KumSaṃ, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्मिन् मघोनस् त्रिदशान् विहाय सहस्रम् अक्ष्णां युगपत् पपात । (१।१)
tasmin maghonas tridaśān vihāya sahasram akṣṇāṃ yugapat papāta |
प्रयोजनापेक्षितया प्रभूणां प्रायश् चलं गौरवम् आश्रितेषु ॥ (१।२)
prayojanāpekṣitayā prabhūṇāṃ prāyaś calaṃ gauravam āśriteṣu ||
स वासवेनासनसंनिकृष्टम् इतो निषीदेति विसृष्टभूमिः । (२।१)
sa vāsavenāsanasaṃnikṛṣṭam ito niṣīdeti visṛṣṭabhūmiḥ |
भर्तुः प्रसादं प्रतिनन्द्य मूर्ध्ना वक्तुं मिथः प्राक्रमतैवम् एनम् ॥ (२।२)
bhartuḥ prasādaṃ pratinandya mūrdhnā vaktuṃ mithaḥ prākramataivam enam ||
आज्ञापय ज्ञातविशेष पुंसां लोकेषु यत् ते करणीयम् अस्ति । (३।१)
ājñāpaya jñātaviśeṣa puṃsāṃ lokeṣu yat te karaṇīyam asti |
अनुग्रहं संस्मरणप्रवृत्तम् इच्छामि संवर्धितम् आज्ञया ते ॥ (३।२)
anugrahaṃ saṃsmaraṇapravṛttam icchāmi saṃvardhitam ājñayā te ||
केनाभ्यसूया पदकाङ्क्षिणा ते नितान्तदीर्घैर् जनिता तपोभिः । (४।१)
kenābhyasūyā padakāṅkṣiṇā te nitāntadīrghair janitā tapobhiḥ |
यावद् भवत्य् आहितसायकस्य मत्कार्मुकस्यास्य निदेशवर्ती ॥ (४।२)
yāvad bhavaty āhitasāyakasya matkārmukasyāsya nideśavartī ||
असंमतः कस् तव मुक्तिमार्गं पुनर्भवक्लेशभयात् प्रपन्नः । (५।१)
asaṃmataḥ kas tava muktimārgaṃ punarbhavakleśabhayāt prapannaḥ |
बद्धश् चिरं तिष्ठतु सुन्दरीणाम् आरेचितभ्रूचतुरैः कटाक्षैः ॥ (५।२)
baddhaś ciraṃ tiṣṭhatu sundarīṇām ārecitabhrūcaturaiḥ kaṭākṣaiḥ ||
अध्यापितस्योशनसापि नीतिं प्रयुक्तरागप्रणिधिर् द्विषस् ते । (६।१)
adhyāpitasyośanasāpi nītiṃ prayuktarāgapraṇidhir dviṣas te |
कस्यार्थधर्मौ वद पीडयामि सिन्धोस् तटाव् ओघ इव प्रवृद्धः ॥ (६।२)
kasyārthadharmau vada pīḍayāmi sindhos taṭāv ogha iva pravṛddhaḥ ||
काम् एकपत्नीव्रतदुःखशीलां लोलं मनश् चारुतया प्रविष्टाम् । (७।१)
kām ekapatnīvrataduḥkhaśīlāṃ lolaṃ manaś cārutayā praviṣṭām |
नितम्बिनीम् इच्छसि मुक्तलज्जां कण्ठे स्वयंग्राहनिषक्तबाहुम् ॥ (७।२)
nitambinīm icchasi muktalajjāṃ kaṇṭhe svayaṃgrāhaniṣaktabāhum ||
कयासि कामिन् सुरतापराधात् पादानतः कोपनयावधूतः । (८।१)
kayāsi kāmin suratāparādhāt pādānataḥ kopanayāvadhūtaḥ |
यस्याः करिष्यामि दृढानुतापं प्रवालशय्याशरणं शरीरम् ॥ (८।२)
yasyāḥ kariṣyāmi dṛḍhānutāpaṃ pravālaśayyāśaraṇaṃ śarīram ||
प्रसीद विश्राम्यतु वीर वज्रं शरैर् मदीयैः कतमः सुरारिः । (९।१)
prasīda viśrāmyatu vīra vajraṃ śarair madīyaiḥ katamaḥ surāriḥ |
बिभेतु मोघीकृतबाहुवीर्यः स्त्रीभ्यो ऽपि कोपस्फुरिताधराभ्यः ॥ (९।२)
bibhetu moghīkṛtabāhuvīryaḥ strībhyo 'pi kopasphuritādharābhyaḥ ||
तव प्रसादात् कुसुमायुधो ऽपि सहायम् एकं मधुम् एव लब्ध्वा । (१०।१)
tava prasādāt kusumāyudho 'pi sahāyam ekaṃ madhum eva labdhvā |
