KumSaṃ, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
तथा समक्षं दहता मनोभवं पिनाकिना भग्नमनोरथा सती । (१।१)
tathā samakṣaṃ dahatā manobhavaṃ pinākinā bhagnamanorathā satī |
निनिन्द रूपं हृदयेन पार्वती प्रियेषु सौभाग्यफला हि चारुता ॥ (१।२)
nininda rūpaṃ hṛdayena pārvatī priyeṣu saubhāgyaphalā hi cārutā ||
इयेष सा कर्तुम् अवन्ध्यरूपतां समाधिम् आस्थाय तपोभिर् आत्मनः । (२।१)
iyeṣa sā kartum avandhyarūpatāṃ samādhim āsthāya tapobhir ātmanaḥ |
अवाप्यते वा कथम् अन्यथा द्वयं तथाविधं प्रेम पतिश् च तादृशः ॥ (२।२)
avāpyate vā katham anyathā dvayaṃ tathāvidhaṃ prema patiś ca tādṛśaḥ ||
निशम्य चैनां तपसे कृतोद्यमां सुतां गिरीशप्रतिसक्तमानसाम् । (३।१)
niśamya caināṃ tapase kṛtodyamāṃ sutāṃ girīśapratisaktamānasām |
उवाच मेना परिरभ्य वक्षसा निवारयन्ती महतो मुनिव्रतात् ॥ (३।२)
uvāca menā parirabhya vakṣasā nivārayantī mahato munivratāt ||
मनीषिताः सन्ति गृहे ऽपि देवतास् तपः क्व वत्से क्व च तावकं वपुः । (४।१)
manīṣitāḥ santi gṛhe 'pi devatās tapaḥ kva vatse kva ca tāvakaṃ vapuḥ |
पदं सहेत भ्रमरस्य पेलवं शिरीषपुष्पं न पुनः पतत्रिणः ॥ (४।२)
padaṃ saheta bhramarasya pelavaṃ śirīṣapuṣpaṃ na punaḥ patatriṇaḥ ||
इति ध्रुवेच्छाम् अनुशासती सुतां शशाक मेना न नियन्तुम् उद्यमात् । (५।१)
iti dhruvecchām anuśāsatī sutāṃ śaśāka menā na niyantum udyamāt |
क ईप्सितार्थस्थिरनिश्चयं मनः पयश् च निम्नाभिमुखं प्रतीपयेत् ॥ (५।२)
ka īpsitārthasthiraniścayaṃ manaḥ payaś ca nimnābhimukhaṃ pratīpayet ||
कदाचिद् आसन्नसखीमुखेन सा मनोरथज्ञं पितरं मनस्विनी । (६।१)
kadācid āsannasakhīmukhena sā manorathajñaṃ pitaraṃ manasvinī |
अयाचतारण्यनिवासम् आत्मनः फलोदयान्ताय तपःसमाधये ॥ (६।२)
ayācatāraṇyanivāsam ātmanaḥ phalodayāntāya tapaḥsamādhaye ||
अथानुरूपाभिनिवेशतोषिणा कृताभ्यनुज्ञा गुरुणा गरीयसा । (७।१)
athānurūpābhiniveśatoṣiṇā kṛtābhyanujñā guruṇā garīyasā |
प्रजासु पश्चात् प्रथितं तदाख्यया जगाम गौरी शिखरं शिखण्डिमत् ॥ (७।२)
prajāsu paścāt prathitaṃ tadākhyayā jagāma gaurī śikharaṃ śikhaṇḍimat ||
विमुच्य सा हारम् अहार्यनिश्चया विलोलयष्टिप्रविलुप्तचन्दनम् । (८।१)
vimucya sā hāram ahāryaniścayā vilolayaṣṭipraviluptacandanam |
बबन्ध बालारुणबभ्रु वल्कलं पयोधरोत्सेधविशीर्णसंहति ॥ (८।२)
babandha bālāruṇababhru valkalaṃ payodharotsedhaviśīrṇasaṃhati ||
यथा प्रसिद्धैर् मधुरं शिरोरुहैर् जटाभिर् अप्य् एवम् अभूत् तदाननम् । (९।१)
yathā prasiddhair madhuraṃ śiroruhair jaṭābhir apy evam abhūt tadānanam |
न षट्पदश्रेणिभिर् एव पङ्कजं सशैवलासङ्गम् अपि प्रकाशते ॥ (९।२)
na ṣaṭpadaśreṇibhir eva paṅkajaṃ saśaivalāsaṅgam api prakāśate ||
प्रतिक्षणं सा कृतरोमविक्रियां व्रताय मौञ्जीं त्रिगुणां बभार याम् । (१०।१)
pratikṣaṇaṃ sā kṛtaromavikriyāṃ vratāya mauñjīṃ triguṇāṃ babhāra yām |
अकारि तत्पूर्वनिबद्धया तया सरागम् अस्या रसनागुणास्पदम् ॥ (१०।२)
akāri tatpūrvanibaddhayā tayā sarāgam asyā rasanāguṇāspadam ||
विसृष्टरागाद् अधरान् निवर्तितः स्तनाङ्गरागारुणिताच् च कन्दुकात् । (११।१)
visṛṣṭarāgād adharān nivartitaḥ stanāṅgarāgāruṇitāc ca kandukāt |
कुशाङ्कुरादानपरिक्षताङ्गुलिः कृतो ऽक्षसूत्रप्रणयी तया करः ॥ (११।२)
kuśāṅkurādānaparikṣatāṅguliḥ kṛto 'kṣasūtrapraṇayī tayā karaḥ ||
महार्हशय्यापरिवर्तनच्युतैः स्वकेशपुष्पैर् अपि या स्म दूयते । (१२।१)
mahārhaśayyāparivartanacyutaiḥ svakeśapuṣpair api yā sma dūyate |
अशेत सा बाहुलतोपधायिनी निषेदुषी स्थण्डिल एव केवले ॥ (१२।२)
aśeta sā bāhulatopadhāyinī niṣeduṣī sthaṇḍila eva kevale ||
पुनर् ग्रहीतुं नियमस्थया तया द्वये ऽपि निक्षेप इवार्पितम् द्वयम् । (१३।१)
punar grahītuṃ niyamasthayā tayā dvaye 'pi nikṣepa ivārpitam dvayam |
लतासु तन्वीषु विलासचेष्टितं विलोलदृष्टं हरिणाङ्गनासु च ॥ (१३।२)
latāsu tanvīṣu vilāsaceṣṭitaṃ viloladṛṣṭaṃ hariṇāṅganāsu ca ||
अतन्द्रिता सा स्वयम् एव वृक्षकान् घटस्तनप्रस्रवणैर् व्यवर्धयत् । (१४।१)
atandritā sā svayam eva vṛkṣakān ghaṭastanaprasravaṇair vyavardhayat |
गुहो ऽपि येषां प्रथमाप्तजन्मनां न पुत्रवात्सल्यम् अपाकरिष्यति ॥ (१४।२)
guho 'pi yeṣāṃ prathamāptajanmanāṃ na putravātsalyam apākariṣyati ||
अरण्यबीजाञ्जलिदानलालितास् तथा च तस्यां हरिणा विशश्वसुः । (१५।१)
araṇyabījāñjalidānalālitās tathā ca tasyāṃ hariṇā viśaśvasuḥ |
यथा तदीयैर् नयनैः कुतूहलात् पुरः सखीनाम् अमिमीत लोचने ॥ (१५।२)
yathā tadīyair nayanaiḥ kutūhalāt puraḥ sakhīnām amimīta locane ||
कृताभिषेकां हुतजातवेदसं त्वगुत्तरासङ्गवतीम् अधीतिनीम् । (१६।१)
kṛtābhiṣekāṃ hutajātavedasaṃ tvaguttarāsaṅgavatīm adhītinīm |
दिदृक्षवस् ताम् ऋषयो ऽभ्युपागमन् न धर्मवृद्धेषु वयः समीक्ष्यते ॥ (१६।२)
didṛkṣavas tām ṛṣayo 'bhyupāgaman na dharmavṛddheṣu vayaḥ samīkṣyate ||
विरोधिसत्त्वोज्झितपूर्वमत्सरं द्रुमैर् अभीष्टप्रसवार्चितातिथि । (१७।१)
virodhisattvojjhitapūrvamatsaraṃ drumair abhīṣṭaprasavārcitātithi |
नवोटजाभ्यन्तरसंभृतानलं तपोवनं तच् च बभूव पावनम् ॥ (१७।२)
navoṭajābhyantarasaṃbhṛtānalaṃ tapovanaṃ tac ca babhūva pāvanam ||
यदा फलं पूर्वतपःसमाधिना न तावता लभ्यम् अमंस्त काङ्क्षितम् । (१८।१)
yadā phalaṃ pūrvatapaḥsamādhinā na tāvatā labhyam amaṃsta kāṅkṣitam |
तदानपेक्ष्य स्वशरीरमार्दवं तपो महत् सा चरितुं प्रचक्रमे ॥ (१८।२)
tadānapekṣya svaśarīramārdavaṃ tapo mahat sā carituṃ pracakrame ||
क्लमं ययौ कन्दुकलीलयापि या तया मुनीनां चरितं व्यगाह्यत । (१९।१)
klamaṃ yayau kandukalīlayāpi yā tayā munīnāṃ caritaṃ vyagāhyata |
ध्रुवं वपुः काञ्चनपद्मनिर्मितं मृदु प्रकृत्या च ससारम् एव च ॥ (१९।२)
dhruvaṃ vapuḥ kāñcanapadmanirmitaṃ mṛdu prakṛtyā ca sasāram eva ca ||
शुचौ चतुर्णां ज्वलतां हविर्भुजां शुचिस्मिता मध्यगता सुमध्यमा । (२०।१)
śucau caturṇāṃ jvalatāṃ havirbhujāṃ śucismitā madhyagatā sumadhyamā |
विजित्य नेत्रप्रतिघातिनीं प्रभाम् अनन्यदृष्टिः सवितारम् ऐक्षत ॥ (२०।२)
vijitya netrapratighātinīṃ prabhām ananyadṛṣṭiḥ savitāram aikṣata ||
तथाभितप्तं सवितुर् गभस्तिभिर् मुखं तदीयं कमलश्रियं दधौ । (२१।१)
tathābhitaptaṃ savitur gabhastibhir mukhaṃ tadīyaṃ kamalaśriyaṃ dadhau |
अपाङ्गयोः केवलम् अस्य दीर्घयोः शनैः शनैः श्यामिकया कृतं पदम् ॥ (२१।२)
apāṅgayoḥ kevalam asya dīrghayoḥ śanaiḥ śanaiḥ śyāmikayā kṛtaṃ padam ||
अयाचितोपस्थितम् अम्बु केवलं रसात्मकस्योडुपतेश् च रश्मयः । (२२।१)
ayācitopasthitam ambu kevalaṃ rasātmakasyoḍupateś ca raśmayaḥ |
बभूव तस्याः किल पारणाविधिर् न वृक्षवृत्तिव्यतिरिक्तसाधनः ॥ (२२।२)
