रसेन्द्रचिन्तामणिRasendracintāmaṇi

RCint, 1

1 of 8 · 74 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

हे भस्माङ्गविरक्तिरूपगुणदं तं प्रेरणादं शिवं गङ्गाभूषितशेखरं स्मरहरं शक्तिस्वरूपं प्रभो । (१।१)

he bhasmāṅgaviraktirūpaguṇadaṃ taṃ preraṇādaṃ śivaṃ gaṅgābhūṣitaśekharaṃ smaraharaṃ śaktisvarūpaṃ prabho |

1.2१.२

त्वामीशं करुणार्णवं शरणदं विद्यानिधिं निर्गुणं भूतेशं गिरिजापतिं शशिधरं माङ्गल्यदेवं नमः । (१।२)

tvāmīśaṃ karuṇārṇavaṃ śaraṇadaṃ vidyānidhiṃ nirguṇaṃ bhūteśaṃ girijāpatiṃ śaśidharaṃ māṅgalyadevaṃ namaḥ |

1.3१.३

नमामि देवं सुरवृन्दपूजितं गणाधिपं विघ्नविनाशकारकम् । (१।३)

namāmi devaṃ suravṛndapūjitaṃ gaṇādhipaṃ vighnavināśakārakam |

1.4१.४

स्मरन्ति ये नित्यम् उदारचेतसः कष्टानि ते नानुभवन्ति सत्यम् । (१।४)

smaranti ye nityam udāracetasaḥ kaṣṭāni te nānubhavanti satyam |

1.5१.५

सिद्धिनन्दनमिश्रेण शुद्धां च सारगर्भिताम् । (१।५)

siddhinandanamiśreṇa śuddhāṃ ca sāragarbhitām |

1.6१.६

रसेन्द्रचिन्तामणेश्च टीकां कुर्वे शिवाज्ञया । (१।६)

rasendracintāmaṇeśca ṭīkāṃ kurve śivājñayā |

1.7१.७

इदानीं कालनाथशिष्यः श्रीढुण्ढुकनाथाह्वयो रसेन्द्रचिन्तामणिग्रन्थम् आरभमाणस् तन्मूलदेवते श्रीमदम्बिकामहेश्वरौ सकलजगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयनिदानं विशेषसिद्धान्तगर्भवाचा वरीवस्यति ॥ (१।७)

idānīṃ kālanāthaśiṣyaḥ śrīḍhuṇḍhukanāthāhvayo rasendracintāmaṇigrantham ārabhamāṇas tanmūladevate śrīmadambikāmaheśvarau sakalajagadutpattisthitipralayanidānaṃ viśeṣasiddhāntagarbhavācā varīvasyati ||

2.2२.२

सच्चिदानन्दविभवं शिवयोर्वपुराश्रये ॥ (२।२)

saccidānandavibhavaṃ śivayorvapurāśraye ||

3.0३.०

लघीयः परिमाणतया निखिलरसज्ञानदायित्वाच्चिन्तामणिरिव चिन्तामणिः ॥ (३।०)

laghīyaḥ parimāṇatayā nikhilarasajñānadāyitvāccintāmaṇiriva cintāmaṇiḥ ||

4.1४.१

अश्रौषं बहुविदुषां मुखाद् अपश्यं शास्त्रेषु स्थितम् अकृतं न तल्लिखामि । (४।१)

aśrauṣaṃ bahuviduṣāṃ mukhād apaśyaṃ śāstreṣu sthitam akṛtaṃ na tallikhāmi |

4.2४.२

यत्कर्म व्यरचयमग्रतो गुरूणां प्रौढानां तदिह वदामि वीतशङ्कः ॥ (४।२)

yatkarma vyaracayamagrato gurūṇāṃ prauḍhānāṃ tadiha vadāmi vītaśaṅkaḥ ||

5.1५.१

अध्यापयन्ति यद् दर्शयितुं क्षमन्ते सूतेन्द्रकर्म गुरवो गुरवस्त एव । (५।१)

adhyāpayanti yad darśayituṃ kṣamante sūtendrakarma guravo guravasta eva |

5.2५.२

शिष्यास्त एव रचयन्ति गुरोःपुरो ये शेषाः पुनस्तदुभयाभिनयं भजन्ते ॥ (५।२)