कुर्यां हरस्यापि पिनाकपाणेर् धैर्यच्युतिं के मम धन्विनो ऽन्ये ॥ (१०।२)
kuryāṃ harasyāpi pinākapāṇer dhairyacyutiṃ ke mama dhanvino 'nye ||
अथोरुदेशाद् अवतार्य पादम् आक्रान्तिसंभावितपादपीठम् । (११।१)
athorudeśād avatārya pādam ākrāntisaṃbhāvitapādapīṭham |
संकल्पितार्थे विवृतात्मशक्तिम् आखण्डलः कामम् इदं बभाषे ॥ (११।२)
saṃkalpitārthe vivṛtātmaśaktim ākhaṇḍalaḥ kāmam idaṃ babhāṣe ||
सर्वं सखे त्वय्य् उपपन्नम् एतद् उभे ममास्त्रे कुलिशं भवांश् च । (१२।१)
sarvaṃ sakhe tvayy upapannam etad ubhe mamāstre kuliśaṃ bhavāṃś ca |
वज्रं तपोवीर्यमहत्सु कुण्ठं त्वं सर्वतोगामि च साधकं च ॥ (१२।२)
vajraṃ tapovīryamahatsu kuṇṭhaṃ tvaṃ sarvatogāmi ca sādhakaṃ ca ||
अवैमि ते सारम् अतः खलु त्वां कार्ये गुरुण्य् आत्मसमं नियोक्ष्ये । (१३।१)
avaimi te sāram ataḥ khalu tvāṃ kārye guruṇy ātmasamaṃ niyokṣye |
व्यादिश्यते भूधरताम् अवेक्ष्य कृष्णेन देहोद्वहनाय शेषः ॥ (१३।२)
vyādiśyate bhūdharatām avekṣya kṛṣṇena dehodvahanāya śeṣaḥ ||
आशंसता बाणगतिं वृषाङ्के कार्यं त्वया नः प्रतिपन्नकल्पम् । (१४।१)
āśaṃsatā bāṇagatiṃ vṛṣāṅke kāryaṃ tvayā naḥ pratipannakalpam |
निबोध यज्ञांशभुजाम् इदानीम् उच्चैर्द्विषाम् ईप्सितम् एतद् एव ॥ (१४।२)
nibodha yajñāṃśabhujām idānīm uccairdviṣām īpsitam etad eva ||
अमी हि वीर्यप्रभवं भवस्य जयाय सेनान्यम् उशन्ति देवाः । (१५।१)
amī hi vīryaprabhavaṃ bhavasya jayāya senānyam uśanti devāḥ |
स च त्वदेकेषुनिपातसाध्यो ब्रह्माङ्गभूर् ब्रह्मणि योजितात्मा ॥ (१५।२)
sa ca tvadekeṣunipātasādhyo brahmāṅgabhūr brahmaṇi yojitātmā ||
तस्मै हिमाद्रेः प्रयतां तनूजां यतात्मने रोचयितुं यतस्व । (१६।१)
tasmai himādreḥ prayatāṃ tanūjāṃ yatātmane rocayituṃ yatasva |
योषित्सु तद्वीर्यनिषेकभूमिः सैव क्षमेत्य् आत्मभुवोपदिष्टम् ॥ (१६।२)
yoṣitsu tadvīryaniṣekabhūmiḥ saiva kṣamety ātmabhuvopadiṣṭam ||
गुरोर् नियोगाच् च नगेन्द्रकन्या स्थाणुं तपस्यन्तम् अधित्यकायाम् । (१७।१)
guror niyogāc ca nagendrakanyā sthāṇuṃ tapasyantam adhityakāyām |
अन्वास्त इत्य् अप्सरसां मुखेभ्यः श्रुतं मया मत्प्रणिधिः स वर्गः ॥ (१७।२)
anvāsta ity apsarasāṃ mukhebhyaḥ śrutaṃ mayā matpraṇidhiḥ sa vargaḥ ||
तद् गच्छ सिद्ध्यै कुरु देवकार्यम् अर्थो ऽयम् अर्थान्तरभाव्य एव । (१८।१)
tad gaccha siddhyai kuru devakāryam artho 'yam arthāntarabhāvya eva |
अपेक्षते प्रत्ययम् उत्तमं त्वां बीजाङ्कुरः प्राग् उदयाद् इवाम्भः ॥ (१८।२)
apekṣate pratyayam uttamaṃ tvāṃ bījāṅkuraḥ prāg udayād ivāmbhaḥ ||
तस्मिन् सुराणां विजयाभ्युपाये तवैव नामास्त्रगतिः कृती त्वम् । (१९।१)
tasmin surāṇāṃ vijayābhyupāye tavaiva nāmāstragatiḥ kṛtī tvam |
अप्य् अप्रसिद्धं यशसे हि पुंसाम् अनन्यसाधारणम् एव कर्म ॥ (१९।२)
apy aprasiddhaṃ yaśase hi puṃsām ananyasādhāraṇam eva karma ||
सुराः समभ्यर्थयितार एते कार्यं त्रयाणाम् अपि विष्टपानाम् । (२०।१)
surāḥ samabhyarthayitāra ete kāryaṃ trayāṇām api viṣṭapānām |
चापेन ते कर्म न चातिहिंस्रम् अहो बतासि स्पृहणीयवीर्यः ॥ (२०।२)
cāpena te karma na cātihiṃsram aho batāsi spṛhaṇīyavīryaḥ ||
मधुश् च ते मन्मथ साहचर्याद् असावनुक्तो ऽपि सहाय एव । (२१।१)
madhuś ca te manmatha sāhacaryād asāvanukto 'pi sahāya eva |
समीरणो नोदयिता भवेति व्यादिश्यते केन हुताशनस्य ॥ (२१।२)
samīraṇo nodayitā bhaveti vyādiśyate kena hutāśanasya ||
तथेति शेषाम् इव भर्तुर् आज्ञाम् आदाय मूर्ध्ना मदनः प्रतस्थे । (२२।१)
tatheti śeṣām iva bhartur ājñām ādāya mūrdhnā madanaḥ pratasthe |
ऐरावतास्फालनकर्कशेन हस्तेन पस्पर्श तदङ्गम् इन्द्रः ॥ (२२।२)
airāvatāsphālanakarkaśena hastena pasparśa tadaṅgam indraḥ ||
स माधवेनाभिमतेन सख्या रत्या च साशङ्कम् अनुप्रयातः । (२३।१)
sa mādhavenābhimatena sakhyā ratyā ca sāśaṅkam anuprayātaḥ |
अङ्गव्ययप्रार्थितकार्यसिद्धिः स्थाण्वाश्रमं हैमवतं जगाम ॥ (२३।२)
aṅgavyayaprārthitakāryasiddhiḥ sthāṇvāśramaṃ haimavataṃ jagāma ||
तस्मिन् वने संयमिनां मुनीनां तपःसमाधेः प्रतिकूलवर्ती । (२४।१)
tasmin vane saṃyamināṃ munīnāṃ tapaḥsamādheḥ pratikūlavartī |
संकल्पयोनेर् अभिमानभूतम् आत्मानम् आधाय मधुर् जजृम्भे ॥ (२४।२)
saṃkalpayoner abhimānabhūtam ātmānam ādhāya madhur jajṛmbhe ||
कुबेरगुप्तां दिशम् उष्णरश्मौ गन्तुं प्रवृत्ते समयं विलङ्घ्य । (२५।१)
kuberaguptāṃ diśam uṣṇaraśmau gantuṃ pravṛtte samayaṃ vilaṅghya |
दिग् दक्षिणा गन्धवहं मुखेन व्यलीकनिःश्वासम् इवोत्ससर्ज ॥ (२५।२)
dig dakṣiṇā gandhavahaṃ mukhena vyalīkaniḥśvāsam ivotsasarja ||
असूत सद्यः कुसुमान्य् अशोकः स्कन्धात् प्रभृत्य् एव सपल्लवानि । (२६।१)
asūta sadyaḥ kusumāny aśokaḥ skandhāt prabhṛty eva sapallavāni |
पादेन नापैक्षत सुन्दरीणां संपर्कम् आसिञ्जितनूपुरेण ॥ (२६।२)
pādena nāpaikṣata sundarīṇāṃ saṃparkam āsiñjitanūpureṇa ||
सद्यः प्रवालोद्गमचारुपत्रे नीते समाप्तिं नवचूतबाणे । (२७।१)
sadyaḥ pravālodgamacārupatre nīte samāptiṃ navacūtabāṇe |
निवेशयामास मधुर् द्विरेफान् नामाक्षराणीव मनोभवस्य ॥ (२७।२)
niveśayāmāsa madhur dvirephān nāmākṣarāṇīva manobhavasya ||
वर्णप्रकर्षे सति कर्णिकारं दुनोति निर्गन्धतया स्म चेतः । (२८।१)
varṇaprakarṣe sati karṇikāraṃ dunoti nirgandhatayā sma cetaḥ |
प्रायेण सामग्र्यविधौ गुणानां पराङ्मुखी विश्वसृजः प्रवृत्तिः ॥ (२८।२)
prāyeṇa sāmagryavidhau guṇānāṃ parāṅmukhī viśvasṛjaḥ pravṛttiḥ ||
बालेन्दुवक्राण्य् अविकासभावाद् बभुः पलाशान्य् अतिलोहितानि । (२९।१)
bālenduvakrāṇy avikāsabhāvād babhuḥ palāśāny atilohitāni |
सद्यो वसन्तेन समागतानां नखक्षतानीव वनस्थलीनाम् ॥ (२९।२)
sadyo vasantena samāgatānāṃ nakhakṣatānīva vanasthalīnām ||
लग्नद्विरेफाञ्जनभक्तिचित्रम् मुखे मधुश्रीस् तिलकं प्रकाश्य । (३०।१)
lagnadvirephāñjanabhakticitram mukhe madhuśrīs tilakaṃ prakāśya |
रागेण बालारुणकोमलेन चूतप्रवालोष्ठम् अलंचकार ॥ (३०।२)
rāgeṇa bālāruṇakomalena cūtapravāloṣṭham alaṃcakāra ||
मृगाः प्रियालद्रुममञ्जरीणां रजःकणैर् विघ्नितदृष्टिपाताः । (३१।१)
mṛgāḥ priyāladrumamañjarīṇāṃ rajaḥkaṇair vighnitadṛṣṭipātāḥ |
मदोद्धताः प्रत्यनिलं विचेरुर् वनस्थलीर् मर्मरपत्रमोक्षाः ॥ (३१।२)
madoddhatāḥ pratyanilaṃ vicerur vanasthalīr marmarapatramokṣāḥ ||
चूताङ्कुरास्वादकषायकण्ठः पुंस्कोकिलो यन् मधुरं चुकूज । (३२।१)
cūtāṅkurāsvādakaṣāyakaṇṭhaḥ puṃskokilo yan madhuraṃ cukūja |
मनस्विनीमानविघातदक्षं तद् एव जातं वचनं स्मरस्य ॥ (३२।२)
manasvinīmānavighātadakṣaṃ tad eva jātaṃ vacanaṃ smarasya ||
हिमव्यपायाद् विशदाधराणाम् आपाण्डुरीभूतमुखच्छवीनाम् । (३३।१)
himavyapāyād viśadādharāṇām āpāṇḍurībhūtamukhacchavīnām |
स्वेदोद्गमः किंपुरुषाङ्गनानां चक्रे पदं पत्रविशेषकेषु ॥ (३३।२)
svedodgamaḥ kiṃpuruṣāṅganānāṃ cakre padaṃ patraviśeṣakeṣu ||
तपस्विनः स्थाणुवनौकसस् ताम् आकालिकीं वीक्ष्य मधुप्रवृत्तिम् । (३४।१)
tapasvinaḥ sthāṇuvanaukasas tām ākālikīṃ vīkṣya madhupravṛttim |
प्रयत्नसंस्तम्भितविक्रियाणां कथंचिद् ईशा मनसां बभूवुः ॥ (३४।२)
prayatnasaṃstambhitavikriyāṇāṃ kathaṃcid īśā manasāṃ babhūvuḥ ||
तं देशम् आरोपितपुष्पचापे रतिद्वितीये मदने प्रपन्ने । (३५।१)
taṃ deśam āropitapuṣpacāpe ratidvitīye madane prapanne |
काष्ठागतस्नेहरसानुविद्धं द्वन्द्वानि भावं क्रियया विवव्रुः ॥ (३५।२)
kāṣṭhāgatasneharasānuviddhaṃ dvandvāni bhāvaṃ kriyayā vivavruḥ ||
मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्रे पपौ प्रियां स्वाम् अनुवर्तमानः । (३६।१)
madhu dvirephaḥ kusumaikapātre papau priyāṃ svām anuvartamānaḥ |
शृङ्गेण च स्पर्शनिमीलिताक्षीं मृगीम् अकण्डूयत कृष्णसारः ॥ (३६।२)
śṛṅgeṇa ca sparśanimīlitākṣīṃ mṛgīm akaṇḍūyata kṛṣṇasāraḥ ||
ददौ रसात् पङ्कजरेणुगन्धि गजाय गण्डूषजलं करेणुः । (३७।१)
dadau rasāt paṅkajareṇugandhi gajāya gaṇḍūṣajalaṃ kareṇuḥ |
अर्धोपभुक्तेन बिसेन जायां संभावयामास रथाङ्गनामा ॥ (३७।२)
ardhopabhuktena bisena jāyāṃ saṃbhāvayāmāsa rathāṅganāmā ||
गीतान्तरेषु श्रमवारिलेशैः किंचित्समुच्छ्वासितपत्रलेखम् । (३८।१)
gītāntareṣu śramavārileśaiḥ kiṃcitsamucchvāsitapatralekham |
पुष्पासवाघूर्णितनेत्रशोभि प्रियामुखं किंपुरुषश् चुचुम्बे ॥ (३८।२)
puṣpāsavāghūrṇitanetraśobhi priyāmukhaṃ kiṃpuruṣaś cucumbe ||
पर्याप्तपुष्पस्तबकस्तनाभ्यः स्फुरत्प्रवालौष्ठमनोहराभ्यः । (३९।१)
