कुमारसंभवKumārasaṃbhava

KumSaṃ, 3

3 of 8 · 152 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

तस्मिन् मघोनस् त्रिदशान् विहाय सहस्रम् अक्ष्णां युगपत् पपात । (१।१)

tasmin maghonas tridaśān vihāya sahasram akṣṇāṃ yugapat papāta |

1.2१.२

प्रयोजनापेक्षितया प्रभूणां प्रायश् चलं गौरवम् आश्रितेषु ॥ (१।२)

prayojanāpekṣitayā prabhūṇāṃ prāyaś calaṃ gauravam āśriteṣu ||

2.1२.१

स वासवेनासनसंनिकृष्टम् इतो निषीदेति विसृष्टभूमिः । (२।१)

sa vāsavenāsanasaṃnikṛṣṭam ito niṣīdeti visṛṣṭabhūmiḥ |

2.2२.२

भर्तुः प्रसादं प्रतिनन्द्य मूर्ध्ना वक्तुं मिथः प्राक्रमतैवम् एनम् ॥ (२।२)

bhartuḥ prasādaṃ pratinandya mūrdhnā vaktuṃ mithaḥ prākramataivam enam ||

3.1३.१

आज्ञापय ज्ञातविशेष पुंसां लोकेषु यत् ते करणीयम् अस्ति । (३।१)

ājñāpaya jñātaviśeṣa puṃsāṃ lokeṣu yat te karaṇīyam asti |

3.2३.२

अनुग्रहं संस्मरणप्रवृत्तम् इच्छामि संवर्धितम् आज्ञया ते ॥ (३।२)

anugrahaṃ saṃsmaraṇapravṛttam icchāmi saṃvardhitam ājñayā te ||

4.1४.१

केनाभ्यसूया पदकाङ्क्षिणा ते नितान्तदीर्घैर् जनिता तपोभिः । (४।१)

kenābhyasūyā padakāṅkṣiṇā te nitāntadīrghair janitā tapobhiḥ |

4.2४.२

यावद् भवत्य् आहितसायकस्य मत्कार्मुकस्यास्य निदेशवर्ती ॥ (४।२)

yāvad bhavaty āhitasāyakasya matkārmukasyāsya nideśavartī ||

5.1५.१

असंमतः कस् तव मुक्तिमार्गं पुनर्भवक्लेशभयात् प्रपन्नः । (५।१)

asaṃmataḥ kas tava muktimārgaṃ punarbhavakleśabhayāt prapannaḥ |

5.2५.२

बद्धश् चिरं तिष्ठतु सुन्दरीणाम् आरेचितभ्रूचतुरैः कटाक्षैः ॥ (५।२)

baddhaś ciraṃ tiṣṭhatu sundarīṇām ārecitabhrūcaturaiḥ kaṭākṣaiḥ ||

6.1६.१

अध्यापितस्योशनसापि नीतिं प्रयुक्तरागप्रणिधिर् द्विषस् ते । (६।१)

adhyāpitasyośanasāpi nītiṃ prayuktarāgapraṇidhir dviṣas te |

6.2६.२

कस्यार्थधर्मौ वद पीडयामि सिन्धोस् तटाव् ओघ इव प्रवृद्धः ॥ (६।२)

kasyārthadharmau vada pīḍayāmi sindhos taṭāv ogha iva pravṛddhaḥ ||

7.1७.१

काम् एकपत्नीव्रतदुःखशीलां लोलं मनश् चारुतया प्रविष्टाम् । (७।१)

kām ekapatnīvrataduḥkhaśīlāṃ lolaṃ manaś cārutayā praviṣṭām |

7.2७.२

नितम्बिनीम् इच्छसि मुक्तलज्जां कण्ठे स्वयंग्राहनिषक्तबाहुम् ॥ (७।२)

nitambinīm icchasi muktalajjāṃ kaṇṭhe svayaṃgrāhaniṣaktabāhum ||

8.1८.१

कयासि कामिन् सुरतापराधात् पादानतः कोपनयावधूतः । (८।१)

kayāsi kāmin suratāparādhāt pādānataḥ kopanayāvadhūtaḥ |

8.2८.२

यस्याः करिष्यामि दृढानुतापं प्रवालशय्याशरणं शरीरम् ॥ (८।२)

yasyāḥ kariṣyāmi dṛḍhānutāpaṃ pravālaśayyāśaraṇaṃ śarīram ||

9.1९.१

प्रसीद विश्राम्यतु वीर वज्रं शरैर् मदीयैः कतमः सुरारिः । (९।१)

prasīda viśrāmyatu vīra vajraṃ śarair madīyaiḥ katamaḥ surāriḥ |

9.2९.२

बिभेतु मोघीकृतबाहुवीर्यः स्त्रीभ्यो ऽपि कोपस्फुरिताधराभ्यः ॥ (९।२)

bibhetu moghīkṛtabāhuvīryaḥ strībhyo 'pi kopasphuritādharābhyaḥ ||

10.1१०.१

तव प्रसादात् कुसुमायुधो ऽपि सहायम् एकं मधुम् एव लब्ध्वा । (१०।१)

