रसेन्द्रचिन्तामणिRasendracintāmaṇi
RCint, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
हे भस्माङ्गविरक्तिरूपगुणदं तं प्रेरणादं शिवं गङ्गाभूषितशेखरं स्मरहरं शक्तिस्वरूपं प्रभो । (१।१)
he bhasmāṅgaviraktirūpaguṇadaṃ taṃ preraṇādaṃ śivaṃ gaṅgābhūṣitaśekharaṃ smaraharaṃ śaktisvarūpaṃ prabho |
त्वामीशं करुणार्णवं शरणदं विद्यानिधिं निर्गुणं भूतेशं गिरिजापतिं शशिधरं माङ्गल्यदेवं नमः । (१।२)
tvāmīśaṃ karuṇārṇavaṃ śaraṇadaṃ vidyānidhiṃ nirguṇaṃ bhūteśaṃ girijāpatiṃ śaśidharaṃ māṅgalyadevaṃ namaḥ |
नमामि देवं सुरवृन्दपूजितं गणाधिपं विघ्नविनाशकारकम् । (१।३)
namāmi devaṃ suravṛndapūjitaṃ gaṇādhipaṃ vighnavināśakārakam |
स्मरन्ति ये नित्यम् उदारचेतसः कष्टानि ते नानुभवन्ति सत्यम् । (१।४)
smaranti ye nityam udāracetasaḥ kaṣṭāni te nānubhavanti satyam |
सिद्धिनन्दनमिश्रेण शुद्धां च सारगर्भिताम् । (१।५)
siddhinandanamiśreṇa śuddhāṃ ca sāragarbhitām |
रसेन्द्रचिन्तामणेश्च टीकां कुर्वे शिवाज्ञया । (१।६)
rasendracintāmaṇeśca ṭīkāṃ kurve śivājñayā |
इदानीं कालनाथशिष्यः श्रीढुण्ढुकनाथाह्वयो रसेन्द्रचिन्तामणिग्रन्थम् आरभमाणस् तन्मूलदेवते श्रीमदम्बिकामहेश्वरौ सकलजगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयनिदानं विशेषसिद्धान्तगर्भवाचा वरीवस्यति ॥ (१।७)
idānīṃ kālanāthaśiṣyaḥ śrīḍhuṇḍhukanāthāhvayo rasendracintāmaṇigrantham ārabhamāṇas tanmūladevate śrīmadambikāmaheśvarau sakalajagadutpattisthitipralayanidānaṃ viśeṣasiddhāntagarbhavācā varīvasyati ||
लघीयः परिमाणतया निखिलरसज्ञानदायित्वाच्चिन्तामणिरिव चिन्तामणिः ॥ (३।०)
laghīyaḥ parimāṇatayā nikhilarasajñānadāyitvāccintāmaṇiriva cintāmaṇiḥ ||
अश्रौषं बहुविदुषां मुखाद् अपश्यं शास्त्रेषु स्थितम् अकृतं न तल्लिखामि । (४।१)
aśrauṣaṃ bahuviduṣāṃ mukhād apaśyaṃ śāstreṣu sthitam akṛtaṃ na tallikhāmi |
यत्कर्म व्यरचयमग्रतो गुरूणां प्रौढानां तदिह वदामि वीतशङ्कः ॥ (४।२)
yatkarma vyaracayamagrato gurūṇāṃ prauḍhānāṃ tadiha vadāmi vītaśaṅkaḥ ||
अध्यापयन्ति यद् दर्शयितुं क्षमन्ते सूतेन्द्रकर्म गुरवो गुरवस्त एव । (५।१)
adhyāpayanti yad darśayituṃ kṣamante sūtendrakarma guravo guravasta eva |
शिष्यास्त एव रचयन्ति गुरोःपुरो ये शेषाः पुनस्तदुभयाभिनयं भजन्ते ॥ (५।२)
śiṣyāsta eva racayanti guroḥpuro ye śeṣāḥ punastadubhayābhinayaṃ bhajante ||
संस्काराः परतन्त्रेषु ये गूढाः सिद्धिसूचिताः । (६।१)
saṃskārāḥ paratantreṣu ye gūḍhāḥ siddhisūcitāḥ |
ग्रन्थाद् अस्मादाहरन्ति प्रयोगान् स्वीयं वास्मिन्नाम ये निक्षिपन्ति । (७।१)
granthād asmādāharanti prayogān svīyaṃ vāsminnāma ye nikṣipanti |
गोत्राण्येषाम् अस्मदीयश्रमोष्मा भस्मीकुर्वन्नायुगं बोभवीतु ॥ (७।२)
gotrāṇyeṣām asmadīyaśramoṣmā bhasmīkurvannāyugaṃ bobhavītu ||
संस्काराः शिवजनुषो बहुप्रकारास् तुल्या ये लघुबहुलप्रयासंसाध्याः । (८।१)
saṃskārāḥ śivajanuṣo bahuprakārās tulyā ye laghubahulaprayāsaṃsādhyāḥ |
यद्येकं सुकरम् उदाहरामि तेषां व्याहारैः किमिहफलं ततः परेषाम् ॥ (८।२)
yadyekaṃ sukaram udāharāmi teṣāṃ vyāhāraiḥ kimihaphalaṃ tataḥ pareṣām ||
इह खलु पुरुषेण दुःखस्य निरुपाधिद्वेषविषयत्वात् तदभावश्चिकीर्षितव्यो भवति सुखमपि निरुपाधिप्रेमास्पदतया गवेषणीयम् तदेतत्पुरुषार्थद्वयम् । (९।१)
iha khalu puruṣeṇa duḥkhasya nirupādhidveṣaviṣayatvāt tadabhāvaścikīrṣitavyo bhavati sukhamapi nirupādhipremāspadatayā gaveṣaṇīyam tadetatpuruṣārthadvayam |
किंच स्रक्चन्दनवनितादिविषयाणां सत्यपि तत्कारणत्वे नान्तरीयकदुःखसम्भेदाद् अनर्थपरम्परापरिचितत्वान् मूर्खाणां कोशाण्डकवद् आभासमानत्वाद् अनैकान्तिकत्वाद् विरोधिनां युगपददृश्यमानत्वाद् अत्यन्तताविरहितत्वाच्च परिहरणीयत्वम् ॥ (१०।०)
kiṃca srakcandanavanitādiviṣayāṇāṃ satyapi tatkāraṇatve nāntarīyakaduḥkhasambhedād anarthaparamparāparicitatvān mūrkhāṇāṃ kośāṇḍakavad ābhāsamānatvād anaikāntikatvād virodhināṃ yugapadadṛśyamānatvād atyantatāvirahitatvācca pariharaṇīyatvam ||
एकान्तात्यन्ततश्च पुनस्ते ह्युपायाः खलु हरिहरब्रह्माण इव तुल्या एव सम्भवन्ति । (११।१)
ekāntātyantataśca punaste hyupāyāḥ khalu hariharabrahmāṇa iva tulyā eva sambhavanti |
ननु कथमेषां तुल्यतेत्यपेक्षायां ब्रूमः मोक्षोपाये बृहद्वासिष्ठादौ भुशुण्डोपाख्याने वसिष्ठवाक्यम् । (१२।१)
nanu kathameṣāṃ tulyatetyapekṣāyāṃ brūmaḥ mokṣopāye bṛhadvāsiṣṭhādau bhuśuṇḍopākhyāne vasiṣṭhavākyam |
असाध्यः कस्यचिद्योगः कस्यचिज्ज्ञाननिश्चयः । (१२।२)
asādhyaḥ kasyacidyogaḥ kasyacijjñānaniścayaḥ |
नो चेत्संविदम् उच्छाणां करोषि तदयोगवान् । (१२।५)
no cetsaṃvidam ucchāṇāṃ karoṣi tadayogavān |
द्वावेव हि समौ राम ज्ञानयोगाविमौ स्मृतौ ॥ (१२।६)
dvāveva hi samau rāma jñānayogāvimau smṛtau ||
तत्राद्ययोः केवलं पक्वकषायाणामपि कथञ्चन साध्यत्वाच्चरमे तु पुनर्भोगलोलुपानाम् अप्यधिकारित्वात्ताभ्यां समीचीनोऽयमिति कस्य न प्रतिभाति ॥ (१३।०)
tatrādyayoḥ kevalaṃ pakvakaṣāyāṇāmapi kathañcana sādhyatvāccarame tu punarbhogalolupānām apyadhikāritvāttābhyāṃ samīcīno'yamiti kasya na pratibhāti ||
किंच अस्य भगवन्निर्यासतया सेवकानां स्वसम्भूतसकलधातुत्वापादकस्य भगवतो रसराजस्य गुणसिन्धोः कियन्तः पृषताः प्रसङ्गाल्लिख्यन्ते ॥ (१४।०)
kiṃca asya bhagavanniryāsatayā sevakānāṃ svasambhūtasakaladhātutvāpādakasya bhagavato rasarājasya guṇasindhoḥ kiyantaḥ pṛṣatāḥ prasaṅgāllikhyante ||
सत्त्वं च लभते देवि विज्ञानं ज्ञानपूर्वकम् । (१६।१)
sattvaṃ ca labhate devi vijñānaṃ jñānapūrvakam |
सत्यं मन्त्राश्च सिध्यन्ति योऽश्नाति मृतसूतकम् ॥ (१६।२)
satyaṃ mantrāśca sidhyanti yo'śnāti mṛtasūtakam ||
तावत्तस्य कुतो मुक्तिः कुतः पिण्डस्य धारणम् ॥ (१८।२)
tāvattasya kuto muktiḥ kutaḥ piṇḍasya dhāraṇam ||
स्वदेहे खेचरत्वं वै शिवत्वं येन लभ्यते । (१९।१)
svadehe khecaratvaṃ vai śivatvaṃ yena labhyate |
तादृशे तु रसज्ञाने नित्याभ्यासं कुरु प्रिये ॥ (१९।२)
tādṛśe tu rasajñāne nityābhyāsaṃ kuru priye ||
त्वं माता सर्वभूतानां पिता चाहं सनातनः । (२०।१)
tvaṃ mātā sarvabhūtānāṃ pitā cāhaṃ sanātanaḥ |
दर्शनात् स्पर्शनात् तस्य भक्षणात् मरणात्प्रिये । (२१।१)
darśanāt sparśanāt tasya bhakṣaṇāt maraṇātpriye |
पूजनाद्रसदानाच्च दृश्यते षड्विधं फलम् ॥ (२१।२)
pūjanādrasadānācca dṛśyate ṣaḍvidhaṃ phalam ||
केदारादीनि लिङ्गानि पृथिव्यां यानि कानिचित् । (२२।१)
kedārādīni liṅgāni pṛthivyāṃ yāni kānicit |
तानि दृष्ट्वा च यत्पुण्यं तत्पुण्यं रसदर्शनात् ॥ (२२।२)
tāni dṛṣṭvā ca yatpuṇyaṃ tatpuṇyaṃ rasadarśanāt ||
मूर्छितः शिवपूजा सा शिवसांनिध्यसिद्धये ॥ (२३।२)
mūrchitaḥ śivapūjā sā śivasāṃnidhyasiddhaye ||
दुर्लभं ब्रह्मविष्ण्वाद्यैः प्राप्यते परमं पदम् ॥ (२४।२)
durlabhaṃ brahmaviṣṇvādyaiḥ prāpyate paramaṃ padam ||
हृत्पद्मकर्णिकान्तःस्थं रसेन्द्रं परमेश्वरि । (२५।१)
hṛtpadmakarṇikāntaḥsthaṃ rasendraṃ parameśvari |
स्मरन्विमुच्यते पापैः सद्यो जन्मान्तरार्जितैः ॥ (२५।२)
smaranvimucyate pāpaiḥ sadyo janmāntarārjitaiḥ ||
स्वयम्भूलिङ्गसाहस्रैर्यत्फलं सम्यगर्चनात् । (२६।१)
svayambhūliṅgasāhasrairyatphalaṃ samyagarcanāt |
तत्फलं कोटिगुणितं रसलिङ्गार्चनाद्भवेत् ॥ (२६।२)
tatphalaṃ koṭiguṇitaṃ rasaliṅgārcanādbhavet ||
रोगिभ्यो यो रसं दत्ते शुद्धिपाकसमन्वितम् । (२७।१)
rogibhyo yo rasaṃ datte śuddhipākasamanvitam |
तुलादानाश्वमेधानां फलं प्राप्नोति शाश्वतम् ॥ (२७।२)
tulādānāśvamedhānāṃ phalaṃ prāpnoti śāśvatam ||
रसविद्या परा विद्या त्रैलोक्येऽपि च दुर्लभा । (२८।१)
rasavidyā parā vidyā trailokye'pi ca durlabhā |
भुक्तिमुक्तिकरी यस्मात्तस्माज्ज्ञेया गुणान्विता ॥ (२८।२)
bhuktimuktikarī yasmāttasmājjñeyā guṇānvitā ||
ब्रह्मज्ञानेन सोऽयुक्तो यः पापी रसनिन्दकः । (२९।१)
brahmajñānena so'yukto yaḥ pāpī rasanindakaḥ |
आलापं गात्रसंस्पर्शं यः कुर्याद्रसनिन्दकैः । (३०।१)
ālāpaṃ gātrasaṃsparśaṃ yaḥ kuryādrasanindakaiḥ |
हेमजीर्णो भस्मसूतो रुद्रत्वं भक्षितो दिशेत् । (३१।१)
hemajīrṇo bhasmasūto rudratvaṃ bhakṣito diśet |
विष्णुत्वं तारजीर्णस्तु ब्रह्मत्वं भास्करेण तु ॥ (३१।२)
viṣṇutvaṃ tārajīrṇastu brahmatvaṃ bhāskareṇa tu ||
तीक्ष्णजीर्णो धनेशत्वं सूर्यत्वं चापि तालके । (३२।१)
tīkṣṇajīrṇo dhaneśatvaṃ sūryatvaṃ cāpi tālake |
सामान्येन तु तीक्ष्णेन नरः शक्रत्वमाप्नुयात् ॥ (३३।१)
sāmānyena tu tīkṣṇena naraḥ śakratvamāpnuyāt ||
दोषहीनो रसो ब्रह्मा मूर्छितस्तु जनार्दनः । (३४।१)
doṣahīno raso brahmā mūrchitastu janārdanaḥ |
मारितो रुद्ररूपी स्याद् बद्धः साक्षात् सदाशिवः ॥ (३४।२)
mārito rudrarūpī syād baddhaḥ sākṣāt sadāśivaḥ ||
ईदृशस्य गुणानां पर्यवसानमम्बुजसम्भवोऽपि महाकल्पैरपि वचोभिर्नासादयितुमलमित्यलं बहुना ॥ (३५।०)
īdṛśasya guṇānāṃ paryavasānamambujasambhavo'pi mahākalpairapi vacobhirnāsādayitumalamityalaṃ bahunā ||
यद्यन्मयाक्रियत कारयितुं च शक्यं सूतेन्द्रकर्म तदिह प्रथयांबभूवे । (३६।१)
yadyanmayākriyata kārayituṃ ca śakyaṃ sūtendrakarma tadiha prathayāṃbabhūve |
अध्यापयन्ति य इदं नतु कारयन्ति कुर्वन्ति नेदमधियन्त्युभये मृषार्थाः ॥ (३६।२)
adhyāpayanti ya idaṃ natu kārayanti kurvanti nedamadhiyantyubhaye mṛṣārthāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.