paryāptapuṣpastabakastanābhyaḥ sphuratpravālauṣṭhamanoharābhyaḥ |
लतावधूभ्यस् तरवो ऽप्य् अवापुर् विनम्रशाखाभुजबन्धनानि ॥ (३९।२)
latāvadhūbhyas taravo 'py avāpur vinamraśākhābhujabandhanāni ||
श्रुताप्सरोगीतिर् अपि क्षणे ऽस्मिन् हरः प्रसंख्यानपरो बभूव । (४०।१)
śrutāpsarogītir api kṣaṇe 'smin haraḥ prasaṃkhyānaparo babhūva |
आत्मेश्वराणां न हि जातु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति ॥ (४०।२)
ātmeśvarāṇāṃ na hi jātu vighnāḥ samādhibhedaprabhavo bhavanti ||
लतागृहद्वारगतो ऽथ नन्दी वामप्रकोष्ठार्पितहेमवेत्रः । (४१।१)
latāgṛhadvāragato 'tha nandī vāmaprakoṣṭhārpitahemavetraḥ |
मुखार्पितैकाङ्गुलिसंज्ञयैव मा चापलायेति गणान् व्यनैषीत् ॥ (४१।२)
mukhārpitaikāṅgulisaṃjñayaiva mā cāpalāyeti gaṇān vyanaiṣīt ||
निष्कम्पवृक्षं निभृतद्विरेफं मूकाण्डजं शान्तमृगप्रचारम् । (४२।१)
niṣkampavṛkṣaṃ nibhṛtadvirephaṃ mūkāṇḍajaṃ śāntamṛgapracāram |
तच्छासनात् काननम् एव सर्वं चित्रार्पितारम्भम् इवावतस्थे ॥ (४२।२)
tacchāsanāt kānanam eva sarvaṃ citrārpitārambham ivāvatasthe ||
दृष्टिप्रपातं परिहृत्य तस्य कामः पुरःशुक्रम् इव प्रयाणे । (४३।१)
dṛṣṭiprapātaṃ parihṛtya tasya kāmaḥ puraḥśukram iva prayāṇe |
प्रान्तेषु संसक्तनमेरुशाखं ध्यानास्पदं भूतपतेर् विवेश ॥ (४३।२)
prānteṣu saṃsaktanameruśākhaṃ dhyānāspadaṃ bhūtapater viveśa ||
स देवदारुद्रुमवेदिकायां शार्दूलचर्मव्यवधानवत्याम् । (४४।१)
sa devadārudrumavedikāyāṃ śārdūlacarmavyavadhānavatyām |
आसीनम् आसन्नशरीरपातस् त्र्यम्बकं संयमिनं ददर्श ॥ (४४।२)
āsīnam āsannaśarīrapātas tryambakaṃ saṃyaminaṃ dadarśa ||
पर्यङ्कबन्धस्थिरपूर्वकायम् ऋज्वायतं संनमितोभयांसम् । (४५।१)
paryaṅkabandhasthirapūrvakāyam ṛjvāyataṃ saṃnamitobhayāṃsam |
उत्तानपाणिद्वयसंनिवेशात् प्रफुल्लराजीवम् इवाङ्कमध्ये ॥ (४५।२)
uttānapāṇidvayasaṃniveśāt praphullarājīvam ivāṅkamadhye ||
भुजंगमोन्नद्धजटाकलापं कर्णावसक्तद्विगुणाक्षसूत्रम् । (४६।१)
bhujaṃgamonnaddhajaṭākalāpaṃ karṇāvasaktadviguṇākṣasūtram |
कण्ठप्रभासङ्गविशेषनीलां कृष्णत्वचं ग्रन्थिमतीं दधानम् ॥ (४६।२)
kaṇṭhaprabhāsaṅgaviśeṣanīlāṃ kṛṣṇatvacaṃ granthimatīṃ dadhānam ||
किंचित्प्रकाशस्तिमितोग्रतारैर् भ्रूविक्रियायां विरतप्रसङ्गैः । (४७।१)
kiṃcitprakāśastimitogratārair bhrūvikriyāyāṃ virataprasaṅgaiḥ |
नेत्रैर् अविस्पन्दितपक्ष्ममालैर् लक्ष्यीकृतघ्राणम् अधोमयूखैः ॥ (४७।२)
netrair avispanditapakṣmamālair lakṣyīkṛtaghrāṇam adhomayūkhaiḥ ||
अवृष्टिसंरम्भम् इवाम्बुवाहम् अपाम् इवाधारम् अनुत्तरङ्गम् । (४८।१)
avṛṣṭisaṃrambham ivāmbuvāham apām ivādhāram anuttaraṅgam |
अन्तश्चराणां मरुतां निरोधान् निवातनिष्कम्पम् इव प्रदीपम् ॥ (४८।२)
antaścarāṇāṃ marutāṃ nirodhān nivātaniṣkampam iva pradīpam ||
कपालनेत्रान्तरलब्धमार्गैर् ज्योतिःप्ररोहैर् उदितैः शिरस्तः । (४९।१)
kapālanetrāntaralabdhamārgair jyotiḥprarohair uditaiḥ śirastaḥ |
मृणालसूत्राधिकसौकुमार्यां बालस्य लक्ष्मीं ग्लपयन्तम् इन्दोः ॥ (४९।२)
mṛṇālasūtrādhikasaukumāryāṃ bālasya lakṣmīṃ glapayantam indoḥ ||
मनो नवद्वारनिषिद्धवृत्ति हृदि व्यवस्थाप्य समाधिवश्यम् । (५०।१)
mano navadvāraniṣiddhavṛtti hṛdi vyavasthāpya samādhivaśyam |
यम् अक्षरं क्षेत्रविदो विदुस् तम् आत्मानम् आत्मन्य् अवलोकयन्तम् ॥ (५०।२)
yam akṣaraṃ kṣetravido vidus tam ātmānam ātmany avalokayantam ||
स्मरस् तथाभूतम् अयुग्मनेत्रं पश्यन्न् अदूरान् मनसाप्य् अधृष्यम् । (५१।१)
smaras tathābhūtam ayugmanetraṃ paśyann adūrān manasāpy adhṛṣyam |
नालक्षयत् साध्वससन्नहस्तः स्रस्तं शरं चापम् अपि स्वहस्तात् ॥ (५१।२)
nālakṣayat sādhvasasannahastaḥ srastaṃ śaraṃ cāpam api svahastāt ||
निर्वाणभूयिष्ठम् अथास्य वीर्यं संधुक्षयन्तीव वपुर्गुणेन । (५२।१)
nirvāṇabhūyiṣṭham athāsya vīryaṃ saṃdhukṣayantīva vapurguṇena |
अनुप्रयाता वनदेवताभ्याम् अदृश्यत स्थावरराजकन्या ॥ (५२।२)
anuprayātā vanadevatābhyām adṛśyata sthāvararājakanyā ||
अशोकनिर्भर्त्सितपद्मरागम् आकृष्टहेमद्युतिकर्णिकारम् । (५३।१)
aśokanirbhartsitapadmarāgam ākṛṣṭahemadyutikarṇikāram |
मुक्ताकलापीकृतसिन्दुवारं वसन्तपुष्पाभरणं वहन्ती ॥ (५३।२)
muktākalāpīkṛtasinduvāraṃ vasantapuṣpābharaṇaṃ vahantī ||
आवर्जिता किंचिद् इव स्तनाभ्यां वासो वसाना तरुणार्करागम् । (५४।१)
āvarjitā kiṃcid iva stanābhyāṃ vāso vasānā taruṇārkarāgam |
पर्याप्तपुष्पस्तबकावनम्रा संचारिणी पल्लविनी लतेव ॥ (५४।२)
paryāptapuṣpastabakāvanamrā saṃcāriṇī pallavinī lateva ||
स्रस्तां नितम्बाद् अवलम्बमाना पुनः पुनः केसरदामकाञ्चीम् । (५५।१)
srastāṃ nitambād avalambamānā punaḥ punaḥ kesaradāmakāñcīm |
न्यासीकृतां स्थानविदा स्मरेण मौर्वीं द्वितीयाम् इव कार्मुकस्य ॥ (५५।२)
nyāsīkṛtāṃ sthānavidā smareṇa maurvīṃ dvitīyām iva kārmukasya ||
सुगन्धिनिःश्वासविवृद्धतृष्णं बिम्बाधरासन्नचरं द्विरेफम् । (५६।१)
sugandhiniḥśvāsavivṛddhatṛṣṇaṃ bimbādharāsannacaraṃ dvirepham |
प्रतिक्षणं संभ्रमलोलदृष्टिर् लीलारविन्देन निवारयन्ती ॥ (५६।२)
pratikṣaṇaṃ saṃbhramaloladṛṣṭir līlāravindena nivārayantī ||
तां वीक्ष्य सर्वावयवानवद्यां रतेर् अपि ह्रीपदम् आदधानाम् । (५७।१)
tāṃ vīkṣya sarvāvayavānavadyāṃ rater api hrīpadam ādadhānām |
जितेन्द्रिये शूलिनि पुष्पचापः स्वकार्यसिद्धिं पुनर् आशशंसे ॥ (५७।२)
jitendriye śūlini puṣpacāpaḥ svakāryasiddhiṃ punar āśaśaṃse ||
भविष्यतः पत्युर् उमा च शंभोः समाससाद प्रतिहारभूमिम् । (५८।१)
bhaviṣyataḥ patyur umā ca śaṃbhoḥ samāsasāda pratihārabhūmim |
योगात् स चान्तः परमात्मसंज्ञं दृष्ट्वा परं ज्योतिर् उपारराम ॥ (५८।२)
yogāt sa cāntaḥ paramātmasaṃjñaṃ dṛṣṭvā paraṃ jyotir upārarāma ||
ततो भुजंगाधिपतेः फणाग्रैर् अधः कथंचिद् धृतभूमिभागः । (५९।१)
tato bhujaṃgādhipateḥ phaṇāgrair adhaḥ kathaṃcid dhṛtabhūmibhāgaḥ |
शनैः कृतप्राणविमुक्तिर् ईशः पर्यङ्कबन्धं निबिडं बिभेद ॥ (५९।२)
śanaiḥ kṛtaprāṇavimuktir īśaḥ paryaṅkabandhaṃ nibiḍaṃ bibheda ||
तस्मै शशंस प्रणिपत्य नन्दी शुश्रूषया शैलसुताम् उपेताम् । (६०।१)
tasmai śaśaṃsa praṇipatya nandī śuśrūṣayā śailasutām upetām |
प्रवेशयामास च भर्तुर् एनां भ्रूक्षेपमात्रानुमतप्रवेशाम् ॥ (६०।२)
praveśayāmāsa ca bhartur enāṃ bhrūkṣepamātrānumatapraveśām ||
तस्याः सखीभ्यां प्रणिपातपूर्वं स्वहस्तलूनः शिशिरात्ययस्य । (६१।१)
tasyāḥ sakhībhyāṃ praṇipātapūrvaṃ svahastalūnaḥ śiśirātyayasya |
व्यकीर्यत त्र्यम्बकपादमूले पुष्पोच्चयः पल्लवभङ्गभिन्नः ॥ (६१।२)
vyakīryata tryambakapādamūle puṣpoccayaḥ pallavabhaṅgabhinnaḥ ||
उमापि नीलालकमध्यशोभि विस्रंसयन्ती नवकर्णिकारम् । (६२।१)
umāpi nīlālakamadhyaśobhi visraṃsayantī navakarṇikāram |
चकार कर्णच्युतपल्लवेन मूर्ध्ना प्रणामं वृषभध्वजाय ॥ (६२।२)
cakāra karṇacyutapallavena mūrdhnā praṇāmaṃ vṛṣabhadhvajāya ||
अनन्यभाजं पतिम् आप्नुहीति सा तथ्यम् एवाभिहिता भवेन । (६३।१)
ananyabhājaṃ patim āpnuhīti sā tathyam evābhihitā bhavena |
न हीश्वरव्याहृतयः कदाचित् पुष्यन्ति लोके विपरीतम् अर्थम् ॥ (६३।२)
na hīśvaravyāhṛtayaḥ kadācit puṣyanti loke viparītam artham ||
कामस् तु बाणावसरं प्रतीक्ष्य पतङ्गवद् वह्निमुखं विविक्षुः । (६४।१)
kāmas tu bāṇāvasaraṃ pratīkṣya pataṅgavad vahnimukhaṃ vivikṣuḥ |
उमासमक्षं हरबद्धलक्ष्यः शरासनज्यां मुहुर् आममर्श ॥ (६४।२)
umāsamakṣaṃ harabaddhalakṣyaḥ śarāsanajyāṃ muhur āmamarśa ||
अथोपनिन्ये गिरिशाय गौरी तपस्विने ताम्ररुचा करेण । (६५।१)
athopaninye giriśāya gaurī tapasvine tāmrarucā kareṇa |
विशोषितां भानुमतो मयूखैर् मन्दाकिनीपुष्करबीजमालाम् ॥ (६५।२)
viśoṣitāṃ bhānumato mayūkhair mandākinīpuṣkarabījamālām ||
प्रतिग्रहीतुं प्रणयिप्रियत्वात् त्रिलोचनस् ताम् उपचक्रमे च । (६६।१)
pratigrahītuṃ praṇayipriyatvāt trilocanas tām upacakrame ca |
संमोहनं नाम च पुष्पधन्वा धनुष्य् अमोघं समधत्त बाणम् ॥ (६६।२)
saṃmohanaṃ nāma ca puṣpadhanvā dhanuṣy amoghaṃ samadhatta bāṇam ||
हरस् तु किंचित् परिलुप्तधैर्यश् चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । (६७।१)
haras tu kiṃcit pariluptadhairyaś candrodayārambha ivāmburāśiḥ |
उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥ (६७।२)
umāmukhe bimbaphalādharoṣṭhe vyāpārayāmāsa vilocanāni ||
विवृण्वती शैलसुतापि भावम् अङ्गैः स्फुरद्बालकदम्बकल्पैः । (६८।१)
vivṛṇvatī śailasutāpi bhāvam aṅgaiḥ sphuradbālakadambakalpaiḥ |
साचीकृता चारुतरेण तस्थौ मुखेन पर्यस्तविलोचनेन ॥ (६८।२)
sācīkṛtā cārutareṇa tasthau mukhena paryastavilocanena ||
अथेन्द्रियक्षोभम् अयुग्मनेत्रः पुनर् वशित्वाद् बलवन् निगृह्य । (६९।१)
athendriyakṣobham ayugmanetraḥ punar vaśitvād balavan nigṛhya |
हेतुं स्वचेतोविकृतेर् दिदृक्षुर् दिशाम् उपान्तेषु ससर्ज दृष्टिम् ॥ (६९।२)
hetuṃ svacetovikṛter didṛkṣur diśām upānteṣu sasarja dṛṣṭim ||
स दक्षिणापाङ्गनिविष्टमुष्टिं नतांसम् आकुञ्चितसव्यपादम् । (७०।१)
sa dakṣiṇāpāṅganiviṣṭamuṣṭiṃ natāṃsam ākuñcitasavyapādam |
ददर्श चक्रीकृतचारुचापं प्रहर्तुम् अभ्युद्यतम् आत्मयोनिम् ॥ (७०।२)
dadarśa cakrīkṛtacārucāpaṃ prahartum abhyudyatam ātmayonim ||
तपःपरामर्शविवृद्धमन्योर् भ्रूभङ्गदुष्प्रेक्ष्यमुखस्य तस्य । (७१।१)
tapaḥparāmarśavivṛddhamanyor bhrūbhaṅgaduṣprekṣyamukhasya tasya |
स्फुरन्न् उदर्चिः सहसा तृतीयाद् अक्ष्णः कृशानुः किल निष्पपात ॥ (७१।२)
sphurann udarciḥ sahasā tṛtīyād akṣṇaḥ kṛśānuḥ kila niṣpapāta ||
क्रोधं प्रभो संहर संहरेति यावद् गिरः खे मरुतां चरन्ति । (७२।१)
krodhaṃ prabho saṃhara saṃhareti yāvad giraḥ khe marutāṃ caranti |
तावत् स वह्निर् भवनेत्रजन्मा भस्मावशेषं मदनं चकार ॥ (७२।२)
tāvat sa vahnir bhavanetrajanmā bhasmāvaśeṣaṃ madanaṃ cakāra ||
तीव्राभिषङ्गप्रभवेण वृत्तिम् मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम् । (७३।१)
tīvrābhiṣaṅgaprabhaveṇa vṛttim mohena saṃstambhayatendriyāṇām |
अज्ञातभर्तृव्यसना मुहूर्तं कृतोपकारेव रतिर् बभूव ॥ (७३।२)
ajñātabhartṛvyasanā muhūrtaṃ kṛtopakāreva ratir babhūva ||
तम् आशु विघ्नं तपसस् तपस्वी वनस्पतिं वज्र इवावभज्य । (७४।१)
tam āśu vighnaṃ tapasas tapasvī vanaspatiṃ vajra ivāvabhajya |
स्त्रीसंनिकर्षं परिहर्तुम् इच्छन्न् अन्तर्दधे भूतपतिः सभूतः ॥ (७४।२)
strīsaṃnikarṣaṃ parihartum icchann antardadhe bhūtapatiḥ sabhūtaḥ ||
शैलात्मजापि पितुर् उच्छिरसो ऽभिलाषं व्यर्थं समर्थ्य ललितं वपुर् आत्मनश् च । (७५।१)
śailātmajāpi pitur ucchiraso 'bhilāṣaṃ vyarthaṃ samarthya lalitaṃ vapur ātmanaś ca |
सख्योः समक्षम् इति चाधिकजातलज्जा शून्या जगाम भवनाभिमुखी कथंचित् ॥ (७५।२)
sakhyoḥ samakṣam iti cādhikajātalajjā śūnyā jagāma bhavanābhimukhī kathaṃcit ||
सपदि मुकुलिताक्षीं रुद्रसंरम्भभीत्या दुहितरम् अनुकम्प्याम् अद्रिर् आदाय दोर्भ्याम् । (७६।१)
sapadi mukulitākṣīṃ rudrasaṃrambhabhītyā duhitaram anukampyām adrir ādāya dorbhyām |
सुरगज इव बिभ्रत् पद्मिनीं दन्तलग्नां प्रतिपथगतिर् आसीद् वेगदीर्घीकृताङ्गः ॥ (७६।२)
suragaja iva bibhrat padminīṃ dantalagnāṃ pratipathagatir āsīd vegadīrghīkṛtāṅgaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.