tava prasādāt kusumāyudho 'pi sahāyam ekaṃ madhum eva labdhvā |

10.2१०.२

कुर्यां हरस्यापि पिनाकपाणेर् धैर्यच्युतिं के मम धन्विनो ऽन्ये ॥ (१०।२)

kuryāṃ harasyāpi pinākapāṇer dhairyacyutiṃ ke mama dhanvino 'nye ||

11.1११.१

अथोरुदेशाद् अवतार्य पादम् आक्रान्तिसंभावितपादपीठम् । (११।१)

athorudeśād avatārya pādam ākrāntisaṃbhāvitapādapīṭham |

11.2११.२

संकल्पितार्थे विवृतात्मशक्तिम् आखण्डलः कामम् इदं बभाषे ॥ (११।२)

saṃkalpitārthe vivṛtātmaśaktim ākhaṇḍalaḥ kāmam idaṃ babhāṣe ||

12.1१२.१

सर्वं सखे त्वय्य् उपपन्नम् एतद् उभे ममास्त्रे कुलिशं भवांश् च । (१२।१)

sarvaṃ sakhe tvayy upapannam etad ubhe mamāstre kuliśaṃ bhavāṃś ca |

12.2१२.२

वज्रं तपोवीर्यमहत्सु कुण्ठं त्वं सर्वतोगामि च साधकं च ॥ (१२।२)

vajraṃ tapovīryamahatsu kuṇṭhaṃ tvaṃ sarvatogāmi ca sādhakaṃ ca ||

13.1१३.१

अवैमि ते सारम् अतः खलु त्वां कार्ये गुरुण्य् आत्मसमं नियोक्ष्ये । (१३।१)

avaimi te sāram ataḥ khalu tvāṃ kārye guruṇy ātmasamaṃ niyokṣye |

13.2१३.२

व्यादिश्यते भूधरताम् अवेक्ष्य कृष्णेन देहोद्वहनाय शेषः ॥ (१३।२)

vyādiśyate bhūdharatām avekṣya kṛṣṇena dehodvahanāya śeṣaḥ ||

14.1१४.१

आशंसता बाणगतिं वृषाङ्के कार्यं त्वया नः प्रतिपन्नकल्पम् । (१४।१)

āśaṃsatā bāṇagatiṃ vṛṣāṅke kāryaṃ tvayā naḥ pratipannakalpam |

14.2१४.२

निबोध यज्ञांशभुजाम् इदानीम् उच्चैर्द्विषाम् ईप्सितम् एतद् एव ॥ (१४।२)

nibodha yajñāṃśabhujām idānīm uccairdviṣām īpsitam etad eva ||

15.1१५.१

अमी हि वीर्यप्रभवं भवस्य जयाय सेनान्यम् उशन्ति देवाः । (१५।१)

amī hi vīryaprabhavaṃ bhavasya jayāya senānyam uśanti devāḥ |

15.2१५.२

स च त्वदेकेषुनिपातसाध्यो ब्रह्माङ्गभूर् ब्रह्मणि योजितात्मा ॥ (१५।२)

sa ca tvadekeṣunipātasādhyo brahmāṅgabhūr brahmaṇi yojitātmā ||

16.1१६.१

तस्मै हिमाद्रेः प्रयतां तनूजां यतात्मने रोचयितुं यतस्व । (१६।१)

tasmai himādreḥ prayatāṃ tanūjāṃ yatātmane rocayituṃ yatasva |

16.2१६.२

योषित्सु तद्वीर्यनिषेकभूमिः सैव क्षमेत्य् आत्मभुवोपदिष्टम् ॥ (१६।२)

yoṣitsu tadvīryaniṣekabhūmiḥ saiva kṣamety ātmabhuvopadiṣṭam ||

17.1१७.१

गुरोर् नियोगाच् च नगेन्द्रकन्या स्थाणुं तपस्यन्तम् अधित्यकायाम् । (१७।१)

guror niyogāc ca nagendrakanyā sthāṇuṃ tapasyantam adhityakāyām |

17.2१७.२

अन्वास्त इत्य् अप्सरसां मुखेभ्यः श्रुतं मया मत्प्रणिधिः स वर्गः ॥ (१७।२)

anvāsta ity apsarasāṃ mukhebhyaḥ śrutaṃ mayā matpraṇidhiḥ sa vargaḥ ||

18.1१८.१

तद् गच्छ सिद्ध्यै कुरु देवकार्यम् अर्थो ऽयम् अर्थान्तरभाव्य एव । (१८।१)

tad gaccha siddhyai kuru devakāryam artho 'yam arthāntarabhāvya eva |

18.2१८.२

अपेक्षते प्रत्ययम् उत्तमं त्वां बीजाङ्कुरः प्राग् उदयाद् इवाम्भः ॥ (१८।२)

apekṣate pratyayam uttamaṃ tvāṃ bījāṅkuraḥ prāg udayād ivāmbhaḥ ||

19.1१९.१

तस्मिन् सुराणां विजयाभ्युपाये तवैव नामास्त्रगतिः कृती त्वम् । (१९।१)

tasmin surāṇāṃ vijayābhyupāye tavaiva nāmāstragatiḥ kṛtī tvam |

19.2१९.२

अप्य् अप्रसिद्धं यशसे हि पुंसाम् अनन्यसाधारणम् एव कर्म ॥ (१९।२)