śiṣyāsta eva racayanti guroḥpuro ye śeṣāḥ punastadubhayābhinayaṃ bhajante ||

6.1६.१

संस्काराः परतन्त्रेषु ये गूढाः सिद्धिसूचिताः । (६।१)

saṃskārāḥ paratantreṣu ye gūḍhāḥ siddhisūcitāḥ |

6.2६.२

तानेव प्रकटीकर्तुम् उद्यमं किल कुर्महे ॥ (६।२)

tāneva prakaṭīkartum udyamaṃ kila kurmahe ||

7.1७.१

ग्रन्थाद् अस्मादाहरन्ति प्रयोगान् स्वीयं वास्मिन्नाम ये निक्षिपन्ति । (७।१)

granthād asmādāharanti prayogān svīyaṃ vāsminnāma ye nikṣipanti |

7.2७.२

गोत्राण्येषाम् अस्मदीयश्रमोष्मा भस्मीकुर्वन्नायुगं बोभवीतु ॥ (७।२)

gotrāṇyeṣām asmadīyaśramoṣmā bhasmīkurvannāyugaṃ bobhavītu ||

8.1८.१

संस्काराः शिवजनुषो बहुप्रकारास् तुल्या ये लघुबहुलप्रयासंसाध्याः । (८।१)

saṃskārāḥ śivajanuṣo bahuprakārās tulyā ye laghubahulaprayāsaṃsādhyāḥ |

8.2८.२

यद्येकं सुकरम् उदाहरामि तेषां व्याहारैः किमिहफलं ततः परेषाम् ॥ (८।२)

yadyekaṃ sukaram udāharāmi teṣāṃ vyāhāraiḥ kimihaphalaṃ tataḥ pareṣām ||

9.1९.१

इह खलु पुरुषेण दुःखस्य निरुपाधिद्वेषविषयत्वात् तदभावश्चिकीर्षितव्यो भवति सुखमपि निरुपाधिप्रेमास्पदतया गवेषणीयम् तदेतत्पुरुषार्थद्वयम् । (९।१)

iha khalu puruṣeṇa duḥkhasya nirupādhidveṣaviṣayatvāt tadabhāvaścikīrṣitavyo bhavati sukhamapi nirupādhipremāspadatayā gaveṣaṇīyam tadetatpuruṣārthadvayam |

9.2९.२

अभावस्यान्यत्वात् ॥ (९।२)

abhāvasyānyatvāt ||

10.0१०.०

किंच स्रक्चन्दनवनितादिविषयाणां सत्यपि तत्कारणत्वे नान्तरीयकदुःखसम्भेदाद् अनर्थपरम्परापरिचितत्वान् मूर्खाणां कोशाण्डकवद् आभासमानत्वाद् अनैकान्तिकत्वाद् विरोधिनां युगपददृश्यमानत्वाद् अत्यन्तताविरहितत्वाच्च परिहरणीयत्वम् ॥ (१०।०)

kiṃca srakcandanavanitādiviṣayāṇāṃ satyapi tatkāraṇatve nāntarīyakaduḥkhasambhedād anarthaparamparāparicitatvān mūrkhāṇāṃ kośāṇḍakavad ābhāsamānatvād anaikāntikatvād virodhināṃ yugapadadṛśyamānatvād atyantatāvirahitatvācca pariharaṇīyatvam ||

11.1११.१

एकान्तात्यन्ततश्च पुनस्ते ह्युपायाः खलु हरिहरब्रह्माण इव तुल्या एव सम्भवन्ति । (११।१)

ekāntātyantataśca punaste hyupāyāḥ khalu hariharabrahmāṇa iva tulyā eva sambhavanti |

11.2११.२

ज्ञानयोगः पवनयोगो रसयोगश्चेति ॥ (११।२)

jñānayogaḥ pavanayogo rasayogaśceti ||

12.1१२.१

ननु कथमेषां तुल्यतेत्यपेक्षायां ब्रूमः मोक्षोपाये बृहद्वासिष्ठादौ भुशुण्डोपाख्याने वसिष्ठवाक्यम् । (१२।१)

nanu kathameṣāṃ tulyatetyapekṣāyāṃ brūmaḥ mokṣopāye bṛhadvāsiṣṭhādau bhuśuṇḍopākhyāne vasiṣṭhavākyam |

12.2१२.२

असाध्यः कस्यचिद्योगः कस्यचिज्ज्ञाननिश्चयः । (१२।२)

asādhyaḥ kasyacidyogaḥ kasyacijjñānaniścayaḥ |

12.3१२.३

द्वौ प्रकारौ ततो देवो जगाद परमः शिवः । (१२।३)

dvau prakārau tato devo jagāda paramaḥ śivaḥ |

12.4१२.४

प्राणानां वा निरोधेन वासनानोदनेन वा । (१२।४)

prāṇānāṃ vā nirodhena vāsanānodanena vā |

12.5१२.५

नो चेत्संविदम् उच्छाणां करोषि तदयोगवान् । (१२।५)

no cetsaṃvidam ucchāṇāṃ karoṣi tadayogavān |

12.6१२.६

द्वावेव हि समौ राम ज्ञानयोगाविमौ स्मृतौ ॥ (१२।६)

dvāveva hi samau rāma jñānayogāvimau smṛtau ||

13.0१३.०

तत्राद्ययोः केवलं पक्वकषायाणामपि कथञ्चन साध्यत्वाच्चरमे तु पुनर्भोगलोलुपानाम् अप्यधिकारित्वात्ताभ्यां समीचीनोऽयमिति कस्य न प्रतिभाति ॥ (१३।०)

tatrādyayoḥ kevalaṃ pakvakaṣāyāṇāmapi kathañcana sādhyatvāccarame tu punarbhogalolupānām apyadhikāritvāttābhyāṃ samīcīno'yamiti kasya na pratibhāti ||

14.0१४.०

किंच अस्य भगवन्निर्यासतया सेवकानां स्वसम्भूतसकलधातुत्वापादकस्य भगवतो रसराजस्य गुणसिन्धोः कियन्तः पृषताः प्रसङ्गाल्लिख्यन्ते ॥ (१४।०)

kiṃca asya bhagavanniryāsatayā sevakānāṃ svasambhūtasakaladhātutvāpādakasya bhagavato rasarājasya guṇasindhoḥ kiyantaḥ pṛṣatāḥ prasaṅgāllikhyante ||

15.1१५.१

अचिराज्जायते देवि शरीरमजरामरम् । (१५।१)

acirājjāyate devi śarīramajarāmaram |

15.2१५.२

मनसश्च समाधानं रसयोगादवाप्यते ॥ (१५।२)

manasaśca samādhānaṃ rasayogādavāpyate ||

16.1१६.१

सत्त्वं च लभते देवि विज्ञानं ज्ञानपूर्वकम् । (१६।१)

sattvaṃ ca labhate devi vijñānaṃ jñānapūrvakam |

16.2१६.२

सत्यं मन्त्राश्च सिध्यन्ति योऽश्नाति मृतसूतकम् ॥ (१६।२)

satyaṃ mantrāśca sidhyanti yo'śnāti mṛtasūtakam ||

17.1१७.१

यावन्न शक्तिपातस्तु न यावत्पाशकृन्तनम् । (१७।१)

yāvanna śaktipātastu na yāvatpāśakṛntanam |

17.2१७.२

तावत्तस्य कुतः शुद्धिर्जायते मृतसूतके ॥ (१७।२)

tāvattasya kutaḥ śuddhirjāyate mṛtasūtake ||

18.1१८.१

यावन्न हरबीजं तु भक्षयेत्पारदं रसम् । (१८।१)

yāvanna harabījaṃ tu bhakṣayetpāradaṃ rasam |

18.2१८.२

तावत्तस्य कुतो मुक्तिः कुतः पिण्डस्य धारणम् ॥ (१८।२)

tāvattasya kuto muktiḥ kutaḥ piṇḍasya dhāraṇam ||

19.1१९.१

स्वदेहे खेचरत्वं वै शिवत्वं येन लभ्यते । (१९।१)

svadehe khecaratvaṃ vai śivatvaṃ yena labhyate |

19.2१९.२

तादृशे तु रसज्ञाने नित्याभ्यासं कुरु प्रिये ॥ (१९।२)

tādṛśe tu rasajñāne nityābhyāsaṃ kuru priye ||

20.1२०.१

त्वं माता सर्वभूतानां पिता चाहं सनातनः । (२०।१)

tvaṃ mātā sarvabhūtānāṃ pitā cāhaṃ sanātanaḥ |

20.2२०.२

द्वयोश्च यो रसो देवि महामैथुनसम्भवः ॥ (२०।२)

dvayośca yo raso devi mahāmaithunasambhavaḥ ||

21.1२१.१

दर्शनात् स्पर्शनात् तस्य भक्षणात् मरणात्प्रिये । (२१।१)

darśanāt sparśanāt tasya bhakṣaṇāt maraṇātpriye |

21.2२१.२

पूजनाद्रसदानाच्च दृश्यते षड्विधं फलम् ॥ (२१।२)

pūjanādrasadānācca dṛśyate ṣaḍvidhaṃ phalam ||

22.1२२.१

केदारादीनि लिङ्गानि पृथिव्यां यानि कानिचित् । (२२।१)

kedārādīni liṅgāni pṛthivyāṃ yāni kānicit |

22.2२२.२

तानि दृष्ट्वा च यत्पुण्यं तत्पुण्यं रसदर्शनात् ॥ (२२।२)

tāni dṛṣṭvā ca yatpuṇyaṃ tatpuṇyaṃ rasadarśanāt ||

23.1२३.१

चन्दनागुरुकर्पूरकुङ्कुमान्तर्गतो रसः । (२३।१)

candanāgurukarpūrakuṅkumāntargato rasaḥ |

23.2२३.२

मूर्छितः शिवपूजा सा शिवसांनिध्यसिद्धये ॥ (२३।२)

mūrchitaḥ śivapūjā sā śivasāṃnidhyasiddhaye ||

24.1२४.१

भक्षणात्परमेशानि हन्ति तापत्रयं रसः । (२४।१)

bhakṣaṇātparameśāni hanti tāpatrayaṃ rasaḥ |

24.2२४.२

दुर्लभं ब्रह्मविष्ण्वाद्यैः प्राप्यते परमं पदम् ॥ (२४।२)

durlabhaṃ brahmaviṣṇvādyaiḥ prāpyate paramaṃ padam ||

25.1२५.१

हृत्पद्मकर्णिकान्तःस्थं रसेन्द्रं परमेश्वरि । (२५।१)

hṛtpadmakarṇikāntaḥsthaṃ rasendraṃ parameśvari |

25.2२५.२

स्मरन्विमुच्यते पापैः सद्यो जन्मान्तरार्जितैः ॥ (२५।२)

smaranvimucyate pāpaiḥ sadyo janmāntarārjitaiḥ ||

26.1२६.१

स्वयम्भूलिङ्गसाहस्रैर्यत्फलं सम्यगर्चनात् । (२६।१)

svayambhūliṅgasāhasrairyatphalaṃ samyagarcanāt |

26.2२६.२

तत्फलं कोटिगुणितं रसलिङ्गार्चनाद्भवेत् ॥ (२६।२)

tatphalaṃ koṭiguṇitaṃ rasaliṅgārcanādbhavet ||

27.1२७.१

रोगिभ्यो यो रसं दत्ते शुद्धिपाकसमन्वितम् । (२७।१)

rogibhyo yo rasaṃ datte śuddhipākasamanvitam |

27.2२७.२

तुलादानाश्वमेधानां फलं प्राप्नोति शाश्वतम् ॥ (२७।२)

tulādānāśvamedhānāṃ phalaṃ prāpnoti śāśvatam ||

28.1२८.१

रसविद्या परा विद्या त्रैलोक्येऽपि च दुर्लभा । (२८।१)

rasavidyā parā vidyā trailokye'pi ca durlabhā |

28.2२८.२

भुक्तिमुक्तिकरी यस्मात्तस्माज्ज्ञेया गुणान्विता ॥ (२८।२)

bhuktimuktikarī yasmāttasmājjñeyā guṇānvitā ||

29.1२९.१

ब्रह्मज्ञानेन सोऽयुक्तो यः पापी रसनिन्दकः । (२९।१)

brahmajñānena so'yukto yaḥ pāpī rasanindakaḥ |

29.2२९.२

नाहं त्राता भवे तस्य जन्मकोटिशतैरपि ॥ (२९।२)

nāhaṃ trātā bhave tasya janmakoṭiśatairapi ||

30.1३०.१

आलापं गात्रसंस्पर्शं यः कुर्याद्रसनिन्दकैः । (३०।१)

ālāpaṃ gātrasaṃsparśaṃ yaḥ kuryādrasanindakaiḥ |

30.2३०.२

यावज्जन्मसहस्राणि स भवेत्पापपीडितः ॥ (३०।२)

yāvajjanmasahasrāṇi sa bhavetpāpapīḍitaḥ ||

31.1३१.१

हेमजीर्णो भस्मसूतो रुद्रत्वं भक्षितो दिशेत् । (३१।१)

hemajīrṇo bhasmasūto rudratvaṃ bhakṣito diśet |

31.2३१.२

विष्णुत्वं तारजीर्णस्तु ब्रह्मत्वं भास्करेण तु ॥ (३१।२)

viṣṇutvaṃ tārajīrṇastu brahmatvaṃ bhāskareṇa tu ||

32.1३२.१

तीक्ष्णजीर्णो धनेशत्वं सूर्यत्वं चापि तालके । (३२।१)

tīkṣṇajīrṇo dhaneśatvaṃ sūryatvaṃ cāpi tālake |

32.2३२.२

राजरे तु शशाङ्कत्वममरत्वं च रोहणे ॥ (३२।२)

rājare tu śaśāṅkatvamamaratvaṃ ca rohaṇe ||

33.1३३.१

सामान्येन तु तीक्ष्णेन नरः शक्रत्वमाप्नुयात् ॥ (३३।१)

sāmānyena tu tīkṣṇena naraḥ śakratvamāpnuyāt ||

34.1३४.१

दोषहीनो रसो ब्रह्मा मूर्छितस्तु जनार्दनः । (३४।१)

doṣahīno raso brahmā mūrchitastu janārdanaḥ |

34.2३४.२

मारितो रुद्ररूपी स्याद् बद्धः साक्षात् सदाशिवः ॥ (३४।२)

mārito rudrarūpī syād baddhaḥ sākṣāt sadāśivaḥ ||

35.0३५.०

ईदृशस्य गुणानां पर्यवसानमम्बुजसम्भवोऽपि महाकल्पैरपि वचोभिर्नासादयितुमलमित्यलं बहुना ॥ (३५।०)

īdṛśasya guṇānāṃ paryavasānamambujasambhavo'pi mahākalpairapi vacobhirnāsādayitumalamityalaṃ bahunā ||

36.1३६.१

यद्यन्मयाक्रियत कारयितुं च शक्यं सूतेन्द्रकर्म तदिह प्रथयांबभूवे । (३६।१)

yadyanmayākriyata kārayituṃ ca śakyaṃ sūtendrakarma tadiha prathayāṃbabhūve |

36.2३६.२

अध्यापयन्ति य इदं नतु कारयन्ति कुर्वन्ति नेदमधियन्त्युभये मृषार्थाः ॥ (३६।२)

adhyāpayanti ya idaṃ natu kārayanti kurvanti nedamadhiyantyubhaye mṛṣārthāḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

RCint, 1

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit