रसेन्द्रचिन्तामणिRasendracintāmaṇi
RCint, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
मूर्च्छना:: (मेदिच्।) देड़िनितिओनव्यभिचरितव्याधिघातकत्वं मूर्च्छना ॥ (२।०)
mūrcchanā:: (medic.) definitionavyabhicaritavyādhighātakatvaṃ mūrcchanā ||
तत्तत्तन्त्रनिगदितदेवतापरिचरणस्मरणानन्तरं तत्तच्छोधनप्रक्रियाभिर् बह्वीभिः परिशुद्धानां रसेन्द्राणां तृणारणिमणिजन्यवह्णिन्यायेन तारतम्यम् अवलोकमानैः सूक्ष्ममतिभिः पलार्धेनापि कर्तव्यः संस्कारः सूतकस्य चेति रसार्णववचनाद् व्यावहारिकतोलकद्वयपरिमाणेनापि परिशुद्धो रसो मूर्छयितव्यः ॥ (३।०)
tattattantranigaditadevatāparicaraṇasmaraṇānantaraṃ tattacchodhanaprakriyābhir bahvībhiḥ pariśuddhānāṃ rasendrāṇāṃ tṛṇāraṇimaṇijanyavahṇinyāyena tāratamyam avalokamānaiḥ sūkṣmamatibhiḥ palārdhenāpi kartavyaḥ saṃskāraḥ sūtakasya ceti rasārṇavavacanād vyāvahārikatolakadvayaparimāṇenāpi pariśuddho raso mūrchayitavyaḥ ||
जारण:: चेन्त्रल् ड़ोर् मेदिच्। अच्तिवतिओन् ओड़् मेर्चुर्य्रसगुणबलिजारणं विनायं न खलु रुजाहरणक्षमो रसेन्द्रः । (५।१)
jāraṇa:: central for medic. activation of mercuryrasaguṇabalijāraṇaṃ vināyaṃ na khalu rujāharaṇakṣamo rasendraḥ |
न जलदकलधौतपाकहीनः स्पृशति रसायनतामिति प्रसिद्धिः ॥ (५।२)
na jaladakaladhautapākahīnaḥ spṛśati rasāyanatāmiti prasiddhiḥ ||
वालुकायन्त्रतन्निमित्तकं सिकतायन्त्रद्वयं कथ्यते ॥ (६।०)
vālukāyantratannimittakaṃ sikatāyantradvayaṃ kathyate ||
यथा निरवधिनिष्पीडितमृदम्बरादिपरिलिप्ताम् अतिकठिनकाचघटीम् अग्रे वक्ष्यमाणप्रकारां रसगर्भिणीम् अधस्तर्जन्यङ्गुलिप्रमाणितच्छिद्रायाम् अनुरूपस्थालिकायाम् आरोप्य परितस्तां द्वित्र्यङ्गुलिमितेन लवणेन निरन्तरालीकरणपुरःसरं सिकताभिर् आ गलम् आपूर्य वर्धमानकम् आपूरणीयं क्रमतश्च त्रिचतुराणि पञ्चषाणि वा वासराणि ज्वलनज्वालया पाचनीयम् इत्येकं यन्त्रम् ॥ (७।०)
yathā niravadhiniṣpīḍitamṛdambarādipariliptām atikaṭhinakācaghaṭīm agre vakṣyamāṇaprakārāṃ rasagarbhiṇīm adhastarjanyaṅgulipramāṇitacchidrāyām anurūpasthālikāyām āropya paritastāṃ dvitryaṅgulimitena lavaṇena nirantarālīkaraṇapuraḥsaraṃ sikatābhir ā galam āpūrya vardhamānakam āpūraṇīyaṃ kramataśca tricaturāṇi pañcaṣāṇi vā vāsarāṇi jvalanajvālayā pācanīyam ityekaṃ yantram ||
वालुकायन्त्रहस्तैकमात्रप्रमाणवसुधान्तर्निखातां प्राग्वत्काचघटीं नातिचिपिटमुखीं नात्युच्चमुखीं मषीभाजनप्रायां खर्परचक्रिकया काचचक्रिकया वा निरुद्धवदनविवरां मृण्मयीं वा घटीं विधाय करीषैरुपरि पुटो देय इत्यन्यद्यन्त्रम् ॥ (८।०)
vālukāyantrahastaikamātrapramāṇavasudhāntarnikhātāṃ prāgvatkācaghaṭīṃ nāticipiṭamukhīṃ nātyuccamukhīṃ maṣībhājanaprāyāṃ kharparacakrikayā kācacakrikayā vā niruddhavadanavivarāṃ mṛṇmayīṃ vā ghaṭīṃ vidhāya karīṣairupari puṭo deya ityanyadyantram ||
जारण:: ड़ुर्थेर् अप्परतुससमशकलद्वयात्मकलोहसम्पुटकेन सिकतायन्त्रमध्ये भूधरे वेति त्रिलोचनः ॥ (९।०)
jāraṇa:: further apparatusasamaśakaladvayātmakalohasampuṭakena sikatāyantramadhye bhūdhare veti trilocanaḥ ||
मेर्चुर्य्:: जारणकूर्मयन्त्रे रसे गन्धं षड्गुणं जारयेद्बुधः इत्यन्ये ॥ (१०।०)
mercury:: jāraṇakūrmayantre rase gandhaṃ ṣaḍguṇaṃ jārayedbudhaḥ ityanye ||
जारण:: प्रोदुचिन्ग् चोलोउरत्र पक्षे रागस्तथा न स्यात् तेनादौ पञ्चगुणान् जारयित्वा शेषैकः कूपिकादौ जारणीयस्तदा रागः साधुः स्यात् ॥ (११।०)
jāraṇa:: producing colouratra pakṣe rāgastathā na syāt tenādau pañcaguṇān jārayitvā śeṣaikaḥ kūpikādau jāraṇīyastadā rāgaḥ sādhuḥ syāt ||
अत्र कज्जलिम् अन्तरेण केवलगन्धकमपि सात्म्येन जारयन्ति ॥ (१२।०)
atra kajjalim antareṇa kevalagandhakamapi sātmyena jārayanti ||
मेर्चुर्य्:: जारण:: सिन्दूर चोलोउर्कूपीकोटरमागतं रसगुणैर्गन्धैस्तुलायां विभुं विज्ञाय ज्वलनक्रमेण सिकतायन्त्रे शनैः पाचयेत् । (१३।१)
mercury:: jāraṇa:: sindūra colourkūpīkoṭaramāgataṃ rasaguṇairgandhaistulāyāṃ vibhuṃ vijñāya jvalanakrameṇa sikatāyantre śanaiḥ pācayet |
वारंवारमनेन वह्णिविधिना गन्धक्षयं साधयेत् सिन्दूरद्युतितोऽनुभूय भणितः कर्मक्रमोऽयं मया ॥ (१३।२)
vāraṃvāramanena vahṇividhinā gandhakṣayaṃ sādhayet sindūradyutito'nubhūya bhaṇitaḥ karmakramo'yaṃ mayā ||
रससिन्दूर:: प्रोदुच्तिओनारोटकम् अन्तरेण हिङ्गुलगन्धकाभ्यां पिष्टाभ्यामपि रससिन्दूरः संपाद्यः ॥ (१४।१)
rasasindūra:: productionāroṭakam antareṇa hiṅgulagandhakābhyāṃ piṣṭābhyāmapi rasasindūraḥ saṃpādyaḥ ||
पिष्टी।कज्जली (?)त्रिगुणम् इह रसेन्द्रमेकमंशं कनकपयोधरतारपङ्कजानाम् । (१५।१)
piṣṭī|kajjalī (?)triguṇam iha rasendramekamaṃśaṃ kanakapayodharatārapaṅkajānām |
रसगुणबलिभिर् विधाय पिष्टिं रचय निरन्तरम्बुभिः कुमार्याः ॥ (१५।२)
rasaguṇabalibhir vidhāya piṣṭiṃ racaya nirantarambubhiḥ kumāryāḥ ||
आ षड्गुणम् अधरोत्तरसमादिबलिजारणेन योज्येयम् । (१६।१)
ā ṣaḍguṇam adharottarasamādibalijāraṇena yojyeyam |
योगे पिष्टिः पाच्या कज्जलिकार्थं जारणार्थं च ॥ (१६।२)
yoge piṣṭiḥ pācyā kajjalikārthaṃ jāraṇārthaṃ ca ||
प्रकारोऽयम् अधोयन्त्रेणैव सिध्यति न पुनरूर्ध्वयन्त्रेण ॥ (१७।०)
prakāro'yam adhoyantreṇaiva sidhyati na punarūrdhvayantreṇa ||
बोत्त्ले:: अप्प्र्। मतेरिअल्काचमृत्तिकयोः कूपी हेम्नोऽयस्तारयोः क्वचित् । (१८।१)
bottle:: appr. materialkācamṛttikayoḥ kūpī hemno'yastārayoḥ kvacit |
बोत्त्ले:: अप्प्र्। चोअतिन्ग्कीलालायःकृतो लेपः खटिकालवणाधिकः ॥ (१८।२)
bottle:: appr. coatingkīlālāyaḥkṛto lepaḥ khaṭikālavaṇādhikaḥ ||
अनेन यन्त्रद्वितयेन भूरि हेमाभ्रसत्त्वाद्यपि जारयन्ति । (१९।१)
anena yantradvitayena bhūri hemābhrasattvādyapi jārayanti |
यथेच्छमच्छैः सुमनोविचारैर् विचक्षणाः पल्लवयन्तु भूयः ॥ (१९।२)
yathecchamacchaiḥ sumanovicārair vicakṣaṇāḥ pallavayantu bhūyaḥ ||
मेर्चुर्य्:: रञ्जन:: अन्तर्धूमअन्तर्धूमविपाचितशतगुणगन्धेन रञ्जितः सूतः । (२०।१)
mercury:: rañjana:: antardhūmaantardhūmavipācitaśataguṇagandhena rañjitaḥ sūtaḥ |
स भवेत्सहस्रवेधी तारे ताम्रे भुजङ्गे च ॥ (२०।२)
sa bhavetsahasravedhī tāre tāmre bhujaṅge ca ||
मेर्चुर्य्:: जारणसूतप्रमाणं सिकताख्ययन्त्रे दत्त्वा बलिं मृद्घटिते ऽल्पभाण्डे । (२१।१)
mercury:: jāraṇasūtapramāṇaṃ sikatākhyayantre dattvā baliṃ mṛdghaṭite 'lpabhāṇḍe |
तैलाविशेषे ऽत्र रसं निदध्यान्मग्नार्धकायं प्रविलोक्य भूयः ॥ (२१।२)
tailāviśeṣe 'tra rasaṃ nidadhyānmagnārdhakāyaṃ pravilokya bhūyaḥ ||
आ षड्गुणं गन्धकम् अल्पम् अल्पं क्षिपेदसौ जीर्णबलिर्बली स्यात् । (२२।१)
ā ṣaḍguṇaṃ gandhakam alpam alpaṃ kṣipedasau jīrṇabalirbalī syāt |
रसेषु सर्वेषु नियोजितोऽयमसंशयं हन्ति गदं जवेन ॥ (२२।२)
raseṣu sarveṣu niyojito'yamasaṃśayaṃ hanti gadaṃ javena ||
नागादिशुल्वादिभिर् अत्र पिष्टिं वादेषु योगेषु च निक्षिपन्ति ॥ (२३।०)
nāgādiśulvādibhir atra piṣṭiṃ vādeṣu yogeṣu ca nikṣipanti ||
मेर्चुर्य्:: निगडस्नुह्यर्कसम्भवं क्षीरं ब्रह्मबीजानि गुग्गुलुः । (२४।१)
mercury:: nigaḍasnuhyarkasambhavaṃ kṣīraṃ brahmabījāni gugguluḥ |
सैन्धवं द्विगुणं मर्द्यं निगडोऽयं महोत्तमः ॥ (२४।२)
saindhavaṃ dviguṇaṃ mardyaṃ nigaḍo'yaṃ mahottamaḥ ||
मेर्चुर्य्:: रससिन्दूर? निगड?मारकाम्बुसितसैन्धवमिश्रः कूपिकोदरगतः सिकतायाम् । (२५।१)
mercury:: rasasindūra? nigaḍa?mārakāmbusitasaindhavamiśraḥ kūpikodaragataḥ sikatāyām |
पाचितो यदि मुहुर्मुहुरित्थं बन्धमृच्छति तदैष रसेन्द्रः ॥ (२५।२)
pācito yadi muhurmuhuritthaṃ bandhamṛcchati tadaiṣa rasendraḥ ||
स्थाल्यां दृढघटितायाम् अर्धं परिपूर्य तूर्यलवणांशैः । (२६।१)
sthālyāṃ dṛḍhaghaṭitāyām ardhaṃ paripūrya tūryalavaṇāṃśaiḥ |
रक्तेष्टिकारजोभिस्तदुपरि सूतस्य तुर्यांशम् ॥ (२६।२)
rakteṣṭikārajobhistadupari sūtasya turyāṃśam ||
सितसैन्धवं निधाय स्फटिकारीं तत्समां च तस्योर्ध्वे । (२७।१)
sitasaindhavaṃ nidhāya sphaṭikārīṃ tatsamāṃ ca tasyordhve |
स्फटिकारिधवलसैन्धवशुद्धरसैः कन्यकाम्बुपरिघृष्टैः ॥ (२७।२)
sphaṭikāridhavalasaindhavaśuddharasaiḥ kanyakāmbuparighṛṣṭaiḥ ||
कृत्वा पर्पटमुचितं तदुपर्याधाय तद्वदेव पुनः । (२८।१)
kṛtvā parpaṭamucitaṃ taduparyādhāya tadvadeva punaḥ |
स्फटिकारिसैन्धवरसौ दद्यादितः स्खलतो रसस्य ॥ (२८।२)
sphaṭikārisaindhavarasau dadyāditaḥ skhalato rasasya ||
लाभाय तदुपरि खर्परखण्डकान् धृत्वापरया दृढस्थाल्या । (२९।१)
lābhāya tadupari kharparakhaṇḍakān dhṛtvāparayā dṛḍhasthālyā |
आच्छाद्य मुद्रयित्वा दिवसत्रितयं पचेद्विधिना ॥ (२९।२)
ācchādya mudrayitvā divasatritayaṃ pacedvidhinā ||
अत्रानुक्तमपि भल्लातकं ददति वृद्धाः पारदतुल्यम् ॥ (३०।१)
atrānuktamapi bhallātakaṃ dadati vṛddhāḥ pāradatulyam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.