babhūva tasyāḥ kila pāraṇāvidhir na vṛkṣavṛttivyatiriktasādhanaḥ ||
निकामतप्ता विविधेन वह्निना नभश्चरेणेन्धनसंभृतेन च । (२३।१)
nikāmataptā vividhena vahninā nabhaścareṇendhanasaṃbhṛtena ca |
तपात्यये वारिभिर् उक्षिता नवैर् भुवा सहोष्माणम् अमुञ्चद् ऊर्ध्वगम् ॥ (२३।२)
tapātyaye vāribhir ukṣitā navair bhuvā sahoṣmāṇam amuñcad ūrdhvagam ||
स्थिताः क्षणं पक्ष्मसु ताडिताधराः पयोधरोत्सेधनिपातचूर्णिताः । (२४।१)
sthitāḥ kṣaṇaṃ pakṣmasu tāḍitādharāḥ payodharotsedhanipātacūrṇitāḥ |
वलीषु तस्याः स्खलिताः प्रपेदिरे चिरेण नाभिं प्रथमोदबिन्दवः ॥ (२४।२)
valīṣu tasyāḥ skhalitāḥ prapedire cireṇa nābhiṃ prathamodabindavaḥ ||
शिलाशयां ताम् अनिकेतवासिनीं निरन्तरास्व् अन्तरवातवृष्टिषु । (२५।१)
śilāśayāṃ tām aniketavāsinīṃ nirantarāsv antaravātavṛṣṭiṣu |
व्यलोकयन्न् उन्मिषितैस् तडिन्मयैर् महातपःसाक्ष्य इव स्थिताः क्षपाः ॥ (२५।२)
vyalokayann unmiṣitais taḍinmayair mahātapaḥsākṣya iva sthitāḥ kṣapāḥ ||
निनाय सात्यन्तहिमोत्किरानिलाः सहस्यरात्रीर् उदवासतत्परा । (२६।१)
nināya sātyantahimotkirānilāḥ sahasyarātrīr udavāsatatparā |
परस्पराक्रन्दिनि चक्रवाकयोः पुरो वियुक्ते मिथुने कृपावती ॥ (२६।२)
parasparākrandini cakravākayoḥ puro viyukte mithune kṛpāvatī ||
मुखेन सा पद्मसुगन्धिना निशि प्रवेपमानाधरपत्रशोभिना । (२७।१)
mukhena sā padmasugandhinā niśi pravepamānādharapatraśobhinā |
तुषारवृष्टिक्षतपद्मसंपदां सरोजसंधानम् इवाकरोद् अपाम् ॥ (२७।२)
tuṣāravṛṣṭikṣatapadmasaṃpadāṃ sarojasaṃdhānam ivākarod apām ||
स्वयंविशीर्णद्रुमपर्णवृत्तिता परा हि काष्ठा तपसस् तया पुनः । (२८।१)
svayaṃviśīrṇadrumaparṇavṛttitā parā hi kāṣṭhā tapasas tayā punaḥ |
तद् अप्य् अपाकीर्णम् अतः प्रियंवदां वदन्त्य् अपर्णेति च तां पुराविदः ॥ (२८।२)
tad apy apākīrṇam ataḥ priyaṃvadāṃ vadanty aparṇeti ca tāṃ purāvidaḥ ||
मृणालिकापेलवम् एवमादिभिर् व्रतैः स्वम् अङ्गं ग्लपयन्त्य् अहर्निशम् । (२९।१)
mṛṇālikāpelavam evamādibhir vrataiḥ svam aṅgaṃ glapayanty aharniśam |
तपः शरीरैः कठिनैर् उपार्जितं तपस्विनां दूरम् अधश् चकार सा ॥ (२९।२)
tapaḥ śarīraiḥ kaṭhinair upārjitaṃ tapasvināṃ dūram adhaś cakāra sā ||
अथाजिनाषाढधरः प्रगल्भवाग् ज्वलन्न् इव ब्रह्ममयेन तेजसा । (३०।१)
athājināṣāḍhadharaḥ pragalbhavāg jvalann iva brahmamayena tejasā |
विवेश कश्चिज् जटिलस् तपोवनं शरीरबद्धः प्रथमाश्रमो यथा ॥ (३०।२)
viveśa kaścij jaṭilas tapovanaṃ śarīrabaddhaḥ prathamāśramo yathā ||
तम् आतिथेयी बहुमानपूर्वया सपर्यया प्रत्युदियाय पार्वती । (३१।१)
tam ātitheyī bahumānapūrvayā saparyayā pratyudiyāya pārvatī |
भवन्ति साम्ये ऽपि निविष्टचेतसां वपुर्विशेषेष्व् अतिगौरवाः क्रियाः ॥ (३१।२)
bhavanti sāmye 'pi niviṣṭacetasāṃ vapurviśeṣeṣv atigauravāḥ kriyāḥ ||
विधिप्रयुक्तां परिगृह्य सत्क्रियां परिश्रमं नाम विनीय च क्षणम् । (३२।१)
vidhiprayuktāṃ parigṛhya satkriyāṃ pariśramaṃ nāma vinīya ca kṣaṇam |
उमां स पश्यन्न् ऋजुनैव चक्षुषा प्रचक्रमे वक्तुम् अनुज्झितक्रमः ॥ (३२।२)
umāṃ sa paśyann ṛjunaiva cakṣuṣā pracakrame vaktum anujjhitakramaḥ ||
अपि क्रियार्थं सुलभं समित्कुशं जलान्य् अपि स्नानविधिक्षमाणि ते । (३३।१)
api kriyārthaṃ sulabhaṃ samitkuśaṃ jalāny api snānavidhikṣamāṇi te |
अपि स्वशक्त्या तपसि प्रवर्तसे शरीरम् आद्यं खलु धर्मसाधनम् ॥ (३३।२)
api svaśaktyā tapasi pravartase śarīram ādyaṃ khalu dharmasādhanam ||
अपि त्वदावर्जितवारिसंभृतं प्रवालम् आसाम् अनुबन्धि वीरुधाम् । (३४।१)
api tvadāvarjitavārisaṃbhṛtaṃ pravālam āsām anubandhi vīrudhām |
चिरोज्झितालक्तकपाटलेन ते तुलां यद् आरोहति दन्तवाससा ॥ (३४।२)
cirojjhitālaktakapāṭalena te tulāṃ yad ārohati dantavāsasā ||
अपि प्रसन्नं हरिणेषु ते मनः करस्थदर्भप्रणयापहारिषु । (३५।१)
api prasannaṃ hariṇeṣu te manaḥ karasthadarbhapraṇayāpahāriṣu |
य उत्पलाक्षि प्रचलैर् विलोचनैस् तवाक्षिसादृश्यम् इव प्रयुञ्जते ॥ (३५।२)
ya utpalākṣi pracalair vilocanais tavākṣisādṛśyam iva prayuñjate ||
यद् उच्यते पार्वति पापवृत्तये न रूपम् इत्य् अव्यभिचारि तद् वचः । (३६।१)
yad ucyate pārvati pāpavṛttaye na rūpam ity avyabhicāri tad vacaḥ |
तथा हि ते शीलम् उदारदर्शने तपस्विनाम् अप्य् उपदेशतां गतम् ॥ (३६।२)
tathā hi te śīlam udāradarśane tapasvinām apy upadeśatāṃ gatam ||
विकीर्णसप्तर्षिबलिप्रहासिभिस् तथा न गाङ्गैः सलिलैर् दिवश् च्युतैः । (३७।१)
vikīrṇasaptarṣibaliprahāsibhis tathā na gāṅgaiḥ salilair divaś cyutaiḥ |
यथा त्वदीयैश् चरितैर् अनाविलैर् महीधरः पावित एष सान्वयः ॥ (३७।२)
yathā tvadīyaiś caritair anāvilair mahīdharaḥ pāvita eṣa sānvayaḥ ||
अनेन धर्मः सविशेषम् अद्य मे त्रिवर्गसारः प्रतिभाति भाविनि । (३८।१)
anena dharmaḥ saviśeṣam adya me trivargasāraḥ pratibhāti bhāvini |
त्वया मनोनिर्विषयार्थकामया यद् एक एव प्रतिगृह्य सेव्यते ॥ (३८।२)
tvayā manonirviṣayārthakāmayā yad eka eva pratigṛhya sevyate ||
प्रयुक्तसत्कारविशेषम् आत्मना न मां परं सम्प्रतिपत्तुम् अर्हसि । (३९।१)
prayuktasatkāraviśeṣam ātmanā na māṃ paraṃ sampratipattum arhasi |
यतः सतां संनतगात्रि संगतं मनीषिभिः साप्तपदीनम् उच्यते ॥ (३९।२)
yataḥ satāṃ saṃnatagātri saṃgataṃ manīṣibhiḥ sāptapadīnam ucyate ||
अतो ऽत्र किंचिद् भवतीं बहुक्षमां द्विजातिभावाद् उपपन्नचापलः । (४०।१)
ato 'tra kiṃcid bhavatīṃ bahukṣamāṃ dvijātibhāvād upapannacāpalaḥ |
अयं जनः प्रष्टुमनास् तपोधने न चेद् रहस्यं प्रतिवक्तुम् अर्हसि ॥ (४०।२)
ayaṃ janaḥ praṣṭumanās tapodhane na ced rahasyaṃ prativaktum arhasi ||
कुले प्रसूतिः प्रथमस्य वेधसस् त्रिलोकसौन्दर्यम् इवोदितं वपुः । (४१।१)
kule prasūtiḥ prathamasya vedhasas trilokasaundaryam ivoditaṃ vapuḥ |
अमृग्यम् ऐश्वर्यसुखं नवं वयस् तपःफलं स्यात् किम् अतः परं वद ॥ (४१।२)
amṛgyam aiśvaryasukhaṃ navaṃ vayas tapaḥphalaṃ syāt kim ataḥ paraṃ vada ||
भवत्य् अनिष्टाद् अपि नाम दुःसहान् मनस्विनीनां प्रतिपत्तिर् ईदृशी । (४२।१)
bhavaty aniṣṭād api nāma duḥsahān manasvinīnāṃ pratipattir īdṛśī |
विचारमार्गप्रहितेन चेतसा न दृश्यते तच् च कृशोदरि त्वयि ॥ (४२।२)
vicāramārgaprahitena cetasā na dṛśyate tac ca kṛśodari tvayi ||
अलभ्यशोकाभिभवेयम् आकृतिर् विमानना सुभ्रु कुतः पितुर् गृहे । (४३।१)
alabhyaśokābhibhaveyam ākṛtir vimānanā subhru kutaḥ pitur gṛhe |
पराभिमर्शो न तवास्ति कः करं प्रसारयेत् पन्नगरत्नसूचये ॥ (४३।२)
parābhimarśo na tavāsti kaḥ karaṃ prasārayet pannagaratnasūcaye ||
किम् इत्य् अपास्याभरणानि यौवने धृतं त्वया वार्द्धकशोभि वल्कलम् । (४४।१)
kim ity apāsyābharaṇāni yauvane dhṛtaṃ tvayā vārddhakaśobhi valkalam |
वद प्रदोषे स्फुटचन्द्रतारके विभावरी यद्य् अरुणाय कल्पते ॥ (४४।२)
vada pradoṣe sphuṭacandratārake vibhāvarī yady aruṇāya kalpate ||
दिवं यदि प्रार्थयसे वृथा श्रमः पितुः प्रदेशास् तव देवभूमयः । (४५।१)
divaṃ yadi prārthayase vṛthā śramaḥ pituḥ pradeśās tava devabhūmayaḥ |
अथोपयन्तारम् अलं समाधिना न रत्नम् अन्विष्यति मृग्यते हि तत् ॥ (४५।२)
athopayantāram alaṃ samādhinā na ratnam anviṣyati mṛgyate hi tat ||
निवेदितं निश्वसितेन सोष्मणा मनस् तु मे संशयम् एव गाहते । (४६।१)
niveditaṃ niśvasitena soṣmaṇā manas tu me saṃśayam eva gāhate |
न दृश्यते प्रार्थयितव्य एव ते भविष्यति प्रार्थितदुर्लभः कथम् ॥ (४६।२)
na dṛśyate prārthayitavya eva te bhaviṣyati prārthitadurlabhaḥ katham ||
अहो स्थिरः को ऽपि तवेप्सितो युवा चिराय कर्णोत्पलशून्यतां गते । (४७।१)
aho sthiraḥ ko 'pi tavepsito yuvā cirāya karṇotpalaśūnyatāṃ gate |
उपेक्षते यः श्लथलम्बिनीर् जटाः कपोलदेशे कलमाग्रपिङ्गलाः ॥ (४७।२)
upekṣate yaḥ ślathalambinīr jaṭāḥ kapoladeśe kalamāgrapiṅgalāḥ ||
मुनिव्रतैस् त्वाम् अतिमात्रकर्शितां दिवाकराप्लुष्टविभूषणास्पदाम् । (४८।१)
munivratais tvām atimātrakarśitāṃ divākarāpluṣṭavibhūṣaṇāspadām |
शशाङ्कलेखाम् इव पश्यतो दिवा सचेतसः कस्य मनो न दूयते ॥ (४८।२)
śaśāṅkalekhām iva paśyato divā sacetasaḥ kasya mano na dūyate ||
अवैमि सौभाग्यमदेन वञ्चितं तव प्रियं यश् चतुरावलोकिनः । (४९।१)
avaimi saubhāgyamadena vañcitaṃ tava priyaṃ yaś caturāvalokinaḥ |
करोति लक्ष्यं चिरम् अस्य चक्षुषो न वक्त्रम् आत्मीयम् अरालपक्ष्मणः ॥ (४९।२)
karoti lakṣyaṃ ciram asya cakṣuṣo na vaktram ātmīyam arālapakṣmaṇaḥ ||
कियच् चिरं श्राम्यसि गौरि विद्यते ममापि पूर्वाश्रमसंचितं तपः । (५०।१)
kiyac ciraṃ śrāmyasi gauri vidyate mamāpi pūrvāśramasaṃcitaṃ tapaḥ |
तदर्धभागेन लभस्व काङ्क्षितं वरं तम् इच्छामि च साधु वेदितुम् ॥ (५०।२)
tadardhabhāgena labhasva kāṅkṣitaṃ varaṃ tam icchāmi ca sādhu veditum ||
इति प्रविश्याभिहिता द्विजन्मना मनोगतं सा न शशाक शंसितुम् । (५१।१)
iti praviśyābhihitā dvijanmanā manogataṃ sā na śaśāka śaṃsitum |
अथो वयस्यां परिपार्श्ववर्तिनीं विवर्तितानञ्जननेत्रम् ऐक्षत ॥ (५१।२)
atho vayasyāṃ paripārśvavartinīṃ vivartitānañjananetram aikṣata ||
सखी तदीया तम् उवाच वर्णिनं निबोध साधो तव चेत् कुतूहलम् । (५२।१)
sakhī tadīyā tam uvāca varṇinaṃ nibodha sādho tava cet kutūhalam |
यदर्थम् अम्भोजम् इवोष्णवारणं कृतं तपःसाधनम् एतया वपुः ॥ (५२।२)
yadartham ambhojam ivoṣṇavāraṇaṃ kṛtaṃ tapaḥsādhanam etayā vapuḥ ||
इयं महेन्द्रप्रभृतीन् अधिश्रियश् चतुर्दिगीशान् अवमत्य मानिनी । (५३।१)
iyaṃ mahendraprabhṛtīn adhiśriyaś caturdigīśān avamatya māninī |
अरूपहार्यं मदनस्य निग्रहात् पिनाकपाणिं पतिम् आप्तुम् इच्छति ॥ (५३।२)
arūpahāryaṃ madanasya nigrahāt pinākapāṇiṃ patim āptum icchati ||
असह्यहुंकारनिवर्तितः पुरा पुरारिम् अप्राप्तमुखः शिलीमुखः । (५४।१)
asahyahuṃkāranivartitaḥ purā purārim aprāptamukhaḥ śilīmukhaḥ |
इमां हृदि व्यायतपातम् अक्षणोद् विशीर्णमूर्तेर् अपि पुष्पधन्वनः ॥ (५४।२)
imāṃ hṛdi vyāyatapātam akṣaṇod viśīrṇamūrter api puṣpadhanvanaḥ ||
तदाप्रभृत्य् उन्मदना पितुर् गृहे ललाटिकाचन्दनधूसरालका । (५५।१)
tadāprabhṛty unmadanā pitur gṛhe lalāṭikācandanadhūsarālakā |
न जातु बाला लभते स्म निर्वृतिं तुषारसंघातशिलातलेष्व् अपि ॥ (५५।२)
na jātu bālā labhate sma nirvṛtiṃ tuṣārasaṃghātaśilātaleṣv api ||
उपात्तवर्णे चरिते पिनाकिनः सबाष्पकण्ठस्खलितैः पदैर् इयम् । (५६।१)
upāttavarṇe carite pinākinaḥ sabāṣpakaṇṭhaskhalitaiḥ padair iyam |
अनेकशः किन्नरराजकन्यका वनान्तसंगीतसखीर् अरोदयत् ॥ (५६।२)
anekaśaḥ kinnararājakanyakā vanāntasaṃgītasakhīr arodayat ||
त्रिभागशेषासु निशासु च क्षणम् निमील्य नेत्रे सहसा व्यबुध्यत । (५७।१)
tribhāgaśeṣāsu niśāsu ca kṣaṇam nimīlya netre sahasā vyabudhyata |
क्व नीलकण्ठ व्रजसीत्य् अलक्ष्यवाग् असत्यकण्ठार्पितबाहुबन्धना ॥ (५७।२)
kva nīlakaṇṭha vrajasīty alakṣyavāg asatyakaṇṭhārpitabāhubandhanā ||
यदा बुधैः सर्वगतस् त्वम् उच्यसे न वेत्सि भावस्थम् इमं जनं कथम् । (५८।१)
yadā budhaiḥ sarvagatas tvam ucyase na vetsi bhāvastham imaṃ janaṃ katham |
इति स्वहस्तोल्लिखितश् च मुग्धया रहस्य् उपालभ्यत चन्द्रशेखरः ॥ (५८।२)
iti svahastollikhitaś ca mugdhayā rahasy upālabhyata candraśekharaḥ ||
यदा च तस्याधिगमे जगत्पतेर् अपश्यद् अन्यं न विधिं विचिन्वती । (५९।१)
yadā ca tasyādhigame jagatpater apaśyad anyaṃ na vidhiṃ vicinvatī |
तदा सहास्माभिर् अनुज्ञया गुरोर् इयं प्रपन्ना तपसे तपोवनम् ॥ (५९।२)
tadā sahāsmābhir anujñayā guror iyaṃ prapannā tapase tapovanam ||
द्रुमेषु सख्या कृतजन्मसु स्वयं फलं तपःसाक्षिषु दृष्टम् एष्व् अपि । (६०।१)
drumeṣu sakhyā kṛtajanmasu svayaṃ phalaṃ tapaḥsākṣiṣu dṛṣṭam eṣv api |
न च प्ररोहाभिमुखो ऽपि दृश्यते मनोरथो ऽस्याः शशिमौलिसंश्रयः ॥ (६०।२)
na ca prarohābhimukho 'pi dṛśyate manoratho 'syāḥ śaśimaulisaṃśrayaḥ ||
न वेद्मि स प्रार्थितदुर्लभः कदा सखीभिर् अस्रोत्तरम् ईक्षिताम् इमाम् । (६१।१)
na vedmi sa prārthitadurlabhaḥ kadā sakhībhir asrottaram īkṣitām imām |
तपःकृशाम् अभ्युपपत्स्यते सखीं वृषेव सीतां तदवग्रहक्षताम् ॥ (६१।२)
tapaḥkṛśām abhyupapatsyate sakhīṃ vṛṣeva sītāṃ tadavagrahakṣatām ||
अगूढसद्भावम् इतीङ्गितज्ञया निवेदितो नैष्ठिकसुन्दरस् तया । (६२।१)
agūḍhasadbhāvam itīṅgitajñayā nivedito naiṣṭhikasundaras tayā |
अयीदम् एवं परिहास इत्य् उमाम् अपृच्छद् अव्यञ्जितहर्षलक्षणः ॥ (६२।२)
ayīdam evaṃ parihāsa ity umām apṛcchad avyañjitaharṣalakṣaṇaḥ ||
अथाग्रहस्ते मुकुलीकृताङ्गुलौ समर्पयन्ती स्फटिकाक्षमालिकाम् । (६३।१)
athāgrahaste mukulīkṛtāṅgulau samarpayantī sphaṭikākṣamālikām |
कथंचिद् अद्रेस् तनया मिताक्षरं चिरव्यवस्थापितवाग् अभाषत ॥ (६३।२)
kathaṃcid adres tanayā mitākṣaraṃ ciravyavasthāpitavāg abhāṣata ||
यथा श्रुतं वेदविदां वर त्वया जनो ऽयम् उच्चैःपदलङ्घनोत्सुकः । (६४।१)
yathā śrutaṃ vedavidāṃ vara tvayā jano 'yam uccaiḥpadalaṅghanotsukaḥ |
तपः किलेदं तदवाप्तिसाधनं मनोरथानाम् अगतिर् न विद्यते ॥ (६४।२)
tapaḥ kiledaṃ tadavāptisādhanaṃ manorathānām agatir na vidyate ||
अथाह वर्णी विदितो महेश्वरस् तदर्थिनी त्वं पुनर् एव वर्तसे । (६५।१)
athāha varṇī vidito maheśvaras tadarthinī tvaṃ punar eva vartase |
अमङ्गलाभ्यासरतिं विचिन्त्य तं तवानुवृत्तिं न च कर्तुम् उत्सहे ॥ (६५।२)
amaṅgalābhyāsaratiṃ vicintya taṃ tavānuvṛttiṃ na ca kartum utsahe ||
अवस्तुनिर्बन्धपरे कथं नु ते करो ऽयम् आमुक्तविवाहकौतुकः । (६६।१)
avastunirbandhapare kathaṃ nu te karo 'yam āmuktavivāhakautukaḥ |
करेण शंभोर् वलयीकृताहिना सहिष्यते तत्प्रथमावलम्बनम् ॥ (६६।२)
kareṇa śaṃbhor valayīkṛtāhinā sahiṣyate tatprathamāvalambanam ||
त्वम् एव तावत् परिचिन्तय स्वयं कदाचिद् एते यदि योगम् अर्हतः । (६७।१)
tvam eva tāvat paricintaya svayaṃ kadācid ete yadi yogam arhataḥ |
वधूदुकूलं कलहंसलक्षणं गजाजिनं शोणितबिन्दुवर्षि च ॥ (६७।२)
vadhūdukūlaṃ kalahaṃsalakṣaṇaṃ gajājinaṃ śoṇitabinduvarṣi ca ||
चतुष्कपुष्पप्रकराविकीर्णयोः परो ऽपि को नाम तवानुमन्यते । (६८।१)
catuṣkapuṣpaprakarāvikīrṇayoḥ paro 'pi ko nāma tavānumanyate |
अलक्तकाङ्कानि पदानि पादयोर् विकीर्णकेशासु परेतभूमिषु ॥ (६८।२)
alaktakāṅkāni padāni pādayor vikīrṇakeśāsu paretabhūmiṣu ||
अयुक्तरूपं किम् अतः परं वद त्रिनेत्रवक्षः सुलभं तवापि यत् । (६९।१)
ayuktarūpaṃ kim ataḥ paraṃ vada trinetravakṣaḥ sulabhaṃ tavāpi yat |
स्तनद्वये ऽस्मिन् हरिचन्दनास्पदे पदं चिताभस्मरजः करिष्यति ॥ (६९।२)
stanadvaye 'smin haricandanāspade padaṃ citābhasmarajaḥ kariṣyati ||
इयं च ते ऽन्या पुरतो विडम्बना यद् ऊढया वारणराजहार्यया । (७०।१)
iyaṃ ca te 'nyā purato viḍambanā yad ūḍhayā vāraṇarājahāryayā |
विलोक्य वृद्धोक्षम् अधिष्ठितं त्वया महाजनः स्मेरमुखो भविष्यति ॥ (७०।२)
vilokya vṛddhokṣam adhiṣṭhitaṃ tvayā mahājanaḥ smeramukho bhaviṣyati ||
द्वयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । (७१।१)
dvayaṃ gataṃ saṃprati śocanīyatāṃ samāgamaprārthanayā kapālinaḥ |
कला च सा कान्तिमती कलावतस् त्वम् अस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥ (७१।२)
kalā ca sā kāntimatī kalāvatas tvam asya lokasya ca netrakaumudī ||
वपुर् विरूपाक्षम् अलक्ष्यजन्मता दिगम्बरत्वेन निवेदितं वसु । (७२।१)
vapur virūpākṣam alakṣyajanmatā digambaratvena niveditaṃ vasu |
वरेषु यद् बालमृगाक्षि मृग्यते तद् अस्ति किं व्यस्तम् अपि त्रिलोचने ॥ (७२।२)
vareṣu yad bālamṛgākṣi mṛgyate tad asti kiṃ vyastam api trilocane ||
निवर्तयास्माद् असदीप्सितान् मनः क्व तद्विधस् त्वं क्व च पुण्यलक्षणा । (७३।१)
nivartayāsmād asadīpsitān manaḥ kva tadvidhas tvaṃ kva ca puṇyalakṣaṇā |
अपेक्ष्यते साधुजनेन वैदिकी श्मशानशूलस्य न यूपसत्क्रिया ॥ (७३।२)
apekṣyate sādhujanena vaidikī śmaśānaśūlasya na yūpasatkriyā ||
इति द्विजातौ प्रतिकूलवादिनि प्रवेपमानाधरलक्ष्यकोपया । (७४।१)
iti dvijātau pratikūlavādini pravepamānādharalakṣyakopayā |
विकुञ्चितभ्रूलतम् आहिते तया विलोचने तिर्यग् उपान्तलोहिते ॥ (७४।२)
vikuñcitabhrūlatam āhite tayā vilocane tiryag upāntalohite ||
उवाच चैनं परमार्थतो हरं न वेत्सि नूनं यत एवम् आत्थ माम् । (७५।१)
uvāca cainaṃ paramārthato haraṃ na vetsi nūnaṃ yata evam āttha mām |
अलोकसामान्यम् अचिन्त्यहेतुकं द्विषन्ति मन्दाश् चरितं महात्मनाम् ॥ (७५।२)
alokasāmānyam acintyahetukaṃ dviṣanti mandāś caritaṃ mahātmanām ||
विपत्प्रतीकारपरेण मङ्गलं निषेव्यते भूतिसमुत्सुकेन वा । (७६।१)
vipatpratīkārapareṇa maṅgalaṃ niṣevyate bhūtisamutsukena vā |
जगच्छरण्यस्य निराशिषः सतः किम् एभिर् आशोपहतात्मवृत्तिभिः ॥ (७६।२)
jagaccharaṇyasya nirāśiṣaḥ sataḥ kim ebhir āśopahatātmavṛttibhiḥ ||
अकिञ्चनः सन् प्रभवः स संपदां त्रिलोकनाथः पितृसद्मगोचरः । (७७।१)
akiñcanaḥ san prabhavaḥ sa saṃpadāṃ trilokanāthaḥ pitṛsadmagocaraḥ |
स भीमरूपः शिव इत्य् उदीर्यते न सन्ति याथार्थ्यविदः पिनाकिनः ॥ (७७।२)
sa bhīmarūpaḥ śiva ity udīryate na santi yāthārthyavidaḥ pinākinaḥ ||
विभूषणोद्भासि पिनद्धभोगि वा गजाजिनालम्बि दुकूलधारि वा । (७८।१)
vibhūṣaṇodbhāsi pinaddhabhogi vā gajājinālambi dukūladhāri vā |
कपालि वा स्याद् अथ वेन्दुशेखरं न विश्वमूर्तेर् अवधार्यते वपुः ॥ (७८।२)
kapāli vā syād atha venduśekharaṃ na viśvamūrter avadhāryate vapuḥ ||
तदङ्गसंसर्गम् अवाप्य कल्पते ध्रुवं चिताभस्मरजो विशुद्धये । (७९।१)
tadaṅgasaṃsargam avāpya kalpate dhruvaṃ citābhasmarajo viśuddhaye |
तथा हि नृत्याभिनयक्रियाच्युतं विलिप्यते मौलिभिर् अम्बरौकसां ॥ (७९।२)
tathā hi nṛtyābhinayakriyācyutaṃ vilipyate maulibhir ambaraukasāṃ ||
असंपदस् तस्य वृषेण गच्छतः प्रभिन्नदिग्वारणवाहनो वृषा । (८०।१)
asaṃpadas tasya vṛṣeṇa gacchataḥ prabhinnadigvāraṇavāhano vṛṣā |
करोति पादाव् उपगम्य मौलिना विनिद्रमन्दाररजोऽरुणाङ्गुली ॥ (८०।२)
karoti pādāv upagamya maulinā vinidramandārarajo'ruṇāṅgulī ||
विवक्षता दोषम् अपि च्युतात्मना त्वयैकम् ईशं प्रति साधु भाषितम् । (८१।१)
vivakṣatā doṣam api cyutātmanā tvayaikam īśaṃ prati sādhu bhāṣitam |
यम् आमनन्त्य् आत्मभुवो ऽपि कारणं कथं स लक्ष्यप्रभवो भविष्यति ॥ (८१।२)
yam āmananty ātmabhuvo 'pi kāraṇaṃ kathaṃ sa lakṣyaprabhavo bhaviṣyati ||
अलं विवादेन यथा श्रुतस् त्वया तथाविधस् तावद् अशेषम् अस्तु सः । (८२।१)
alaṃ vivādena yathā śrutas tvayā tathāvidhas tāvad aśeṣam astu saḥ |
ममात्र भावैकरसं मनः स्थितं न कामवृत्तिर् वचनीयम् ईक्षते ॥ (८२।२)
mamātra bhāvaikarasaṃ manaḥ sthitaṃ na kāmavṛttir vacanīyam īkṣate ||
निवार्यताम् आलि किम् अप्य् अयं बटुः पुनर् विवक्षुः स्फुरितोत्तराधरः । (८३।१)
nivāryatām āli kim apy ayaṃ baṭuḥ punar vivakṣuḥ sphuritottarādharaḥ |
न केवलं यो महतो ऽपभाषते शृणोति तस्माद् अपि यः स पापभाक् ॥ (८३।२)
na kevalaṃ yo mahato 'pabhāṣate śṛṇoti tasmād api yaḥ sa pāpabhāk ||
इतो गमिष्याम्य् अथवेति वादिनी चचाल बाला स्तनभिन्नवल्कला । (८४।१)
ito gamiṣyāmy athaveti vādinī cacāla bālā stanabhinnavalkalā |
स्वरूपम् आस्थाय च तां कृतस्मितः समाललम्बे वृषराजकेतनः ॥ (८४।२)
svarūpam āsthāya ca tāṃ kṛtasmitaḥ samālalambe vṛṣarājaketanaḥ ||
तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसाङ्गयष्टिर् निक्षेपणाय पदम् उद्धृतम् उद्वहन्ती । (८५।१)
taṃ vīkṣya vepathumatī sarasāṅgayaṣṭir nikṣepaṇāya padam uddhṛtam udvahantī |
मार्गाचलव्यतिकराकुलितेव सिन्धुः शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्थौ ॥ (८५।२)
mārgācalavyatikarākuliteva sindhuḥ śailādhirājatanayā na yayau na tasthau ||
अद्यप्रभृत्य् अवनताङ्गि तवास्मि दासः क्रीतस् तपोभिर् इति वादिनि चन्द्रमौलौ । (८६।१)
adyaprabhṛty avanatāṅgi tavāsmi dāsaḥ krītas tapobhir iti vādini candramaulau |
अह्नाय सा नियमजं क्लमम् उत्ससर्ज क्लेशः फलेन हि पुनर् नवतां विधत्ते ॥ (८६।२)
ahnāya sā niyamajaṃ klamam utsasarja kleśaḥ phalena hi punar navatāṃ vidhatte ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.