apy aprasiddhaṃ yaśase hi puṃsām ananyasādhāraṇam eva karma ||

20.1२०.१

सुराः समभ्यर्थयितार एते कार्यं त्रयाणाम् अपि विष्टपानाम् । (२०।१)

surāḥ samabhyarthayitāra ete kāryaṃ trayāṇām api viṣṭapānām |

20.2२०.२

चापेन ते कर्म न चातिहिंस्रम् अहो बतासि स्पृहणीयवीर्यः ॥ (२०।२)

cāpena te karma na cātihiṃsram aho batāsi spṛhaṇīyavīryaḥ ||

21.1२१.१

मधुश् च ते मन्मथ साहचर्याद् असावनुक्तो ऽपि सहाय एव । (२१।१)

madhuś ca te manmatha sāhacaryād asāvanukto 'pi sahāya eva |

21.2२१.२

समीरणो नोदयिता भवेति व्यादिश्यते केन हुताशनस्य ॥ (२१।२)

samīraṇo nodayitā bhaveti vyādiśyate kena hutāśanasya ||

22.1२२.१

तथेति शेषाम् इव भर्तुर् आज्ञाम् आदाय मूर्ध्ना मदनः प्रतस्थे । (२२।१)

tatheti śeṣām iva bhartur ājñām ādāya mūrdhnā madanaḥ pratasthe |

22.2२२.२

ऐरावतास्फालनकर्कशेन हस्तेन पस्पर्श तदङ्गम् इन्द्रः ॥ (२२।२)

airāvatāsphālanakarkaśena hastena pasparśa tadaṅgam indraḥ ||

23.1२३.१

स माधवेनाभिमतेन सख्या रत्या च साशङ्कम् अनुप्रयातः । (२३।१)

sa mādhavenābhimatena sakhyā ratyā ca sāśaṅkam anuprayātaḥ |

23.2२३.२

अङ्गव्ययप्रार्थितकार्यसिद्धिः स्थाण्वाश्रमं हैमवतं जगाम ॥ (२३।२)

aṅgavyayaprārthitakāryasiddhiḥ sthāṇvāśramaṃ haimavataṃ jagāma ||

24.1२४.१

तस्मिन् वने संयमिनां मुनीनां तपःसमाधेः प्रतिकूलवर्ती । (२४।१)

tasmin vane saṃyamināṃ munīnāṃ tapaḥsamādheḥ pratikūlavartī |

24.2२४.२

संकल्पयोनेर् अभिमानभूतम् आत्मानम् आधाय मधुर् जजृम्भे ॥ (२४।२)

saṃkalpayoner abhimānabhūtam ātmānam ādhāya madhur jajṛmbhe ||

25.1२५.१

कुबेरगुप्तां दिशम् उष्णरश्मौ गन्तुं प्रवृत्ते समयं विलङ्घ्य । (२५।१)

kuberaguptāṃ diśam uṣṇaraśmau gantuṃ pravṛtte samayaṃ vilaṅghya |

25.2२५.२

दिग् दक्षिणा गन्धवहं मुखेन व्यलीकनिःश्वासम् इवोत्ससर्ज ॥ (२५।२)

dig dakṣiṇā gandhavahaṃ mukhena vyalīkaniḥśvāsam ivotsasarja ||

26.1२६.१

असूत सद्यः कुसुमान्य् अशोकः स्कन्धात् प्रभृत्य् एव सपल्लवानि । (२६।१)

asūta sadyaḥ kusumāny aśokaḥ skandhāt prabhṛty eva sapallavāni |

26.2२६.२

पादेन नापैक्षत सुन्दरीणां संपर्कम् आसिञ्जितनूपुरेण ॥ (२६।२)

pādena nāpaikṣata sundarīṇāṃ saṃparkam āsiñjitanūpureṇa ||

27.1२७.१

सद्यः प्रवालोद्गमचारुपत्रे नीते समाप्तिं नवचूतबाणे । (२७।१)

sadyaḥ pravālodgamacārupatre nīte samāptiṃ navacūtabāṇe |

27.2२७.२

निवेशयामास मधुर् द्विरेफान् नामाक्षराणीव मनोभवस्य ॥ (२७।२)

niveśayāmāsa madhur dvirephān nāmākṣarāṇīva manobhavasya ||

28.1२८.१

वर्णप्रकर्षे सति कर्णिकारं दुनोति निर्गन्धतया स्म चेतः । (२८।१)

varṇaprakarṣe sati karṇikāraṃ dunoti nirgandhatayā sma cetaḥ |

28.2२८.२

प्रायेण सामग्र्यविधौ गुणानां पराङ्मुखी विश्वसृजः प्रवृत्तिः ॥ (२८।२)

prāyeṇa sāmagryavidhau guṇānāṃ parāṅmukhī viśvasṛjaḥ pravṛttiḥ ||

29.1२९.१

बालेन्दुवक्राण्य् अविकासभावाद् बभुः पलाशान्य् अतिलोहितानि । (२९।१)

