कुमारसंभवKumārasaṃbhava

KumSaṃ, 6

6 of 8 · 189 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

अथ विश्वात्मने गौरी संदिदेश मिथः सखीम् । (१।१)

atha viśvātmane gaurī saṃdideśa mithaḥ sakhīm |

1.2१.२

दाता मे भूभृतां नाथः प्रमाणीक्रियताम् इति ॥ (१।२)

dātā me bhūbhṛtāṃ nāthaḥ pramāṇīkriyatām iti ||

2.1२.१

तया व्याहृतसंदेशा सा बभौ निभृता प्रिये । (२।१)

tayā vyāhṛtasaṃdeśā sā babhau nibhṛtā priye |

2.2२.२

चूतयष्टिर् इवाभ्याष्ये मधौ परभृतामुखी ॥ (२।२)

cūtayaṣṭir ivābhyāṣye madhau parabhṛtāmukhī ||

3.1३.१

स तथेति प्रतिज्ञाय विसृज्य कथमप्युमाम् । (३।१)

sa tatheti pratijñāya visṛjya kathamapyumām |

3.2३.२

ऋषीञ् ज्योतिर्मयान् सप्त सस्मार स्मरशासनः ॥ (३।२)

ṛṣīñ jyotirmayān sapta sasmāra smaraśāsanaḥ ||

4.1४.१

ते प्रभामण्डलैर् व्योम द्योतयन्तस् तपोधनाः । (४।१)

te prabhāmaṇḍalair vyoma dyotayantas tapodhanāḥ |

4.2४.२

सारुन्धतीकाः सपदि प्रादुरासन् पुरः प्रभोः ॥ (४।२)

sārundhatīkāḥ sapadi prādurāsan puraḥ prabhoḥ ||

5.1५.१

आप्लुतास् तीरमन्दारकुसुमोत्किरवीचिषु । (५।१)

āplutās tīramandārakusumotkiravīciṣu |

5.2५.२

आकाशगङ्गास्रोतस्सु दिङ्नागमदगन्धिषु ॥ (५।२)

ākāśagaṅgāsrotassu diṅnāgamadagandhiṣu ||

6.1६.१

मुक्तायज्ञोपवीतानि बिभ्रतो हैमवल्कलाः । (६।१)

muktāyajñopavītāni bibhrato haimavalkalāḥ |

6.2६.२

रत्नाक्षसूत्राः प्रव्रज्यां कल्पवृक्षा इवाश्रिताः ॥ (६।२)

ratnākṣasūtrāḥ pravrajyāṃ kalpavṛkṣā ivāśritāḥ ||

7.1७.१

अधःप्रवर्तिताश्वेन समावर्जितकेतुना । (७।१)

adhaḥpravartitāśvena samāvarjitaketunā |

7.2७.२

सहस्ररश्मिना शश्वत् सप्रमाणम् उदीक्षिताः ॥ (७।२)

sahasraraśminā śaśvat sapramāṇam udīkṣitāḥ ||

8.1८.१

आसक्तबाहुलतया सार्धम् उद्धृतया भुवा । (८।१)

āsaktabāhulatayā sārdham uddhṛtayā bhuvā |

8.2८.२

महावराहदंष्ट्रायां विश्रान्ताः प्रलयापदि ॥ (८।२)

mahāvarāhadaṃṣṭrāyāṃ viśrāntāḥ pralayāpadi ||

9.1९.१

सर्गशेषप्रणयनाद् विश्वयोनेर् अनन्तरम् । (९।१)

sargaśeṣapraṇayanād viśvayoner anantaram |

9.2९.२

पुरातनाः पुराविद्भिर् धातार इति कीर्तिताः ॥ (९।२)

purātanāḥ purāvidbhir dhātāra iti kīrtitāḥ ||

10.1१०.१

प्राक्तनानां विशुद्धानां परिपाकम् उपेयुषाम् । (१०।१)

prāktanānāṃ viśuddhānāṃ paripākam upeyuṣām |

10.2१०.२

तपसाम् उपभुञ्जानाः फलान्य् अपि तपस्विनः ॥ (१०।२)

tapasām upabhuñjānāḥ phalāny api tapasvinaḥ ||

11.1११.१

तेषां मध्यगता साध्वी पत्युः पादार्पितेक्षणा । (११।१)

teṣāṃ madhyagatā sādhvī patyuḥ pādārpitekṣaṇā |

11.2११.२

साक्षाद् इव तपःसिद्धिर् बभासे बह्व् अरुन्धती ॥ (११।२)

sākṣād iva tapaḥsiddhir babhāse bahv arundhatī ||

12.1१२.१

ताम् अगौरवभेदेन मुनींश् चापश्यद् ईश्वरः । (१२।१)

tām agauravabhedena munīṃś cāpaśyad īśvaraḥ |

12.2१२.२

स्त्री पुमान् इत्य् अनास्थैषा वृत्तं हि महितं सताम् ॥ (१२।२)

strī pumān ity anāsthaiṣā vṛttaṃ hi mahitaṃ satām ||

13.1१३.१

तद्दर्शनाद् अभूच्छंभोर् भूयान् दारार्थम् आदरः । (१३।१)

taddarśanād abhūcchaṃbhor bhūyān dārārtham ādaraḥ |

13.2१३.२

क्रियाणां खलु धर्म्याणां सत्पत्न्यो मूलसाधनम् ॥ (१३।२)

kriyāṇāṃ khalu dharmyāṇāṃ satpatnyo mūlasādhanam ||

14.1१४.१

धर्मेणापि पदं शर्वे कारिते पार्वतीं प्रति । (१४।१)

dharmeṇāpi padaṃ śarve kārite pārvatīṃ prati |

14.2१४.२

पूर्वापराधभीतस्य कामस्योच्छ्वासितं मनः ॥ (१४।२)

pūrvāparādhabhītasya kāmasyocchvāsitaṃ manaḥ ||

15.1१५.१

अथ ते मुनयः सर्वे मानयित्वा जगद्गुरुम् । (१५।१)

atha te munayaḥ sarve mānayitvā jagadgurum |

15.2१५.२

इदम् ऊचुर् अनूचानाः प्रीतिकण्टकितत्वचः ॥ (१५।२)

idam ūcur anūcānāḥ prītikaṇṭakitatvacaḥ ||

16.1१६.१

यद् ब्रह्म सम्यग् आम्नातं यद् अग्नौ विधिना हुतम् । (१६।१)

yad brahma samyag āmnātaṃ yad agnau vidhinā hutam |

16.2१६.२

यच् च तप्तं तपस् तस्य विपक्वं फलम् अद्य नः ॥ (१६।२)

yac ca taptaṃ tapas tasya vipakvaṃ phalam adya naḥ ||

17.1१७.१

यद् अध्यक्षेण जगतां वयम् आरोपितास् त्वया । (१७।१)

yad adhyakṣeṇa jagatāṃ vayam āropitās tvayā |

17.2१७.२

मनोरथस्याविषयं मनोविषयम् आत्मनः ॥ (१७।२)

manorathasyāviṣayaṃ manoviṣayam ātmanaḥ ||

18.1१८.१

यस्य चेतसि वर्तेथाः स तावत् कृतिनां वरः । (१८।१)

yasya cetasi vartethāḥ sa tāvat kṛtināṃ varaḥ |

18.2१८.२

किं पुनर् ब्रह्मयोनेर् यस् तव चेतसि वर्तते ॥ (१८।२)

kiṃ punar brahmayoner yas tava cetasi vartate ||

19.1१९.१

सत्यम् अर्काच् च सोमाच् च परम् अध्यास्महे पदम् । (१९।१)

satyam arkāc ca somāc ca param adhyāsmahe padam |

19.2१९.२

अद्य तूच्चैस्तरं तस्मात् स्मरणानुग्रहात् तव ॥ (१९।२)

adya tūccaistaraṃ tasmāt smaraṇānugrahāt tava ||

20.1२०.१

त्वत्संभावितम् आत्मानं बहु मन्यामहे वयम् । (२०।१)

tvatsaṃbhāvitam ātmānaṃ bahu manyāmahe vayam |

20.2२०.२

प्रायः प्रत्ययम् आधत्ते स्वगुणेषूत्तमादरः ॥ (२०।२)

prāyaḥ pratyayam ādhatte svaguṇeṣūttamādaraḥ ||

21.1२१.१

या नः प्रीतिर् विरूपाक्ष त्वदनुध्यानसंभवा । (२१।१)

yā naḥ prītir virūpākṣa tvadanudhyānasaṃbhavā |

21.2२१.२

सा किम् आवेद्यते तुभ्यम् अन्तरात्मासि देहिनाम् ॥ (२१।२)

sā kim āvedyate tubhyam antarātmāsi dehinām ||

22.1२२.१

साक्षाद् दृष्टो ऽसि न पुनर् विद्मस् त्वां वयम् अञ्जसा । (२२।१)

sākṣād dṛṣṭo 'si na punar vidmas tvāṃ vayam añjasā |

22.2२२.२

प्रसीद कथयात्मानं न धियां पथि वर्तसे ॥ (२२।२)

prasīda kathayātmānaṃ na dhiyāṃ pathi vartase ||

23.1२३.१

किं येन सृजसि व्यक्तम् उत येन बिभर्षि तत् । (२३।१)

kiṃ yena sṛjasi vyaktam uta yena bibharṣi tat |

23.2२३.२

अथ विश्वस्य संहर्ता भागः कतम एष ते ॥ (२३।२)

atha viśvasya saṃhartā bhāgaḥ katama eṣa te ||

24.1२४.१

अथवा सुमहत्य् एषा प्रार्थना देव तिष्ठतु । (२४।१)

athavā sumahaty eṣā prārthanā deva tiṣṭhatu |

24.2२४.२

चिन्तितोपस्थितांस् तावच्छाधि नः करवाम किम् ॥ (२४।२)

cintitopasthitāṃs tāvacchādhi naḥ karavāma kim ||

25.1२५.१

अथ मौलिगतस्येन्दोर् विशदैर् दशनांशुभिः । (२५।१)

atha mauligatasyendor viśadair daśanāṃśubhiḥ |

25.2२५.२

उपचिन्वन् प्रभां तन्वीं प्रत्याह परमेश्वरः ॥ (२५।२)

upacinvan prabhāṃ tanvīṃ pratyāha parameśvaraḥ ||

26.1२६.१

विदितं वो यथा स्वार्था न मे काश्चित् प्रवृत्तयः । (२६।१)

viditaṃ vo yathā svārthā na me kāścit pravṛttayaḥ |

26.2२६.२

ननु मूर्तिभिर् अष्टाभिर् इत्थंभूतो ऽस्मि सूचितः ॥ (२६।२)

nanu mūrtibhir aṣṭābhir itthaṃbhūto 'smi sūcitaḥ ||

27.1२७.१

सो ऽहं तृष्णातुरैर् वृष्टिं विद्युत्वान् इव चातकैः । (२७।१)

so 'haṃ tṛṣṇāturair vṛṣṭiṃ vidyutvān iva cātakaiḥ |

27.2२७.२

अरिविप्रकृतैर् देवैः प्रसूतिं प्रति याचितः ॥ (२७।२)

ariviprakṛtair devaiḥ prasūtiṃ prati yācitaḥ ||

28.1२८.१

अत आहर्तुम् इच्छामि पार्वतीम् आत्मजन्मने । (२८।१)

ata āhartum icchāmi pārvatīm ātmajanmane |

28.2२८.२

उत्पत्तये हविर्भोक्तुर् यजमान इवारणिम् ॥ (२८।२)

utpattaye havirbhoktur yajamāna ivāraṇim ||

29.1२९.१

ताम् अस्मदर्थे युष्माभिर् याचितव्यो हिमालयः । (२९।१)

tām asmadarthe yuṣmābhir yācitavyo himālayaḥ |

29.2२९.२

विक्रियायै न कल्पन्ते संबन्धाः सदनुष्ठिताः ॥ (२९।२)

vikriyāyai na kalpante saṃbandhāḥ sadanuṣṭhitāḥ ||

30.1३०.१

उन्नतेन स्थितिमता धुरम् उद्वहता भुवः । (३०।१)

unnatena sthitimatā dhuram udvahatā bhuvaḥ |

30.2३०.२

तेन योजितसंबन्धं वित्त माम् अप्य् अवञ्चितम् ॥ (३०।२)

tena yojitasaṃbandhaṃ vitta mām apy avañcitam ||

31.1३१.१

एवं वाच्यः स कन्यार्थम् इति वो नोपदिश्यते । (३१।१)

evaṃ vācyaḥ sa kanyārtham iti vo nopadiśyate |

31.2३१.२

भवत्प्रणीतम् आचारम् आमनन्ति हि साधवः ॥ (३१।२)

bhavatpraṇītam ācāram āmananti hi sādhavaḥ ||

32.1३२.१

आर्याप्य् अरुन्धती तत्र व्यापारं कर्तुं अर्हति । (३२।१)

āryāpy arundhatī tatra vyāpāraṃ kartuṃ arhati |

32.2३२.२

प्रायेणैवंविधे कार्ये पुरंध्रीणां प्रगल्भता ॥ (३२।२)

prāyeṇaivaṃvidhe kārye puraṃdhrīṇāṃ pragalbhatā ||

33.1३३.१

तत् प्रयातौषधिप्रस्थं सिद्धये हिमवत्पुरम् । (३३।१)

tat prayātauṣadhiprasthaṃ siddhaye himavatpuram |

33.2३३.२

महाकोशीप्रपाते ऽस्मिन् संगमः पुनर् एव नः ॥ (३३।२)

mahākośīprapāte 'smin saṃgamaḥ punar eva naḥ ||

34.1३४.१

तस्मिन् संयमिनाम् आद्ये जाते परिणयोन्मुखे । (३४।१)

tasmin saṃyaminām ādye jāte pariṇayonmukhe |

34.2३४.२

जहुः परिग्रहव्रीडां प्राजापत्यास् तपस्विनः ॥ (३४।२)

jahuḥ parigrahavrīḍāṃ prājāpatyās tapasvinaḥ ||

35.1३५.१

ततः परमम् इत्य् उक्त्वा प्रतस्थे मुनिमण्डलम् । (३५।१)

tataḥ paramam ity uktvā pratasthe munimaṇḍalam |

35.2३५.२

भगवान् अपि सम्प्राप्तः प्रथमोद्दिष्टम् आस्पदम् ॥ (३५।२)

bhagavān api samprāptaḥ prathamoddiṣṭam āspadam ||

36.1३६.१

ते चाकाशम् असिश्यामम् उत्पत्य परमर्षयः । (३६।१)

te cākāśam asiśyāmam utpatya paramarṣayaḥ |

36.2३६.२

आसेदुर् ओषधिप्रस्थं मनसा समरंहसः ॥ (३६।२)

āsedur oṣadhiprasthaṃ manasā samaraṃhasaḥ ||

37.1३७.१

अलकाम् अतिवाह्येव वसतिं वसुसंपदाम् । (३७।१)

alakām ativāhyeva vasatiṃ vasusaṃpadām |

37.2३७.२

स्वर्गाभिष्यन्दवमनं कृत्वेवोपनिवेशितम् ॥ (३७।२)

svargābhiṣyandavamanaṃ kṛtvevopaniveśitam ||

38.2३८.२

बृहन्मणिशिलासालं गुप्ताव् अपि मनोहरम् ॥ (३८।२)

bṛhanmaṇiśilāsālaṃ guptāv api manoharam ||

39.1३९.१

जितसिंहभया नागा यत्राश्वा बिलयोनयः । (३९।१)

jitasiṃhabhayā nāgā yatrāśvā bilayonayaḥ |

39.2३९.२

यक्षाः किंपुरुषाः पौरा योषितो वनदेवताः ॥ (३९।२)

yakṣāḥ kiṃpuruṣāḥ paurā yoṣito vanadevatāḥ ||

40.1४०.१

शिखरासक्तमेघानां व्यजन्ते यत्र वेश्मनाम् । (४०।१)

śikharāsaktameghānāṃ vyajante yatra veśmanām |

40.2४०.२

अनुगर्जितसंदिग्धाः करणैर् मुरजस्वनाः ॥ (४०।२)

anugarjitasaṃdigdhāḥ karaṇair murajasvanāḥ ||

41.1४१.१

यत्र कल्पद्रुमैर् एव विलोलविटपांशुकैः । (४१।१)

yatra kalpadrumair eva vilolaviṭapāṃśukaiḥ |

41.2४१.२

गृहयन्त्रपताकाश्रीर् अपौरादरनिर्मिता ॥ (४१।२)

gṛhayantrapatākāśrīr apaurādaranirmitā ||

42.1४२.१

यत्र स्फटिकहर्म्येषु नक्तम् आपानभूमिषु । (४२।१)

yatra sphaṭikaharmyeṣu naktam āpānabhūmiṣu |

42.2४२.२

ज्योतिषां प्रतिबिम्बानि प्राप्नुवन्त्य् उपहारताम् ॥ (४२।२)

jyotiṣāṃ pratibimbāni prāpnuvanty upahāratām ||

43.1४३.१

यत्रौषधिप्रकाशेन नक्तं दर्शितसंचराः । (४३।१)

yatrauṣadhiprakāśena naktaṃ darśitasaṃcarāḥ |

43.2४३.२

अनभिज्ञास् तमिस्राणां दुर्दिनेष्व् अभिसारिकाः ॥ (४३।२)

anabhijñās tamisrāṇāṃ durdineṣv abhisārikāḥ ||

44.1४४.१

यौवनान्तं वयो यस्मिन् आतङ्कः कुसुमायुधः । (४४।१)

yauvanāntaṃ vayo yasmin ātaṅkaḥ kusumāyudhaḥ |

44.2४४.२

रतिखेदसमुत्पन्ना निद्रा संज्ञाविपर्ययः ॥ (४४।२)

ratikhedasamutpannā nidrā saṃjñāviparyayaḥ ||

45.1४५.१

भ्रूभेदिभिः सकम्पोष्ठैर् ललिताङ्गुलितर्जनैः । (४५।१)

bhrūbhedibhiḥ sakampoṣṭhair lalitāṅgulitarjanaiḥ |

45.2४५.२

यत्र कोपैः कृताः स्त्रीणाम् आ प्रसादार्थिनः प्रियाः ॥ (४५।२)

yatra kopaiḥ kṛtāḥ strīṇām ā prasādārthinaḥ priyāḥ ||

46.1४६.१

संतानकतरुछायासुप्तविद्याधराध्वगम् । (४६।१)

saṃtānakataruchāyāsuptavidyādharādhvagam |

46.2४६.२

यस्य चोपवनं बाह्यं सुगन्धिर् गन्धमादनः ॥ (४६।२)

yasya copavanaṃ bāhyaṃ sugandhir gandhamādanaḥ ||

47.1४७.१

अथ ते मुनयो दिव्याः प्रेक्ष्य हैमवतं पुरम् । (४७।१)

atha te munayo divyāḥ prekṣya haimavataṃ puram |

47.2४७.२

स्वर्गाभिसंधिसुकृतं वञ्चनाम् इव मेनिरे ॥ (४७।२)

svargābhisaṃdhisukṛtaṃ vañcanām iva menire ||

48.1४८.१

ते सद्मनि गिरेर् वेगाद् उन्मुखद्वाःस्थवीक्षिताः । (४८।१)

te sadmani girer vegād unmukhadvāḥsthavīkṣitāḥ |

48.2४८.२

अवतेरुर् जटाभारैर् लिखितानलनिश्चलैः ॥ (४८।२)

avaterur jaṭābhārair likhitānalaniścalaiḥ ||

49.1४९.१

गगनाद् अवतीर्णा सा यथावृद्धपुरस्सरा । (४९।१)

gaganād avatīrṇā sā yathāvṛddhapurassarā |

49.2४९.२

तोयान्तर् भास्करालीव रेजे मुनिपरम्परा ॥ (४९।२)

toyāntar bhāskarālīva reje muniparamparā ||

50.1५०.१

तान् अर्घ्यान् अर्घ्यम् आदाय दूरात् प्रत्युद्ययौ गिरिः । (५०।१)

tān arghyān arghyam ādāya dūrāt pratyudyayau giriḥ |

50.2५०.२

नमयन् सारगुरुभिः पादन्यासैर् वसुन्धराम् ॥ (५०।२)

namayan sāragurubhiḥ pādanyāsair vasundharām ||

51.1५१.१

धातुताम्राधरः प्रांशुर् देवदारुबृहद्भुजः । (५१।१)

dhātutāmrādharaḥ prāṃśur devadārubṛhadbhujaḥ |

51.2५१.२

प्रकृत्यैव शिलोरस्कः सुव्यक्तो हिमवान् इति ॥ (५१।२)

prakṛtyaiva śiloraskaḥ suvyakto himavān iti ||

52.1५२.१

विधिप्रयुक्तसत्कारैः स्वयं मार्गस्य दर्शकः । (५२।१)

vidhiprayuktasatkāraiḥ svayaṃ mārgasya darśakaḥ |

52.2५२.२

स तैर् आक्रमयामास शुद्धान्तं शुद्धकर्मभिः ॥ (५२।२)

sa tair ākramayāmāsa śuddhāntaṃ śuddhakarmabhiḥ ||

53.1५३.१

तत्र वेत्रासनासीनान् कृतासनपरिग्रहः । (५३।१)

tatra vetrāsanāsīnān kṛtāsanaparigrahaḥ |

53.2५३.२

इत्य् उवाचेश्वरान् वाचं प्राञ्जलिः पृथिवीधरः ॥ (५३।२)

ity uvāceśvarān vācaṃ prāñjaliḥ pṛthivīdharaḥ ||

54.1५४.१

अपमेघोदयं वर्षम् अदृष्टकुसुमं फलम् । (५४।१)

apameghodayaṃ varṣam adṛṣṭakusumaṃ phalam |

54.2५४.२

अतर्कितोपपन्नं वो दर्शनं प्रतिभाति मे ॥ (५४।२)

atarkitopapannaṃ vo darśanaṃ pratibhāti me ||

55.1५५.१

मूढं बुद्धम् इवात्मानं हैमीभूतम् इवायसम् । (५५।१)

mūḍhaṃ buddham ivātmānaṃ haimībhūtam ivāyasam |

55.2५५.२

भूमेर् दिवम् इवारूढं मन्ये भवदनुग्रहात् ॥ (५५।२)

bhūmer divam ivārūḍhaṃ manye bhavadanugrahāt ||

56.1५६.१

अद्यप्रभृति भूतानाम् अधिगम्यो ऽस्मि शुद्धये । (५६।१)

adyaprabhṛti bhūtānām adhigamyo 'smi śuddhaye |

56.2५६.२

यद् अध्यासितम् अर्हद्भिस् तद्धि तीर्थं प्रचक्षते ॥ (५६।२)

yad adhyāsitam arhadbhis taddhi tīrthaṃ pracakṣate ||

57.1५७.१

अवैमि पूतम् आत्मानं द्वयेनैव द्विजोत्तमाः । (५७।१)

avaimi pūtam ātmānaṃ dvayenaiva dvijottamāḥ |

57.2५७.२

मूर्ध्नि गङ्गाप्रपातेन धौतपादाम्भसा च वः ॥ (५७।२)

mūrdhni gaṅgāprapātena dhautapādāmbhasā ca vaḥ ||

58.1५८.१

जङ्गमं प्रैष्यभावे वः स्थावरं चरणाङ्कितम् । (५८।१)

jaṅgamaṃ praiṣyabhāve vaḥ sthāvaraṃ caraṇāṅkitam |

58.2५८.२

विभक्तानुग्रहं मन्ये द्विरूपम् अपि मे वपुः ॥ (५८।२)

vibhaktānugrahaṃ manye dvirūpam api me vapuḥ ||

59.1५९.१

भवत्संभावनोत्थाय परितोषाय मूर्छते । (५९।१)

bhavatsaṃbhāvanotthāya paritoṣāya mūrchate |

59.2५९.२

अपि व्याप्तदिगन्तानि नाङ्गानि प्रभवन्ति मे ॥ (५९।२)

api vyāptadigantāni nāṅgāni prabhavanti me ||

60.1६०.१

न केवलं दरीसंस्थं भास्वतां दर्शनेन वः । (६०।१)

na kevalaṃ darīsaṃsthaṃ bhāsvatāṃ darśanena vaḥ |

60.2६०.२

अन्तर्गतम् अपास्तं मे रजसो ऽपि परं तमः ॥ (६०।२)

antargatam apāstaṃ me rajaso 'pi paraṃ tamaḥ ||

61.1६१.१

कर्तव्यं वो न पश्यामि स्याच् चेत् किं नोपपद्यते । (६१।१)

kartavyaṃ vo na paśyāmi syāc cet kiṃ nopapadyate |

61.2६१.२

शङ्के मत्पावनायैव प्रस्थानं भवताम् इह ॥ (६१।२)

śaṅke matpāvanāyaiva prasthānaṃ bhavatām iha ||

62.1६२.१

तथापि तावत् कस्मिंश्चिद् आज्ञां मे दातुम् अर्हथ । (६२।१)

tathāpi tāvat kasmiṃścid ājñāṃ me dātum arhatha |

62.2६२.२

विनियोगप्रसादा हि किङ्कराः प्रभविष्णुषु ॥ (६२।२)

viniyogaprasādā hi kiṅkarāḥ prabhaviṣṇuṣu ||

63.1६३.१

एते वयम् अमी दाराः कन्येयं कुलजीवितम् । (६३।१)

ete vayam amī dārāḥ kanyeyaṃ kulajīvitam |

63.2६३.२

ब्रूत येनात्र वः कार्यम् अनास्था बाह्यवस्तुषु ॥ (६३।२)

brūta yenātra vaḥ kāryam anāsthā bāhyavastuṣu ||

64.1६४.१

इत्य् ऊचिवांस् तम् एवार्थं दरीमुखविसर्पिणा । (६४।१)

ity ūcivāṃs tam evārthaṃ darīmukhavisarpiṇā |

64.2६४.२

द्विर् इव प्रतिशब्देन व्याजहार हिमालयः ॥ (६४।२)

dvir iva pratiśabdena vyājahāra himālayaḥ ||

65.1६५.१

अथाङ्गिरसम् अग्रण्यम् उदाहरणवस्तुषु । (६५।१)

athāṅgirasam agraṇyam udāharaṇavastuṣu |

65.2६५.२

ऋषयश् चोदयामासुः प्रत्युवाच स भूधरम् ॥ (६५।२)

ṛṣayaś codayāmāsuḥ pratyuvāca sa bhūdharam ||

66.1६६.१

उपपन्नम् इदं सर्वम् अतः परम् अपि त्वयि । (६६।१)

upapannam idaṃ sarvam ataḥ param api tvayi |

66.2६६.२

मनसः शिखराणां च सदृशी ते समुन्नतिः ॥ (६६।२)

manasaḥ śikharāṇāṃ ca sadṛśī te samunnatiḥ ||

67.1६७.१

स्थाने त्वां स्थावरात्मानं विष्णुम् आहुस् तथा हि ते । (६७।१)

sthāne tvāṃ sthāvarātmānaṃ viṣṇum āhus tathā hi te |

67.2६७.२

चराचराणां भूतानां कुक्षिर् आधारतां गतः ॥ (६७।२)

carācarāṇāṃ bhūtānāṃ kukṣir ādhāratāṃ gataḥ ||

68.1६८.१

गाम् अधास्यत् कथं नागो मृणालमृदुभिः फणैः । (६८।१)

gām adhāsyat kathaṃ nāgo mṛṇālamṛdubhiḥ phaṇaiḥ |

68.2६८.२

आ रसातलमूलात् त्वम् अवालम्बिष्यथा न चेत् ॥ (६८।२)

ā rasātalamūlāt tvam avālambiṣyathā na cet ||

69.1६९.१

अच्छिन्नामलसंतानाः समुद्रोर्म्यनिवारिताः । (६९।१)

acchinnāmalasaṃtānāḥ samudrormyanivāritāḥ |

69.2६९.२

पुनन्ति लोकान् पुण्यत्वात् कीर्तयः सरितश् च ते ॥ (६९।२)

punanti lokān puṇyatvāt kīrtayaḥ saritaś ca te ||

70.1७०.१

यथैव श्लाघ्यते गङ्गा पादेन परमेष्ठिनः । (७०।१)

yathaiva ślāghyate gaṅgā pādena parameṣṭhinaḥ |

70.2७०.२

प्रभवेण द्वितीयेन तथैवोच्छिरसा त्वया ॥ (७०।२)

prabhaveṇa dvitīyena tathaivocchirasā tvayā ||

71.1७१.१

तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस्ताच् च व्यापको महिमा हरेः । (७१।१)

tiryag ūrdhvam adhastāc ca vyāpako mahimā hareḥ |

71.2७१.२

त्रिविक्रमोद्यतस्यासीत् स च स्वाभाविकस् तव ॥ (७१।२)

trivikramodyatasyāsīt sa ca svābhāvikas tava ||

72.1७२.१

यज्ञभागभुजां मध्ये पदम् आतस्थुषा त्वया । (७२।१)

yajñabhāgabhujāṃ madhye padam ātasthuṣā tvayā |

72.2७२.२

उच्चैर् हिरण्मयं शृङ्गं सुमेरोर् वितथीकृतम् ॥ (७२।२)

uccair hiraṇmayaṃ śṛṅgaṃ sumeror vitathīkṛtam ||

73.1७३.१

काठिन्यं स्थावरे काये भवता सर्वम् अर्पितम् । (७३।१)

kāṭhinyaṃ sthāvare kāye bhavatā sarvam arpitam |

73.2७३.२

इदं तु भक्तिनम्रं ते सताम् आराधनं वपुः ॥ (७३।२)

idaṃ tu bhaktinamraṃ te satām ārādhanaṃ vapuḥ ||

74.1७४.१

तद् आगमनकार्यं नः शृणु कार्यं तवैव तत् । (७४।१)

tad āgamanakāryaṃ naḥ śṛṇu kāryaṃ tavaiva tat |

74.2७४.२

श्रेयसाम् उपदेशात् तु वयम् अत्रांशभागिनः ॥ (७४।२)

śreyasām upadeśāt tu vayam atrāṃśabhāginaḥ ||

75.1७५.१

अणिमादिगुणोपेतम् अस्पृष्टपुरुषान्तरम् । (७५।१)

aṇimādiguṇopetam aspṛṣṭapuruṣāntaram |

75.2७५.२

शब्दम् ईश्वर इत्य् उच्चैः सार्धचन्द्रं बिभर्ति यः ॥ (७५।२)

śabdam īśvara ity uccaiḥ sārdhacandraṃ bibharti yaḥ ||

76.1७६.१

कल्पितान्योन्यसामर्थ्यैः पृथिव्यादिभिर् आत्मनि । (७६।१)

kalpitānyonyasāmarthyaiḥ pṛthivyādibhir ātmani |

76.2७६.२

येनेदं ध्रियते विश्वं धुर्यैर् यानम् इवाध्वनि ॥ (७६।२)

yenedaṃ dhriyate viśvaṃ dhuryair yānam ivādhvani ||

77.1७७.१

योगिनो यं विचिन्वन्ति क्षेत्राभ्यन्तरवर्तिनम् । (७७।१)

yogino yaṃ vicinvanti kṣetrābhyantaravartinam |

77.2७७.२

अनावृत्तिभयं यस्य पदम् आहुर् मनीषिणः ॥ (७७।२)

anāvṛttibhayaṃ yasya padam āhur manīṣiṇaḥ ||

78.1७८.१

स ते दुहितरं साक्षात् साक्षी विश्वस्य कर्मणः । (७८।१)

sa te duhitaraṃ sākṣāt sākṣī viśvasya karmaṇaḥ |

78.2७८.२

वृणुते वरदः शंभुर् अस्मत्संक्रामितैः पदैः ॥ (७८।२)

vṛṇute varadaḥ śaṃbhur asmatsaṃkrāmitaiḥ padaiḥ ||

79.1७९.१

तम् अर्थम् इव भारत्या सुतया योक्तुम् अर्हसि । (७९।१)

tam artham iva bhāratyā sutayā yoktum arhasi |

79.2७९.२

अशोच्या हि पितुः कन्या सद्भर्त्रे प्रतिपादिता ॥ (७९।२)

aśocyā hi pituḥ kanyā sadbhartre pratipāditā ||

80.1८०.१

यावद् एतानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । (८०।१)

yāvad etāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca |

80.2८०.२

मातरं कल्पयन्त्य् एनाम् ईशो हि जगतः पिता ॥ (८०।२)

mātaraṃ kalpayanty enām īśo hi jagataḥ pitā ||

81.1८१.१

प्रणम्य शितिकण्ठाय विबुधास् तदनन्तरम् । (८१।१)

praṇamya śitikaṇṭhāya vibudhās tadanantaram |

81.2८१.२

चरणौ रञ्जयन्त्य् अस्याश् चूडामणिमरीचिभिः ॥ (८१।२)

caraṇau rañjayanty asyāś cūḍāmaṇimarīcibhiḥ ||

82.1८२.१

उमा वधूर् भवान् दाता याचितार इमे वयम् । (८२।१)

umā vadhūr bhavān dātā yācitāra ime vayam |

82.2८२.२

वरः शंभुर् अलं ह्य् एष त्वत्कुलोद्भूतये विधिः ॥ (८२।२)

varaḥ śaṃbhur alaṃ hy eṣa tvatkulodbhūtaye vidhiḥ ||

83.1८३.१

अस्तोतुः स्तूयमानस्य वन्द्यस्यानन्यवन्दिनः । (८३।१)

astotuḥ stūyamānasya vandyasyānanyavandinaḥ |

83.2८३.२

सुतासंबन्धविधिना भव विश्वगुरोर् गुरुः ॥ (८३।२)

sutāsaṃbandhavidhinā bhava viśvaguror guruḥ ||

84.1८४.१

एवं वादिनि देवर्षौ पार्श्वे पितुर् अधोमुखी । (८४।१)

evaṃ vādini devarṣau pārśve pitur adhomukhī |

84.2८४.२

लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ॥ (८४।२)

līlākamalapatrāṇi gaṇayāmāsa pārvatī ||

85.1८५.१

शैलः सम्पूर्णकामो ऽपि मेनामुखम् उदैक्षत । (८५।१)

śailaḥ sampūrṇakāmo 'pi menāmukham udaikṣata |

85.2८५.२

प्रायेण गृहिणीनेत्राः कन्यार्थे हि कुटुम्बिनः ॥ (८५।२)

prāyeṇa gṛhiṇīnetrāḥ kanyārthe hi kuṭumbinaḥ ||

86.1८६.१

मेने मेनापि तत् सर्वं पत्युः कार्यम् अभीप्सितम् । (८६।१)

mene menāpi tat sarvaṃ patyuḥ kāryam abhīpsitam |

86.2८६.२

भवन्त्य् अव्यभिचारिण्यो भर्तुर् इष्टे पतिव्रताः ॥ (८६।२)

bhavanty avyabhicāriṇyo bhartur iṣṭe pativratāḥ ||

87.1८७.१

इदम् अत्रोत्तरं न्याय्यम् इति बुद्ध्या विमृश्य सः । (८७।१)

idam atrottaraṃ nyāyyam iti buddhyā vimṛśya saḥ |

87.2८७.२

आददे वचसाम् अन्ते मङ्गलालंकृतां सुताम् ॥ (८७।२)

ādade vacasām ante maṅgalālaṃkṛtāṃ sutām ||

88.1८८.१

एहि विश्वात्मने वत्से भिक्षासि परिकल्पिता । (८८।१)

ehi viśvātmane vatse bhikṣāsi parikalpitā |

88.2८८.२

अर्थिनो मुनयः प्राप्तं गृहमेधिफलं मया ॥ (८८।२)

arthino munayaḥ prāptaṃ gṛhamedhiphalaṃ mayā ||

89.1८९.१

एतावद् उक्त्वा तनयाम् ऋषीन् आह महीधरः । (८९।१)

etāvad uktvā tanayām ṛṣīn āha mahīdharaḥ |

89.2८९.२

इयं नमति वः सर्वांस् त्रिलोचनवधूर् इति ॥ (८९।२)

iyaṃ namati vaḥ sarvāṃs trilocanavadhūr iti ||

90.1९०.१

ईप्सितार्थक्रियोदारं ते ऽभिनन्द्य गिरेर् वचः । (९०।१)

īpsitārthakriyodāraṃ te 'bhinandya girer vacaḥ |

90.2९०.२

आशीर्भिर् एधयामासुः पुरःपाकाभिर् अम्बिकाम् ॥ (९०।२)

āśīrbhir edhayāmāsuḥ puraḥpākābhir ambikām ||

91.1९१.१

तां प्रणामादरस्रस्तजाम्बूनदवतंसकाम् । (९१।१)

tāṃ praṇāmādarasrastajāmbūnadavataṃsakām |

91.2९१.२

अङ्कम् आरोपयामास लज्जमानाम् अरुन्धती ॥ (९१।२)

aṅkam āropayāmāsa lajjamānām arundhatī ||

92.1९२.१

तन्मातरं चाश्रुमुखीं दुहितृस्नेहविक्लवाम् । (९२।१)

tanmātaraṃ cāśrumukhīṃ duhitṛsnehaviklavām |

92.2९२.२

वरस्यानन्यपूर्वस्य विशोकाम् अकरोद् गुणैः ॥ (९२।२)

varasyānanyapūrvasya viśokām akarod guṇaiḥ ||

93.1९३.१

वैवाहिकीं तिथिं पृष्टास् तत्क्षणं हरबन्धुना । (९३।१)

vaivāhikīṃ tithiṃ pṛṣṭās tatkṣaṇaṃ harabandhunā |

93.2९३.२

ते त्र्यहाद् ऊर्ध्वम् आख्याय चेलुश् चीरपरिग्रहाः ॥ (९३।२)

te tryahād ūrdhvam ākhyāya celuś cīraparigrahāḥ ||

94.1९४.१

ते हिमालयम् आमन्त्र्य पुनः प्रेक्ष्य च शूलिनम् । (९४।१)

te himālayam āmantrya punaḥ prekṣya ca śūlinam |

94.2९४.२

सिद्धं चास्मै निवेद्यार्थं तद्विसृष्टाः खम् उद्ययुः ॥ (९४।२)

siddhaṃ cāsmai nivedyārthaṃ tadvisṛṣṭāḥ kham udyayuḥ ||

95.1९५.१

पशुपतिर् अपि तान्य् अहानि कृच्छ्राद् अगमयद् अद्रिसुतासमागमोत्कः । (९५।१)

paśupatir api tāny ahāni kṛcchrād agamayad adrisutāsamāgamotkaḥ |

95.2९५.२

कम् अपरम् अवशं न विप्रकुर्युर् विभुम् अपि तं यद् अमी स्पृशन्ति भावाः ॥ (९५।२)

kam aparam avaśaṃ na viprakuryur vibhum api taṃ yad amī spṛśanti bhāvāḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

KumSaṃ, 6

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit