divasaṃ mahodadhau ||
खं प्रसुप्तम् इव संस्थिते रवौ तेजसो महत ईदृशी गतिः । (४३।१)
khaṃ prasuptam iva saṃsthite ravau tejaso mahata īdṛśī gatiḥ |
तत् प्रकाशयति यावद् उद्गतं मीलनाय खलु तावतश् च्युतम् ॥ (४३।२)
tat prakāśayati yāvad udgataṃ mīlanāya khalu tāvataś cyutam ||
संध्ययाप्य् अनुगतं रवेर् वपुर् वन्द्यम् अस्तशिखरे समर्पितम् । (४४।१)
saṃdhyayāpy anugataṃ raver vapur vandyam astaśikhare samarpitam |
येन पूर्वम् उदये पुरस्कृता नानुयास्यति कथं तम् आपदि ॥ (४४।२)
yena pūrvam udaye puraskṛtā nānuyāsyati kathaṃ tam āpadi ||
रक्तपीतकपिशाः पयोमुचां कोटयः कुटिलकेशि भान्त्य् अमूः । (४५।१)
raktapītakapiśāḥ payomucāṃ koṭayaḥ kuṭilakeśi bhānty amūḥ |
द्रक्ष्यसि त्वम् इति संध्ययानया वर्तिकाभिर् इव साधुमण्डिताः ॥ (४५।२)
drakṣyasi tvam iti saṃdhyayānayā vartikābhir iva sādhumaṇḍitāḥ ||
सिंहकेसरसटासु भूभृतां पल्लवप्रसविषु द्रुमेषु च । (४६।१)
siṃhakesarasaṭāsu bhūbhṛtāṃ pallavaprasaviṣu drumeṣu ca |
पश्य धातुशिखरेषु भानुना संविभक्तम् इव सांध्यम् आतपम् ॥ (४६।२)
paśya dhātuśikhareṣu bhānunā saṃvibhaktam iva sāṃdhyam ātapam ||
अद्रिराजतनये तपस्विनः पावनाम्बुविहिताञ्जलिक्रियाः । (४७।१)
adrirājatanaye tapasvinaḥ pāvanāmbuvihitāñjalikriyāḥ |
ब्रह्म गूढम् अभिसंध्यम् आदृताः शुद्धये विधिविदो गृणन्त्य् अमी ॥ (४७।२)
brahma gūḍham abhisaṃdhyam ādṛtāḥ śuddhaye vidhivido gṛṇanty amī ||
तन् मुहूर्त्तम् अनुमन्तुम् अर्हसि प्रस्तुताय नियमाय माम् अपि । (४८।१)
tan muhūrttam anumantum arhasi prastutāya niyamāya mām api |
त्वां विनोदनिपुणः सखीजनो वल्गुवादिनि विनोदयिष्यति ॥ (४८।२)
tvāṃ vinodanipuṇaḥ sakhījano valguvādini vinodayiṣyati ||
निर्विभुज्य दशनच्छदं ततो वाचि भर्तुर् अवधीरणापरा । (४९।१)
nirvibhujya daśanacchadaṃ tato vāci bhartur avadhīraṇāparā |
शैलराजतनया समीपगाम् आललाप विजयाम् अहेतुकम् ॥ (४९।२)
śailarājatanayā samīpagām ālalāpa vijayām ahetukam ||
ईश्वरो ऽपि दिवसात्ययोचितं मन्त्रपूर्वम् अनुतस्थिवान् विधिम् । (५०।१)
īśvaro 'pi divasātyayocitaṃ mantrapūrvam anutasthivān vidhim |
पार्वतीम् अवचनाम् असूयया प्रत्युपेत्य पुनर् आह सस्मितम् ॥ (५०।२)
pārvatīm avacanām asūyayā pratyupetya punar āha sasmitam ||
मुञ्च कोपम् अनिमित्तकोपने संध्यया प्रणमितो ऽस्मि नान्यया । (५१।१)
muñca kopam animittakopane saṃdhyayā praṇamito 'smi nānyayā |
किं न वेत्सि सहधर्मचारिणं चक्रवाकसमवृत्तिम् आत्मनः ॥ (५१।२)
kiṃ na vetsi sahadharmacāriṇaṃ cakravākasamavṛttim ātmanaḥ ||
निर्मितेषु पितृषु स्वयंभुवा या तनुः सुतनु पूर्वम् उज्झिता । (५२।१)
nirmiteṣu pitṛṣu svayaṃbhuvā yā tanuḥ sutanu pūrvam ujjhitā |
सेयम् अस्तम् उदयं च सेवते तेन मानिनि ममात्र गौरवम् ॥ (५२।२)
seyam astam udayaṃ ca sevate tena mānini mamātra gauravam ||
ताम् इमां तिमिरवृद्धिपीडितां शैलराजतनये ऽधुना स्थिताम् । (५३।१)
tām imāṃ timiravṛddhipīḍitāṃ śailarājatanaye 'dhunā sthitām |
एकतस् तटतमालमालिनीं पश्य धातुरसनिम्नगाम् इव ॥ (५३।२)
ekatas taṭatamālamālinīṃ paśya dhāturasanimnagām iva ||
सान्ध्यम् अस्तमितशेषम् आतपं रक्तलेखम् अपरा बिभर्ति दिक् । (५४।१)
sāndhyam astamitaśeṣam ātapaṃ raktalekham aparā bibharti dik |
सांपरायवसुधा सशोणितं मण्डलाग्रम् इव तिर्यगुज्झितम् ॥ (५४।२)
sāṃparāyavasudhā saśoṇitaṃ maṇḍalāgram iva tiryagujjhitam ||
यामिनीदिवससन्धिसम्भवे तेजसि व्यवहिते सुमेरुणा । (५५।१)
yāminīdivasasandhisambhave tejasi vyavahite sumeruṇā |
एतद् अन्धतमसं निरङ्कुशं दिक्षु दीर्घनयने विजृम्भते ॥ (५५।२)
etad andhatamasaṃ niraṅkuśaṃ dikṣu dīrghanayane vijṛmbhate ||
नोर्ध्वम् ईक्षणगतिर् न चाप्य् अधो नाभितो न पुरतो न पृष्ठतः । (५६।१)
nordhvam īkṣaṇagatir na cāpy adho nābhito na purato na pṛṣṭhataḥ |
लोक एष तिमिरौघवेष्टितो गर्भवास इव वर्तते निशि ॥ (५६।२)
loka eṣa timiraughaveṣṭito garbhavāsa iva vartate niśi ||
शुद्धम् आविलम् अवस्थितं चलं वक्रम् आर्जवगुणान्वितं च यत् । (५७।१)
śuddham āvilam avasthitaṃ calaṃ vakram ārjavaguṇānvitaṃ ca yat |
सर्वम् एव तमसा समीकृतं धिङ् महत्त्वम् असतां हृतान्तरम् ॥ (५७।२)
sarvam eva tamasā samīkṛtaṃ dhiṅ mahattvam asatāṃ hṛtāntaram ||
नूनम् उन्नमति यज्वनां पतिः शार्वरस्य तमसो निषिद्धये । (५८।१)
nūnam unnamati yajvanāṃ patiḥ śārvarasya tamaso niṣiddhaye |
पुण्डरीकमुखि पूर्वदिङ्मुखं कैतकैर् इव रजोभिर् आवृतम् ॥ (५८।२)
puṇḍarīkamukhi pūrvadiṅmukhaṃ kaitakair iva rajobhir āvṛtam ||
मन्दरान्तरितमूर्तिना निशा लक्ष्यते शशभृता सतारका । (५९।१)
mandarāntaritamūrtinā niśā lakṣyate śaśabhṛtā satārakā |
त्वं मया प्रियसखीसमागता श्रोष्यतेव वचनानि पृष्ठतः ॥ (५९।२)
tvaṃ mayā priyasakhīsamāgatā śroṣyateva vacanāni pṛṣṭhataḥ ||
रुद्धनिर्गमनम् आ दिनक्षयात् पूर्वदृष्टतनुचन्द्रिकास्मितम् । (६०।१)
ruddhanirgamanam ā dinakṣayāt pūrvadṛṣṭatanucandrikāsmitam |
एतद् उद्गिरति चन्द्रमण्डलं दिग्रहस्यम् इव रात्रिचोदितम् ॥ (६०।२)
etad udgirati candramaṇḍalaṃ digrahasyam iva rātricoditam ||
पश्य पक्वफलिनीफलत्विषा बिम्बलाञ्छितवियत्सरोऽम्भसा । (६१।१)
paśya pakvaphalinīphalatviṣā bimbalāñchitaviyatsaro'mbhasā |
विप्रकृष्टविवरं हिमांशुना चक्रवाकमिथुनं विडम्ब्यते ॥ (६१।२)
viprakṛṣṭavivaraṃ himāṃśunā cakravākamithunaṃ viḍambyate ||
शक्यम् ओषधिपतेर् नवोदयाः कर्णपूररचनाकृते तव । (६२।१)
śakyam oṣadhipater navodayāḥ karṇapūraracanākṛte tava |
अप्रगल्भयवसूचिकोमलाश् छेत्तुम् अग्रनखसंपुटैः कराः ॥ (६२।२)
apragalbhayavasūcikomalāś chettum agranakhasaṃpuṭaiḥ karāḥ ||
अङ्गुलीभिर् इव केशसंचयं संनिगृह्य तिमिरं मरीचिभिः । (६३।१)
aṅgulībhir iva keśasaṃcayaṃ saṃnigṛhya timiraṃ marīcibhiḥ |
कुड्मलीकृतसरोजलोचनं चुम्बतीव रजनीमुखं शशी ॥ (६३।२)
kuḍmalīkṛtasarojalocanaṃ cumbatīva rajanīmukhaṃ śaśī ||
पश्य पार्वति नवेन्दुरश्मिभिः सामिभिन्नतिमिरं नभस्तलम् । (६४।१)
paśya pārvati navenduraśmibhiḥ sāmibhinnatimiraṃ nabhastalam |
लक्ष्यते द्विरदभोगदूषितं सम्प्रसीदद् इव मानसं सरः ॥ (६४।२)
lakṣyate dviradabhogadūṣitaṃ samprasīdad iva mānasaṃ saraḥ ||
रक्तभावम् अपहाय चन्द्रमा जात एष परिशुद्धमण्डलः । (६५।१)
raktabhāvam apahāya candramā jāta eṣa pariśuddhamaṇḍalaḥ |
विक्रिया न खलु कालदोषजा निर्मलप्रकृतिषु स्थिरोदया ॥ (६५।२)
vikriyā na khalu kāladoṣajā nirmalaprakṛtiṣu sthirodayā ||
उन्नतेषु शशिनः प्रभा स्थिता निम्नसंश्रयपरं निशातमः । (६६।१)
unnateṣu śaśinaḥ prabhā sthitā nimnasaṃśrayaparaṃ niśātamaḥ |
नूनम् आत्मसदृशी प्रकल्पिता वेधसेह गुणदोषयोर् गतिः ॥ (६६।२)
nūnam ātmasadṛśī prakalpitā vedhaseha guṇadoṣayor gatiḥ ||
चन्द्रपादजनितप्रवृत्तिभिश् चन्द्रकान्तजलबिन्दुभिर् गिरिः । (६७।१)
candrapādajanitapravṛttibhiś candrakāntajalabindubhir giriḥ |
मेखलातरुषु निद्रितान् अमून् बोधयत्य् असमये शिखण्डिनः ॥ (६७।२)
mekhalātaruṣu nidritān amūn bodhayaty asamaye śikhaṇḍinaḥ ||
कल्पवृक्षशिखरेषु संप्रति प्रस्फुरद्भिर् इव पश्य सुन्दरि । (६८।१)
kalpavṛkṣaśikhareṣu saṃprati prasphuradbhir iva paśya sundari |
हारयष्टिगणनाम् इवांशुभिः कर्तुम् आगतकुतूहलः शशी ॥ (६८।२)
hārayaṣṭigaṇanām ivāṃśubhiḥ kartum āgatakutūhalaḥ śaśī ||
उन्नतावनतभाववत्तया चन्द्रिका सतिमिरा गिरेर् इयम् । (६९।१)
unnatāvanatabhāvavattayā candrikā satimirā girer iyam |
भक्तिभिर् बहुविधाभिर् अर्पिता भाति भूतिर् इव मत्तदन्तिनः ॥ (६९।२)
bhaktibhir bahuvidhābhir arpitā bhāti bhūtir iva mattadantinaḥ ||
एतद् उच्छ्वसितपीतम् ऐन्दवं वोढुम् अक्षमम् इव प्रभारसम् । (७०।१)
etad ucchvasitapītam aindavaṃ voḍhum akṣamam iva prabhārasam |
मुक्तषट्पदविरावम् अञ्जसा भिद्यते कुमुदम् आ निबन्धनात् ॥ (७०।२)
muktaṣaṭpadavirāvam añjasā bhidyate kumudam ā nibandhanāt ||
पश्य कल्पतरुलम्बि शुद्धया ज्योत्स्नया जनितरूपसंशयम् । (७१।१)
paśya kalpatarulambi śuddhayā jyotsnayā janitarūpasaṃśayam |
मारुते चलति चण्डि केवलं व्यज्यते विपरिवृत्तम् अंशुकम् ॥ (७१।२)
mārute calati caṇḍi kevalaṃ vyajyate viparivṛttam aṃśukam ||
शक्यम् अङ्गुलिभिर् उद्धृतैर् अधः शाखिनां पतितपुष्पपेशलैः । (७२।१)
śakyam aṅgulibhir uddhṛtair adhaḥ śākhināṃ patitapuṣpapeśalaiḥ |
पत्रजर्जरशशिप्रभालवैर् एभिर् उत्कचयितुं तवालकान् ॥ (७२।२)
patrajarjaraśaśiprabhālavair ebhir utkacayituṃ tavālakān ||
एष चारुमुखि योगतारया युज्यते तरलबिम्बया शशी । (७३।१)
eṣa cārumukhi yogatārayā yujyate taralabimbayā śaśī |
साध्वसाद् उपगतप्रकम्पया कन्ययेव नवदीक्षया वरः ॥ (७३।२)
sādhvasād upagataprakampayā kanyayeva navadīkṣayā varaḥ ||
पाकभिन्नशरकाण्डगौरयोर् उल्लसत्प्रतिकृतिप्रसन्नयोः । (७४।१)
pākabhinnaśarakāṇḍagaurayor ullasatpratikṛtiprasannayoḥ |
रोहतीव तव गण्डलेखयोश् चन्द्रबिम्बनिहिताक्ष्णि चन्द्रिका ॥ (७४।२)
rohatīva tava gaṇḍalekhayoś candrabimbanihitākṣṇi candrikā ||
लोहितार्कमणिभाजनार्पितं कल्पवृक्षमधु बिभ्रती स्वयम् । (७५।१)
lohitārkamaṇibhājanārpitaṃ kalpavṛkṣamadhu bibhratī svayam |
त्वाम् इयं स्थितिमतीम् उपस्थिता गन्धमादनवनाधिदेवता ॥ (७५।२)
tvām iyaṃ sthitimatīm upasthitā gandhamādanavanādhidevatā ||
आर्द्रकेसरसुगन्धि ते मुखं मत्तरक्तनयनं स्वभावतः । (७६।१)
ārdrakesarasugandhi te mukhaṃ mattaraktanayanaṃ svabhāvataḥ |
अत्र लब्धवसतिर् गुणान्तरं किं विलासिनि मदः करिष्यति ॥ (७६।२)
atra labdhavasatir guṇāntaraṃ kiṃ vilāsini madaḥ kariṣyati ||
मान्यभक्तिर् अथवा सखीजनः सेव्यताम् इदम् अनङ्गदीपनम् । (७७।१)
mānyabhaktir athavā sakhījanaḥ sevyatām idam anaṅgadīpanam |
इत्य् उदारम् अभिधाय शङ्करस् ताम् अपाययत पानम् अम्बिकाम् ॥ (७७।२)
ity udāram abhidhāya śaṅkaras tām apāyayata pānam ambikām ||
पार्वती तदुपयोगसम्भवां विक्रियाम् अपि सतां मनोहराम् । (७८।१)
pārvatī tadupayogasambhavāṃ vikriyām api satāṃ manoharām |
अप्रतर्क्यविधियोगनिर्मिताम् आम्रतेव सहकारतां ययौ ॥ (७८।२)
apratarkyavidhiyoganirmitām āmrateva sahakāratāṃ yayau ||
तत्क्षणं विपरिवर्तितह्रियोर् नेष्यतोः शयनम् इद्धरागयोः । (७९।१)
tatkṣaṇaṃ viparivartitahriyor neṣyatoḥ śayanam iddharāgayoḥ |
सा बभूव वशवर्तिनी द्वयोः शूलिनः सुवदना मदस्य च ॥ (७९।२)
sā babhūva vaśavartinī dvayoḥ śūlinaḥ suvadanā madasya ca ||
घूर्णमाननयनं स्खलत्कथं स्वेदिबिन्दुमद् अकारणस्मितम् । (८०।१)
ghūrṇamānanayanaṃ skhalatkathaṃ svedibindumad akāraṇasmitam |
आननेन न तु तावद् ईश्वरश् चक्षुषा चिरम् उमामुखं पपौ ॥ (८०।२)
ānanena na tu tāvad īśvaraś cakṣuṣā ciram umāmukhaṃ papau ||
तां विलम्बितपनीयमेखलाम् उद्वहञ् जघनभारदुर्वहाम् । (८१।१)
tāṃ vilambitapanīyamekhalām udvahañ jaghanabhāradurvahām |
ध्यानसंभृतविभूतिर् ईश्वरः प्राविशन् मणिशिलागृहं रहः ॥ (८१।२)
dhyānasaṃbhṛtavibhūtir īśvaraḥ prāviśan maṇiśilāgṛhaṃ rahaḥ ||
तत्र हंसधवलोत्तरच्छदं जाह्नवीपुलिनचारुदर्शनम् । (८२।१)
tatra haṃsadhavalottaracchadaṃ jāhnavīpulinacārudarśanam |
अध्यशेत शयनं प्रियासखः शारदाभ्रम् इव रोहिणीपतिः ॥ (८२।२)
adhyaśeta śayanaṃ priyāsakhaḥ śāradābhram iva rohiṇīpatiḥ ||
क्लिष्टकेशम् अवलुप्तचन्दनं व्यत्ययार्पितनखं समत्सरम् । (८३।१)
kliṣṭakeśam avaluptacandanaṃ vyatyayārpitanakhaṃ samatsaram |
तस्य तच्छिदुरमेखलागुणं पार्वतीरतम् अभून् न तृप्तये ॥ (८३।२)
tasya tacchiduramekhalāguṇaṃ pārvatīratam abhūn na tṛptaye ||
केवलं प्रियतमादयालुना ज्योतिषाम् अवनतासु पङ्क्तिषु । (८४।१)
kevalaṃ priyatamādayālunā jyotiṣām avanatāsu paṅktiṣu |
तेन तत्परिगृहीतवक्षसा नेत्रमीलनकुतूहलं कृतम् ॥ (८४।२)
tena tatparigṛhītavakṣasā netramīlanakutūhalaṃ kṛtam ||
स व्यबुध्यत बुधस्तवोचितः शतकुम्भकमलाकरैः समम् । (८५।१)
sa vyabudhyata budhastavocitaḥ śatakumbhakamalākaraiḥ samam |
मूर्च्छनापरिगृहीतकैशिकैः किन्नरैर् उषसि गीतमङ्गलः ॥ (८५।२)
mūrcchanāparigṛhītakaiśikaiḥ kinnarair uṣasi gītamaṅgalaḥ ||
तौ क्षणं शिथिलितोपगूहनौ दम्पती चलितमानसोर्मयः । (८६।१)
tau kṣaṇaṃ śithilitopagūhanau dampatī calitamānasormayaḥ |
पद्मभेदपिशुनाः सिषेविरे गन्धमादनवनान्तमारुताः ॥ (८६।२)
padmabhedapiśunāḥ siṣevire gandhamādanavanāntamārutāḥ ||
ऊरुमूलनखमार्गराजिभिस् तत्क्षणं हृतविलोचनो हरः । (८७।१)
ūrumūlanakhamārgarājibhis tatkṣaṇaṃ hṛtavilocano haraḥ |
वाससः प्रशिथिलस्य संयमं कुर्वतीं प्रियतमाम् अवारयत् ॥ (८७।२)
vāsasaḥ praśithilasya saṃyamaṃ kurvatīṃ priyatamām avārayat ||
स प्रजागरकषायलोचनं गाढदन्तपदताडिताधरम् । (८८।१)
sa prajāgarakaṣāyalocanaṃ gāḍhadantapadatāḍitādharam |
आकुलालकम् अरंस्त रागवान् प्रेक्ष्य भिन्नतिलकं प्रियामुखम् ॥ (८८।२)
ākulālakam araṃsta rāgavān prekṣya bhinnatilakaṃ priyāmukham ||
तेन भङ्गिविषमोत्तरच्छदं मध्यपिण्डितविसूत्रमेखलम् । (८९।१)
tena bhaṅgiviṣamottaracchadaṃ madhyapiṇḍitavisūtramekhalam |
निर्मले ऽपि शयनं निशात्यये नोज्झितं चरणरागलाञ्छितम् ॥ (८९।२)
nirmale 'pi śayanaṃ niśātyaye nojjhitaṃ caraṇarāgalāñchitam ||
स प्रियामुखरसं दिवानिशं हर्षवृद्धिजननं सिषेविषुः । (९०।१)
sa priyāmukharasaṃ divāniśaṃ harṣavṛddhijananaṃ siṣeviṣuḥ |
दर्शनप्रणयिनाम् अदृश्यताम् आजगाम विजयानिवेदनात् ॥ (९०।२)
darśanapraṇayinām adṛśyatām ājagāma vijayānivedanāt ||
समदिवसनिशीथं सङ्गिनस् तत्र शम्भोः शतम् अगमद् ऋतूनां साग्रम् एका निशेव । (९१।१)
samadivasaniśīthaṃ saṅginas tatra śambhoḥ śatam agamad ṛtūnāṃ sāgram ekā niśeva |
न तु सुरतसुखेषु छिन्नतृष्णो बभूव ज्वलन इव समुद्रान्तर्गतस् तज्जलेषु ॥ (९१।२)
na tu suratasukheṣu chinnatṛṣṇo babhūva jvalana iva samudrāntargatas tajjaleṣu ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.