bālenduvakrāṇy avikāsabhāvād babhuḥ palāśāny atilohitāni |

29.2२९.२

सद्यो वसन्तेन समागतानां नखक्षतानीव वनस्थलीनाम् ॥ (२९।२)

sadyo vasantena samāgatānāṃ nakhakṣatānīva vanasthalīnām ||

30.1३०.१

लग्नद्विरेफाञ्जनभक्तिचित्रम् मुखे मधुश्रीस् तिलकं प्रकाश्य । (३०।१)

lagnadvirephāñjanabhakticitram mukhe madhuśrīs tilakaṃ prakāśya |

30.2३०.२

रागेण बालारुणकोमलेन चूतप्रवालोष्ठम् अलंचकार ॥ (३०।२)

rāgeṇa bālāruṇakomalena cūtapravāloṣṭham alaṃcakāra ||

31.1३१.१

मृगाः प्रियालद्रुममञ्जरीणां रजःकणैर् विघ्नितदृष्टिपाताः । (३१।१)

mṛgāḥ priyāladrumamañjarīṇāṃ rajaḥkaṇair vighnitadṛṣṭipātāḥ |

31.2३१.२

मदोद्धताः प्रत्यनिलं विचेरुर् वनस्थलीर् मर्मरपत्रमोक्षाः ॥ (३१।२)

madoddhatāḥ pratyanilaṃ vicerur vanasthalīr marmarapatramokṣāḥ ||

32.1३२.१

चूताङ्कुरास्वादकषायकण्ठः पुंस्कोकिलो यन् मधुरं चुकूज । (३२।१)

cūtāṅkurāsvādakaṣāyakaṇṭhaḥ puṃskokilo yan madhuraṃ cukūja |

32.2३२.२

मनस्विनीमानविघातदक्षं तद् एव जातं वचनं स्मरस्य ॥ (३२।२)

manasvinīmānavighātadakṣaṃ tad eva jātaṃ vacanaṃ smarasya ||

33.1३३.१

हिमव्यपायाद् विशदाधराणाम् आपाण्डुरीभूतमुखच्छवीनाम् । (३३।१)

himavyapāyād viśadādharāṇām āpāṇḍurībhūtamukhacchavīnām |

33.2३३.२

स्वेदोद्गमः किंपुरुषाङ्गनानां चक्रे पदं पत्रविशेषकेषु ॥ (३३।२)

svedodgamaḥ kiṃpuruṣāṅganānāṃ cakre padaṃ patraviśeṣakeṣu ||

34.1३४.१

तपस्विनः स्थाणुवनौकसस् ताम् आकालिकीं वीक्ष्य मधुप्रवृत्तिम् । (३४।१)

tapasvinaḥ sthāṇuvanaukasas tām ākālikīṃ vīkṣya madhupravṛttim |

34.2३४.२

प्रयत्नसंस्तम्भितविक्रियाणां कथंचिद् ईशा मनसां बभूवुः ॥ (३४।२)

prayatnasaṃstambhitavikriyāṇāṃ kathaṃcid īśā manasāṃ babhūvuḥ ||

35.1३५.१

तं देशम् आरोपितपुष्पचापे रतिद्वितीये मदने प्रपन्ने । (३५।१)

taṃ deśam āropitapuṣpacāpe ratidvitīye madane prapanne |

35.2३५.२

काष्ठागतस्नेहरसानुविद्धं द्वन्द्वानि भावं क्रियया विवव्रुः ॥ (३५।२)

kāṣṭhāgatasneharasānuviddhaṃ dvandvāni bhāvaṃ kriyayā vivavruḥ ||

36.1३६.१

मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्रे पपौ प्रियां स्वाम् अनुवर्तमानः । (३६।१)

madhu dvirephaḥ kusumaikapātre papau priyāṃ svām anuvartamānaḥ |

36.2३६.२

शृङ्गेण च स्पर्शनिमीलिताक्षीं मृगीम् अकण्डूयत कृष्णसारः ॥ (३६।२)

śṛṅgeṇa ca sparśanimīlitākṣīṃ mṛgīm akaṇḍūyata kṛṣṇasāraḥ ||

37.1३७.१

ददौ रसात् पङ्कजरेणुगन्धि गजाय गण्डूषजलं करेणुः । (३७।१)

dadau rasāt paṅkajareṇugandhi gajāya gaṇḍūṣajalaṃ kareṇuḥ |

37.2३७.२

अर्धोपभुक्तेन बिसेन जायां संभावयामास रथाङ्गनामा ॥ (३७।२)

ardhopabhuktena bisena jāyāṃ saṃbhāvayāmāsa rathāṅganāmā ||

38.1३८.१

गीतान्तरेषु श्रमवारिलेशैः किंचित्समुच्छ्वासितपत्रलेखम् । (३८।१)

gītāntareṣu śramavārileśaiḥ kiṃcitsamucchvāsitapatralekham |

38.2३८.२

पुष्पासवाघूर्णितनेत्रशोभि प्रियामुखं किंपुरुषश् चुचुम्बे ॥ (३८।२)

puṣpāsavāghūrṇitanetraśobhi priyāmukhaṃ kiṃpuruṣaś cucumbe ||

39.1३९.१

पर्याप्तपुष्पस्तबकस्तनाभ्यः स्फुरत्प्रवालौष्ठमनोहराभ्यः । (३९।१)

paryāptapuṣpastabakastanābhyaḥ sphuratpravālauṣṭhamanoharābhyaḥ |

39.2३९.२

लतावधूभ्यस् तरवो ऽप्य् अवापुर् विनम्रशाखाभुजबन्धनानि ॥ (३९।२)

latāvadhūbhyas taravo 'py avāpur vinamraśākhābhujabandhanāni ||

40.1४०.१

श्रुताप्सरोगीतिर् अपि क्षणे ऽस्मिन् हरः प्रसंख्यानपरो बभूव । (४०।१)

śrutāpsarogītir api kṣaṇe 'smin haraḥ prasaṃkhyānaparo babhūva |

40.2४०.२

आत्मेश्वराणां न हि जातु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति ॥ (४०।२)

ātmeśvarāṇāṃ na hi jātu vighnāḥ samādhibhedaprabhavo bhavanti ||

41.1४१.१

लतागृहद्वारगतो ऽथ नन्दी वामप्रकोष्ठार्पितहेमवेत्रः । (४१।१)

latāgṛhadvāragato 'tha nandī vāmaprakoṣṭhārpitahemavetraḥ |

41.2४१.२

मुखार्पितैकाङ्गुलिसंज्ञयैव मा चापलायेति गणान् व्यनैषीत् ॥ (४१।२)

mukhārpitaikāṅgulisaṃjñayaiva mā cāpalāyeti gaṇān vyanaiṣīt ||

42.1४२.१

निष्कम्पवृक्षं निभृतद्विरेफं मूकाण्डजं शान्तमृगप्रचारम् । (४२।१)

niṣkampavṛkṣaṃ nibhṛtadvirephaṃ mūkāṇḍajaṃ śāntamṛgapracāram |

42.2४२.२

तच्छासनात् काननम् एव सर्वं चित्रार्पितारम्भम् इवावतस्थे ॥ (४२।२)

tacchāsanāt kānanam eva sarvaṃ citrārpitārambham ivāvatasthe ||

43.1४३.१

दृष्टिप्रपातं परिहृत्य तस्य कामः पुरःशुक्रम् इव प्रयाणे । (४३।१)

dṛṣṭiprapātaṃ parihṛtya tasya kāmaḥ puraḥśukram iva prayāṇe |

43.2४३.२

प्रान्तेषु संसक्तनमेरुशाखं ध्यानास्पदं भूतपतेर् विवेश ॥ (४३।२)

prānteṣu saṃsaktanameruśākhaṃ dhyānāspadaṃ bhūtapater viveśa ||

44.1४४.१

स देवदारुद्रुमवेदिकायां शार्दूलचर्मव्यवधानवत्याम् । (४४।१)

sa devadārudrumavedikāyāṃ śārdūlacarmavyavadhānavatyām |

44.2४४.२

आसीनम् आसन्नशरीरपातस् त्र्यम्बकं संयमिनं ददर्श ॥ (४४।२)

āsīnam āsannaśarīrapātas tryambakaṃ saṃyaminaṃ dadarśa ||

45.1४५.१

पर्यङ्कबन्धस्थिरपूर्वकायम् ऋज्वायतं संनमितोभयांसम् । (४५।१)

paryaṅkabandhasthirapūrvakāyam ṛjvāyataṃ saṃnamitobhayāṃsam |

45.2४५.२

उत्तानपाणिद्वयसंनिवेशात् प्रफुल्लराजीवम् इवाङ्कमध्ये ॥ (४५।२)

uttānapāṇidvayasaṃniveśāt praphullarājīvam ivāṅkamadhye ||

46.1४६.१

भुजंगमोन्नद्धजटाकलापं कर्णावसक्तद्विगुणाक्षसूत्रम् । (४६।१)

bhujaṃgamonnaddhajaṭākalāpaṃ karṇāvasaktadviguṇākṣasūtram |

46.2४६.२

कण्ठप्रभासङ्गविशेषनीलां कृष्णत्वचं ग्रन्थिमतीं दधानम् ॥ (४६।२)

kaṇṭhaprabhāsaṅgaviśeṣanīlāṃ kṛṣṇatvacaṃ granthimatīṃ dadhānam ||

47.1४७.१

किंचित्प्रकाशस्तिमितोग्रतारैर् भ्रूविक्रियायां विरतप्रसङ्गैः । (४७।१)

kiṃcitprakāśastimitogratārair bhrūvikriyāyāṃ virataprasaṅgaiḥ |

47.2४७.२

नेत्रैर् अविस्पन्दितपक्ष्ममालैर् लक्ष्यीकृतघ्राणम् अधोमयूखैः ॥ (४७।२)

netrair avispanditapakṣmamālair lakṣyīkṛtaghrāṇam adhomayūkhaiḥ ||

48.1४८.१

अवृष्टिसंरम्भम् इवाम्बुवाहम् अपाम् इवाधारम् अनुत्तरङ्गम् । (४८।१)

avṛṣṭisaṃrambham ivāmbuvāham apām ivādhāram anuttaraṅgam |

48.2४८.२

अन्तश्चराणां मरुतां निरोधान् निवातनिष्कम्पम् इव प्रदीपम् ॥ (४८।२)

antaścarāṇāṃ marutāṃ nirodhān nivātaniṣkampam iva pradīpam ||

49.1४९.१

कपालनेत्रान्तरलब्धमार्गैर् ज्योतिःप्ररोहैर् उदितैः शिरस्तः । (४९।१)

kapālanetrāntaralabdhamārgair jyotiḥprarohair uditaiḥ śirastaḥ |

49.2४९.२

मृणालसूत्राधिकसौकुमार्यां बालस्य लक्ष्मीं ग्लपयन्तम् इन्दोः ॥ (४९।२)

mṛṇālasūtrādhikasaukumāryāṃ bālasya lakṣmīṃ glapayantam indoḥ ||

50.1५०.१

मनो नवद्वारनिषिद्धवृत्ति हृदि व्यवस्थाप्य समाधिवश्यम् । (५०।१)

mano navadvāraniṣiddhavṛtti hṛdi vyavasthāpya samādhivaśyam |

50.2५०.२

यम् अक्षरं क्षेत्रविदो विदुस् तम् आत्मानम् आत्मन्य् अवलोकयन्तम् ॥ (५०।२)

yam akṣaraṃ kṣetravido vidus tam ātmānam ātmany avalokayantam ||

51.1५१.१

स्मरस् तथाभूतम् अयुग्मनेत्रं पश्यन्न् अदूरान् मनसाप्य् अधृष्यम् । (५१।१)

smaras tathābhūtam ayugmanetraṃ paśyann adūrān manasāpy adhṛṣyam |

51.2५१.२

नालक्षयत् साध्वससन्नहस्तः स्रस्तं शरं चापम् अपि स्वहस्तात् ॥ (५१।२)

nālakṣayat sādhvasasannahastaḥ srastaṃ śaraṃ cāpam api svahastāt ||

52.1५२.१

निर्वाणभूयिष्ठम् अथास्य वीर्यं संधुक्षयन्तीव वपुर्गुणेन । (५२।१)

nirvāṇabhūyiṣṭham athāsya vīryaṃ saṃdhukṣayantīva vapurguṇena |

52.2५२.२

अनुप्रयाता वनदेवताभ्याम् अदृश्यत स्थावरराजकन्या ॥ (५२।२)

anuprayātā vanadevatābhyām adṛśyata sthāvararājakanyā ||

53.1५३.१

अशोकनिर्भर्त्सितपद्मरागम् आकृष्टहेमद्युतिकर्णिकारम् । (५३।१)

aśokanirbhartsitapadmarāgam ākṛṣṭahemadyutikarṇikāram |

53.2५३.२

मुक्ताकलापीकृतसिन्दुवारं वसन्तपुष्पाभरणं वहन्ती ॥ (५३।२)

muktākalāpīkṛtasinduvāraṃ vasantapuṣpābharaṇaṃ vahantī ||

54.1५४.१

आवर्जिता किंचिद् इव स्तनाभ्यां वासो वसाना तरुणार्करागम् । (५४।१)

āvarjitā kiṃcid iva stanābhyāṃ vāso vasānā taruṇārkarāgam |

54.2५४.२

पर्याप्तपुष्पस्तबकावनम्रा संचारिणी पल्लविनी लतेव ॥ (५४।२)

paryāptapuṣpastabakāvanamrā saṃcāriṇī pallavinī lateva ||

55.1५५.१

स्रस्तां नितम्बाद् अवलम्बमाना पुनः पुनः केसरदामकाञ्चीम् । (५५।१)

srastāṃ nitambād avalambamānā punaḥ punaḥ kesaradāmakāñcīm |

55.2५५.२

न्यासीकृतां स्थानविदा स्मरेण मौर्वीं द्वितीयाम् इव कार्मुकस्य ॥ (५५।२)

nyāsīkṛtāṃ sthānavidā smareṇa maurvīṃ dvitīyām iva kārmukasya ||

56.1५६.१

सुगन्धिनिःश्वासविवृद्धतृष्णं बिम्बाधरासन्नचरं द्विरेफम् । (५६।१)

sugandhiniḥśvāsavivṛddhatṛṣṇaṃ bimbādharāsannacaraṃ dvirepham |

56.2५६.२

प्रतिक्षणं संभ्रमलोलदृष्टिर् लीलारविन्देन निवारयन्ती ॥ (५६।२)

pratikṣaṇaṃ saṃbhramaloladṛṣṭir līlāravindena nivārayantī ||

57.1५७.१

तां वीक्ष्य सर्वावयवानवद्यां रतेर् अपि ह्रीपदम् आदधानाम् । (५७।१)

tāṃ vīkṣya sarvāvayavānavadyāṃ rater api hrīpadam ādadhānām |

57.2५७.२

जितेन्द्रिये शूलिनि पुष्पचापः स्वकार्यसिद्धिं पुनर् आशशंसे ॥ (५७।२)

jitendriye śūlini puṣpacāpaḥ svakāryasiddhiṃ punar āśaśaṃse ||

58.1५८.१

भविष्यतः पत्युर् उमा च शंभोः समाससाद प्रतिहारभूमिम् । (५८।१)

bhaviṣyataḥ patyur umā ca śaṃbhoḥ samāsasāda pratihārabhūmim |

58.2५८.२

योगात् स चान्तः परमात्मसंज्ञं दृष्ट्वा परं ज्योतिर् उपारराम ॥ (५८।२)

yogāt sa cāntaḥ paramātmasaṃjñaṃ dṛṣṭvā paraṃ jyotir upārarāma ||

59.1५९.१

ततो भुजंगाधिपतेः फणाग्रैर् अधः कथंचिद् धृतभूमिभागः । (५९।१)

tato bhujaṃgādhipateḥ phaṇāgrair adhaḥ kathaṃcid dhṛtabhūmibhāgaḥ |

59.2५९.२

शनैः कृतप्राणविमुक्तिर् ईशः पर्यङ्कबन्धं निबिडं बिभेद ॥ (५९।२)

śanaiḥ kṛtaprāṇavimuktir īśaḥ paryaṅkabandhaṃ nibiḍaṃ bibheda ||

60.1६०.१

तस्मै शशंस प्रणिपत्य नन्दी शुश्रूषया शैलसुताम् उपेताम् । (६०।१)

tasmai śaśaṃsa praṇipatya nandī śuśrūṣayā śailasutām upetām |

60.2६०.२

प्रवेशयामास च भर्तुर् एनां भ्रूक्षेपमात्रानुमतप्रवेशाम् ॥ (६०।२)

praveśayāmāsa ca bhartur enāṃ bhrūkṣepamātrānumatapraveśām ||

61.1६१.१

तस्याः सखीभ्यां प्रणिपातपूर्वं स्वहस्तलूनः शिशिरात्ययस्य । (६१।१)

tasyāḥ sakhībhyāṃ praṇipātapūrvaṃ svahastalūnaḥ śiśirātyayasya |

61.2६१.२

व्यकीर्यत त्र्यम्बकपादमूले पुष्पोच्चयः पल्लवभङ्गभिन्नः ॥ (६१।२)

vyakīryata tryambakapādamūle puṣpoccayaḥ pallavabhaṅgabhinnaḥ ||

62.1६२.१

उमापि नीलालकमध्यशोभि विस्रंसयन्ती नवकर्णिकारम् । (६२।१)

umāpi nīlālakamadhyaśobhi visraṃsayantī navakarṇikāram |

62.2६२.२

चकार कर्णच्युतपल्लवेन मूर्ध्ना प्रणामं वृषभध्वजाय ॥ (६२।२)

cakāra karṇacyutapallavena mūrdhnā praṇāmaṃ vṛṣabhadhvajāya ||

63.1६३.१

अनन्यभाजं पतिम् आप्नुहीति सा तथ्यम् एवाभिहिता भवेन । (६३।१)

ananyabhājaṃ patim āpnuhīti sā tathyam evābhihitā bhavena |

63.2६३.२

न हीश्वरव्याहृतयः कदाचित् पुष्यन्ति लोके विपरीतम् अर्थम् ॥ (६३।२)

na hīśvaravyāhṛtayaḥ kadācit puṣyanti loke viparītam artham ||

64.1६४.१

कामस् तु बाणावसरं प्रतीक्ष्य पतङ्गवद् वह्निमुखं विविक्षुः । (६४।१)

kāmas tu bāṇāvasaraṃ pratīkṣya pataṅgavad vahnimukhaṃ vivikṣuḥ |

64.2६४.२

उमासमक्षं हरबद्धलक्ष्यः शरासनज्यां मुहुर् आममर्श ॥ (६४।२)

umāsamakṣaṃ harabaddhalakṣyaḥ śarāsanajyāṃ muhur āmamarśa ||

65.1६५.१

अथोपनिन्ये गिरिशाय गौरी तपस्विने ताम्ररुचा करेण । (६५।१)

athopaninye giriśāya gaurī tapasvine tāmrarucā kareṇa |

65.2६५.२

विशोषितां भानुमतो मयूखैर् मन्दाकिनीपुष्करबीजमालाम् ॥ (६५।२)

viśoṣitāṃ bhānumato mayūkhair mandākinīpuṣkarabījamālām ||

66.1६६.१

प्रतिग्रहीतुं प्रणयिप्रियत्वात् त्रिलोचनस् ताम् उपचक्रमे च । (६६।१)

pratigrahītuṃ praṇayipriyatvāt trilocanas tām upacakrame ca |

66.2६६.२

संमोहनं नाम च पुष्पधन्वा धनुष्य् अमोघं समधत्त बाणम् ॥ (६६।२)

saṃmohanaṃ nāma ca puṣpadhanvā dhanuṣy amoghaṃ samadhatta bāṇam ||

67.1६७.१

हरस् तु किंचित् परिलुप्तधैर्यश् चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । (६७।१)

haras tu kiṃcit pariluptadhairyaś candrodayārambha ivāmburāśiḥ |

67.2६७.२

उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥ (६७।२)

umāmukhe bimbaphalādharoṣṭhe vyāpārayāmāsa vilocanāni ||

68.1६८.१

विवृण्वती शैलसुतापि भावम् अङ्गैः स्फुरद्बालकदम्बकल्पैः । (६८।१)

vivṛṇvatī śailasutāpi bhāvam aṅgaiḥ sphuradbālakadambakalpaiḥ |

68.2६८.२

साचीकृता चारुतरेण तस्थौ मुखेन पर्यस्तविलोचनेन ॥ (६८।२)

sācīkṛtā cārutareṇa tasthau mukhena paryastavilocanena ||

69.1६९.१

अथेन्द्रियक्षोभम् अयुग्मनेत्रः पुनर् वशित्वाद् बलवन् निगृह्य । (६९।१)

athendriyakṣobham ayugmanetraḥ punar vaśitvād balavan nigṛhya |

69.2६९.२

हेतुं स्वचेतोविकृतेर् दिदृक्षुर् दिशाम् उपान्तेषु ससर्ज दृष्टिम् ॥ (६९।२)

hetuṃ svacetovikṛter didṛkṣur diśām upānteṣu sasarja dṛṣṭim ||

70.1७०.१

स दक्षिणापाङ्गनिविष्टमुष्टिं नतांसम् आकुञ्चितसव्यपादम् । (७०।१)

sa dakṣiṇāpāṅganiviṣṭamuṣṭiṃ natāṃsam ākuñcitasavyapādam |

70.2७०.२

ददर्श चक्रीकृतचारुचापं प्रहर्तुम् अभ्युद्यतम् आत्मयोनिम् ॥ (७०।२)

dadarśa cakrīkṛtacārucāpaṃ prahartum abhyudyatam ātmayonim ||

71.1७१.१

तपःपरामर्शविवृद्धमन्योर् भ्रूभङ्गदुष्प्रेक्ष्यमुखस्य तस्य । (७१।१)

tapaḥparāmarśavivṛddhamanyor bhrūbhaṅgaduṣprekṣyamukhasya tasya |

71.2७१.२

स्फुरन्न् उदर्चिः सहसा तृतीयाद् अक्ष्णः कृशानुः किल निष्पपात ॥ (७१।२)

sphurann udarciḥ sahasā tṛtīyād akṣṇaḥ kṛśānuḥ kila niṣpapāta ||

72.1७२.१

क्रोधं प्रभो संहर संहरेति यावद् गिरः खे मरुतां चरन्ति । (७२।१)

krodhaṃ prabho saṃhara saṃhareti yāvad giraḥ khe marutāṃ caranti |

72.2७२.२

तावत् स वह्निर् भवनेत्रजन्मा भस्मावशेषं मदनं चकार ॥ (७२।२)

tāvat sa vahnir bhavanetrajanmā bhasmāvaśeṣaṃ madanaṃ cakāra ||

73.1७३.१

तीव्राभिषङ्गप्रभवेण वृत्तिम् मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम् । (७३।१)

tīvrābhiṣaṅgaprabhaveṇa vṛttim mohena saṃstambhayatendriyāṇām |

73.2७३.२

अज्ञातभर्तृव्यसना मुहूर्तं कृतोपकारेव रतिर् बभूव ॥ (७३।२)

ajñātabhartṛvyasanā muhūrtaṃ kṛtopakāreva ratir babhūva ||

74.1७४.१

तम् आशु विघ्नं तपसस् तपस्वी वनस्पतिं वज्र इवावभज्य । (७४।१)

tam āśu vighnaṃ tapasas tapasvī vanaspatiṃ vajra ivāvabhajya |

74.2७४.२

स्त्रीसंनिकर्षं परिहर्तुम् इच्छन्न् अन्तर्दधे भूतपतिः सभूतः ॥ (७४।२)

strīsaṃnikarṣaṃ parihartum icchann antardadhe bhūtapatiḥ sabhūtaḥ ||

75.1७५.१

शैलात्मजापि पितुर् उच्छिरसो ऽभिलाषं व्यर्थं समर्थ्य ललितं वपुर् आत्मनश् च । (७५।१)

śailātmajāpi pitur ucchiraso 'bhilāṣaṃ vyarthaṃ samarthya lalitaṃ vapur ātmanaś ca |

75.2७५.२

सख्योः समक्षम् इति चाधिकजातलज्जा शून्या जगाम भवनाभिमुखी कथंचित् ॥ (७५।२)

sakhyoḥ samakṣam iti cādhikajātalajjā śūnyā jagāma bhavanābhimukhī kathaṃcit ||

76.1७६.१

सपदि मुकुलिताक्षीं रुद्रसंरम्भभीत्या दुहितरम् अनुकम्प्याम् अद्रिर् आदाय दोर्भ्याम् । (७६।१)

sapadi mukulitākṣīṃ rudrasaṃrambhabhītyā duhitaram anukampyām adrir ādāya dorbhyām |

76.2७६.२

सुरगज इव बिभ्रत् पद्मिनीं दन्तलग्नां प्रतिपथगतिर् आसीद् वेगदीर्घीकृताङ्गः ॥ (७६।२)

suragaja iva bibhrat padminīṃ dantalagnāṃ pratipathagatir āsīd vegadīrghīkṛtāṅgaḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

KumSaṃ, 3

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit