KumSaṃ, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ मोहपरायणा सती विवशा कामवधूर् विबोधिता । (१।१)
atha mohaparāyaṇā satī vivaśā kāmavadhūr vibodhitā |
विधिना प्रतिपादयिष्यता नववैधव्यम् असह्यवेदनम् ॥ (१।२)
vidhinā pratipādayiṣyatā navavaidhavyam asahyavedanam ||
अवधानपरे चकार सा प्रलयान्तोन्मिषिते विलोचने । (२।१)
avadhānapare cakāra sā pralayāntonmiṣite vilocane |
न विवेद तयोर् अतृप्तयोः प्रियम् अत्यन्तविलुप्तदर्शनम् ॥ (२।२)
na viveda tayor atṛptayoḥ priyam atyantaviluptadarśanam ||
अयि जीवितनाथ जीवसीत्य् अभिधायोत्थितया तया पुरः । (३।१)
ayi jīvitanātha jīvasīty abhidhāyotthitayā tayā puraḥ |
ददृशे पुरुषाकृति क्षितौ हरकोपानलभस्म केवलम् ॥ (३।२)
dadṛśe puruṣākṛti kṣitau harakopānalabhasma kevalam ||
अथ सा पुनर् एव विह्वला वसुधालिङ्गनधूसरस्तनी । (४।१)
atha sā punar eva vihvalā vasudhāliṅganadhūsarastanī |
विललाप विकीर्णमूर्धजा समदुःखाम् इव कुर्वती स्थलीम् ॥ (४।२)
vilalāpa vikīrṇamūrdhajā samaduḥkhām iva kurvatī sthalīm ||
उपमानम् अभूद् विलासिनां करणं यत् तव कान्तिमत्तया । (५।१)
upamānam abhūd vilāsināṃ karaṇaṃ yat tava kāntimattayā |
तद् इदं गतम् ईदृशीं दशां न विदीर्ये कठिनाः खलु स्त्रियः ॥ (५।२)
tad idaṃ gatam īdṛśīṃ daśāṃ na vidīrye kaṭhināḥ khalu striyaḥ ||
क्व नु मां त्वदधीनजीवितां विनिकीर्य क्षणभिन्नसौहृदः । (६।१)
kva nu māṃ tvadadhīnajīvitāṃ vinikīrya kṣaṇabhinnasauhṛdaḥ |
नलिनीं क्षतसेतुबन्धनो जलसंघात इवासि विद्रुतः ॥ (६।२)
nalinīṃ kṣatasetubandhano jalasaṃghāta ivāsi vidrutaḥ ||
कृतवान् असि विप्रियं न मे प्रतिकूलं न च ते मया कृतम् । (७।१)
kṛtavān asi vipriyaṃ na me pratikūlaṃ na ca te mayā kṛtam |
किम् अकारणम् एव दर्शनं विलपन्त्यै रतये न दीयते ॥ (७।२)
kim akāraṇam eva darśanaṃ vilapantyai rataye na dīyate ||
स्मरसि स्मर मेखलागुणैर् उत गोत्रस्खलितेषु बन्धनम् । (८।१)
smarasi smara mekhalāguṇair uta gotraskhaliteṣu bandhanam |
च्युतकेशरदूषितेक्षणान्य् अवतंसोत्पलताडनानि वा ॥ (८।२)
cyutakeśaradūṣitekṣaṇāny avataṃsotpalatāḍanāni vā ||
हृदये वससीति मत्प्रियं यद् अवोचस् तद् अवैमि कैतवम् । (९।१)
hṛdaye vasasīti matpriyaṃ yad avocas tad avaimi kaitavam |
उपचारपदं न चेद् इदं त्वम् अनङ्गः कथम् अक्षता रतिः ॥ (९।२)
upacārapadaṃ na ced idaṃ tvam anaṅgaḥ katham akṣatā ratiḥ ||
परलोकनवप्रवासिनः प्रतिपत्स्ये पदवीम् अहं तव । (१०।१)
paralokanavapravāsinaḥ pratipatsye padavīm ahaṃ tava |
विधिना जन एष वञ्चितस् त्वदधीनं खलु देहिनां सुखम् ॥ (१०।२)
vidhinā jana eṣa vañcitas tvadadhīnaṃ khalu dehināṃ sukham ||
रजनीतिमिरावगुण्ठिते पुरमार्गे घनशब्दविक्लवाः । (११।१)
rajanītimirāvaguṇṭhite puramārge ghanaśabdaviklavāḥ |
वसतिं प्रिय कामिनां प्रियास् त्वद् ऋते प्रापयितुं क ईश्वरः ॥ (११।२)
vasatiṃ priya kāmināṃ priyās tvad ṛte prāpayituṃ ka īśvaraḥ ||
नयनान्य् अरुणानि घूर्णयन् वचनानि स्खलयन् पदे पदे । (१२।१)
nayanāny aruṇāni ghūrṇayan vacanāni skhalayan pade pade |
असति त्वयि वारुणीमदः प्रमदानाम् अधुना विडम्बना ॥ (१२।२)
asati tvayi vāruṇīmadaḥ pramadānām adhunā viḍambanā ||
अवगम्य कथीकृतं वपुः प्रियबन्धोस् तव निष्फलोदयः । (१३।१)
avagamya kathīkṛtaṃ vapuḥ priyabandhos tava niṣphalodayaḥ |
बहुले ऽपि गते निशाकरस् तनुतां दुःखम् अनङ्ग मोक्ष्यति ॥ (१३।२)
bahule 'pi gate niśākaras tanutāṃ duḥkham anaṅga mokṣyati ||
हरितारुणचारुबन्धनः कलपुंस्कोकिलशब्दसूचितः । (१४।१)
haritāruṇacārubandhanaḥ kalapuṃskokilaśabdasūcitaḥ |
वद संप्रति कस्य बाणतां नवचूतप्रसवो गमिष्यति ॥ (१४।२)
vada saṃprati kasya bāṇatāṃ navacūtaprasavo gamiṣyati ||
अलिपङ्क्तिर् अनेकशस् त्वया गुणकृत्ये धनुषो नियोजिता । (१५।१)
alipaṅktir anekaśas tvayā guṇakṛtye dhanuṣo niyojitā |
विरुतैः करुणस्वनैर् इयं गुरुशोकाम् अनुरोदितीव माम् ॥ (१५।२)
virutaiḥ karuṇasvanair iyaṃ guruśokām anuroditīva mām ||
प्रतिपद्य मनोहरं वपुः पुनर् अप्य् आदिश तावद् उत्थितः । (१६।१)
pratipadya manoharaṃ vapuḥ punar apy ādiśa tāvad utthitaḥ |
रतिदूतिपदेषु कोकिलां मधुरालापनिसर्गपण्डिताम् ॥ (१६।२)
ratidūtipadeṣu kokilāṃ madhurālāpanisargapaṇḍitām ||
शिरसा प्रणिपत्य याचितान्य् उपगूढानि सवेपथूनि च । (१७।१)
śirasā praṇipatya yācitāny upagūḍhāni savepathūni ca |
सुरतानि च तानि ते रहः स्मर संस्मृत्य न शान्तिर् अस्ति मे ॥ (१७।२)
suratāni ca tāni te rahaḥ smara saṃsmṛtya na śāntir asti me ||
रचितं रतिपण्डित त्वया स्वयम् अङ्गेषु ममेदम् आर्तवम् । (१८।१)
racitaṃ ratipaṇḍita tvayā svayam aṅgeṣu mamedam ārtavam |
ध्रियते कुसुमप्रसाधनं तव तच् चारु वपुर् न दृश्यते ॥ (१८।२)
dhriyate kusumaprasādhanaṃ tava tac cāru vapur na dṛśyate ||
विबुधैर् असि यस्य दारुणैर् असमाप्ते परिकर्मणि स्मृतः । (१९।१)
vibudhair asi yasya dāruṇair asamāpte parikarmaṇi smṛtaḥ |
तम् इमं कुरु दक्षिणेतरं चरणं निर्मितरागम् एहि मे ॥ (१९।२)
tam imaṃ kuru dakṣiṇetaraṃ caraṇaṃ nirmitarāgam ehi me ||
अहम् एत्य पतङ्गवर्त्मना पुनर् अङ्काश्रयिणी भवामि ते । (२०।१)
aham etya pataṅgavartmanā punar aṅkāśrayiṇī bhavāmi te |
चतुरैः सुरकामिनीजनैः प्रिय यावन् न विलोभ्यसे दिवि ॥ (२०।२)
caturaiḥ surakāminījanaiḥ priya yāvan na vilobhyase divi ||
मदनेन विनाकृता रतिः क्षणमात्रं किल जीवितेति मे । (२१।१)
madanena vinākṛtā ratiḥ kṣaṇamātraṃ kila jīviteti me |
वचनीयम् इदं व्यवस्थितं रमण त्वाम् अनुयामि यद्य् अपि ॥ (२१।२)
vacanīyam idaṃ vyavasthitaṃ ramaṇa tvām anuyāmi yady api ||
क्रियतां कथम् अन्त्यमण्डनं परलोकान्तरितस्य ते मया । (२२।१)
kriyatāṃ katham antyamaṇḍanaṃ paralokāntaritasya te mayā |
समम् एव गतो ऽस्य् अतर्कितां गतिम् अङ्गेन च जीवितेन च ॥ (२२।२)
samam eva gato 'sy atarkitāṃ gatim aṅgena ca jīvitena ca ||
ऋजुतां नयतः स्मरामि ते शरम् उत्सङ्गनिषण्णधन्वनः । (२३।१)
ṛjutāṃ nayataḥ smarāmi te śaram utsaṅganiṣaṇṇadhanvanaḥ |
मधुना सह सस्मितं कथां नयनोपान्तविलोकितं च यत् ॥ (२३।२)
madhunā saha sasmitaṃ kathāṃ nayanopāntavilokitaṃ ca yat ||
क्व नु ते हृदयंगमः सखा कुसुमायोजितकार्मुको मधुः । (२४।१)
kva nu te hṛdayaṃgamaḥ sakhā kusumāyojitakārmuko madhuḥ |
न खलूग्ररुषा पिनाकिना गमितः सो ऽपि सुहृद्गतां गतिम् ॥ (२४।२)
na khalūgraruṣā pinākinā gamitaḥ so 'pi suhṛdgatāṃ gatim ||
अथ तैः परिदेविताक्षरैर् हृदये दिग्धशरैर् इवार्दितः । (२५।१)
atha taiḥ paridevitākṣarair hṛdaye digdhaśarair ivārditaḥ |
रतिम् अभ्युपपत्तुम् आतुरां मधुर् आत्मानम् अदर्शयत् पुरः ॥ (२५।२)
ratim abhyupapattum āturāṃ madhur ātmānam adarśayat puraḥ ||
तम् अवेक्ष्य रुरोद सा भृशं स्तनसंबाधम् उरो जघान च । (२६।१)
tam avekṣya ruroda sā bhṛśaṃ stanasaṃbādham uro jaghāna ca |
स्वजनस्य हि दुःखम् अग्रतो विवृतद्वारम् इवोपजायते ॥ (२६।२)
svajanasya hi duḥkham agrato vivṛtadvāram ivopajāyate ||
इति चैनम् उवाच दुःखिता सुहृदः पश्य वसन्त किं स्थितम् । (२७।१)
iti cainam uvāca duḥkhitā suhṛdaḥ paśya vasanta kiṃ sthitam |
यद् इदं कणशः प्रकीर्यते पवनैर् भस्म कपोतकर्बुरम् ॥ (२७।२)
yad idaṃ kaṇaśaḥ prakīryate pavanair bhasma kapotakarburam ||
अयि संप्रति देहि दर्शनं स्मर पर्युत्सुक एष माधवः । (२८।१)
ayi saṃprati dehi darśanaṃ smara paryutsuka eṣa mādhavaḥ |
दयितास्व् अनवस्थितं नृणां न खलु प्रेम चलं सुहृज्जने ॥ (२८।२)
dayitāsv anavasthitaṃ nṛṇāṃ na khalu prema calaṃ suhṛjjane ||
अमुना ननु पार्श्ववर्तिना जगद् आज्ञां ससुरासुरं तव । (२९।१)
amunā nanu pārśvavartinā jagad ājñāṃ sasurāsuraṃ tava |
बिसतन्तुगुणस्य कारितं धनुषः पेलवपुष्पपत्रिणः ॥ (२९।२)
bisatantuguṇasya kāritaṃ dhanuṣaḥ pelavapuṣpapatriṇaḥ ||
गत एव न ते निवर्तते स सखा दीप इवानिलाहतः । (३०।१)
gata eva na te nivartate sa sakhā dīpa ivānilāhataḥ |
अहम् अस्य दशेव पश्य माम् अविषह्यव्यसनप्रदूषिताम् ॥ (३०।२)
aham asya daśeva paśya mām aviṣahyavyasanapradūṣitām ||
विधिना कृतम् अर्धवैशसं ननु माम् कामवधे विमुञ्चता । (३१।१)
vidhinā kṛtam ardhavaiśasaṃ nanu mām kāmavadhe vimuñcatā |
अनघापि हि संश्रयद्रुमे गजभग्ने पतनाय वल्लरी ॥ (३१।२)
anaghāpi hi saṃśrayadrume gajabhagne patanāya vallarī ||
तद् इदं क्रियताम् अनन्तरं भवता बन्धुजनप्रयोजनम् । (३२।१)
tad idaṃ kriyatām anantaraṃ bhavatā bandhujanaprayojanam |
विधुरां ज्वलनातिसर्जनान् ननु मां प्रापय पत्युर् अन्तिकम् ॥ (३२।२)
vidhurāṃ jvalanātisarjanān nanu māṃ prāpaya patyur antikam ||
शशिना सह याति कौमुदी सह मेघेन तडित् प्रलीयते । (३३।१)
śaśinā saha yāti kaumudī saha meghena taḍit pralīyate |
प्रमदाः पतिवर्त्मगा इति प्रतिपन्नं हि विचेतनैर् अपि ॥ (३३।२)
pramadāḥ pativartmagā iti pratipannaṃ hi vicetanair api ||
अमुनैव कषायितस्तनी सुभगेन प्रियगात्रभस्मना । (३४।१)
amunaiva kaṣāyitastanī subhagena priyagātrabhasmanā |
नवपल्लवसंस्तरे यथा रचयिष्यामि तनुं विभावसौ ॥ (३४।२)
navapallavasaṃstare yathā racayiṣyāmi tanuṃ vibhāvasau ||
कुसुमास्तरणे सहायतां बहुशः सौम्य गतस् त्वम् आवयोः । (३५।१)
kusumāstaraṇe sahāyatāṃ bahuśaḥ saumya gatas tvam āvayoḥ |
कुरु संप्रति तावद् आशु मे प्रणिपाताञ्जलियाचितश् चिताम् ॥ (३५।२)
kuru saṃprati tāvad āśu me praṇipātāñjaliyācitaś citām ||
तदनु ज्वलनं मदर्पितं त्वरयेर् दक्षिणवातवीजनैः । (३६।१)
tadanu jvalanaṃ madarpitaṃ tvarayer dakṣiṇavātavījanaiḥ |
विदितं खलु ते यथा स्मरः क्षणम् अप्य् उत्सहते न मां विना ॥ (३६।२)
viditaṃ khalu te yathā smaraḥ kṣaṇam apy utsahate na māṃ vinā ||
इति चापि विधाय दीयतां सलिलस्याञ्जलिर् एक एव नौ । (३७।१)
iti cāpi vidhāya dīyatāṃ salilasyāñjalir eka eva nau |
अविभज्य परत्र तं मया सहितः पास्यति ते स बान्धवः ॥ (३७।२)
avibhajya paratra taṃ mayā sahitaḥ pāsyati te sa bāndhavaḥ ||
परलोकविधौ च माधव स्मरम् उद्दिश्य विलोलपल्लवाः । (३८।१)
paralokavidhau ca mādhava smaram uddiśya vilolapallavāḥ |
निवपेः सहकारमञ्जरीः प्रियचूतप्रसवो हि ते सखा ॥ (३८।२)
nivapeḥ sahakāramañjarīḥ priyacūtaprasavo hi te sakhā ||
इति देवविमुक्तये स्थितां रतिम् आकाशभवा सरस्वती । (३९।१)
iti devavimuktaye sthitāṃ ratim ākāśabhavā sarasvatī |
शफरीं ह्रदशोषविक्लवां प्रथमा वृष्टिर् इवान्वकम्पत ॥ (३९।२)
śapharīṃ hradaśoṣaviklavāṃ prathamā vṛṣṭir ivānvakampata ||
कुसुमायुधपत्नि दुर्लभस् तव भर्ता न चिराद् भविष्यति । (४०।१)
kusumāyudhapatni durlabhas tava bhartā na cirād bhaviṣyati |
शृणु येन स कर्मणा गतः शलभत्वं हरलोचनार्चिषि ॥ (४०।२)
śṛṇu yena sa karmaṇā gataḥ śalabhatvaṃ haralocanārciṣi ||
अभिलाषम् उदीरितेन्द्रियः स्वसुतायाम् अकरोत् प्रजापतिः । (४१।१)
abhilāṣam udīritendriyaḥ svasutāyām akarot prajāpatiḥ |
अथ तेन निगृह्य विक्रियाम् अभिशप्तः फलम् एतद् अन्वभूत् ॥ (४१।२)
atha tena nigṛhya vikriyām abhiśaptaḥ phalam etad anvabhūt ||
परिणेष्यति पार्वतीं यदा तपसा तत्प्रवणीकृतो हरः । (४२।१)
pariṇeṣyati pārvatīṃ yadā tapasā tatpravaṇīkṛto haraḥ |
उपलब्धसुखस् तदा स्मरं वपुषा स्वेन नियोजयिष्यति ॥ (४२।२)
upalabdhasukhas tadā smaraṃ vapuṣā svena niyojayiṣyati ||
इति चाह स धर्मयाचितः स्मरशापावधिदां सरस्वतीम् । (४३।१)
iti cāha sa dharmayācitaḥ smaraśāpāvadhidāṃ sarasvatīm |
अशनेर् अमृतस्य चोभयोर् वशिनश् चाम्बुधराश् च योनयः ॥ (४३।२)
aśaner amṛtasya cobhayor vaśinaś cāmbudharāś ca yonayaḥ ||
तद् इदं परिरक्ष शोभने भवितव्यप्रियसंगमं वपुः । (४४।१)
tad idaṃ parirakṣa śobhane bhavitavyapriyasaṃgamaṃ vapuḥ |
रविपीतजला तपात्यये पुनर् ओघेन हि युज्यते नदी ॥ (४४।२)
ravipītajalā tapātyaye punar oghena hi yujyate nadī ||
इत्थं रतेः किमपि भूतम् अदृश्यरूपं मन्दीचकार मरणव्यवसायबुद्धिम् । (४५।१)
itthaṃ rateḥ kimapi bhūtam adṛśyarūpaṃ mandīcakāra maraṇavyavasāyabuddhim |
तत्प्रत्ययाच् च कुसुमायुधबन्धुर् एनाम् आश्वासयत् सुचरितार्थपदैर् वचोभिः ॥ (४५।२)
tatpratyayāc ca kusumāyudhabandhur enām āśvāsayat sucaritārthapadair vacobhiḥ ||
अथ मदनवधूर् उपप्लवान्तं व्यसनकृशा परिपालयांबभूव । (४६।१)
atha madanavadhūr upaplavāntaṃ vyasanakṛśā paripālayāṃbabhūva |
शशिन इव दिवातनस्य लेखा किरणपरिक्षयधूसरा प्रदोषम् ॥ (४६।२)
śaśina iva divātanasya lekhā kiraṇaparikṣayadhūsarā pradoṣam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.