रसेन्द्रचिन्तामणिRasendracintāmaṇi
RCint, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
तत्किल निखिलजरामरणपरिहारेण सुधारससध्रीचीनत्वम् अङ्गीकरोति । (२।१)
tatkila nikhilajarāmaraṇaparihāreṇa sudhārasasadhrīcīnatvam aṅgīkaroti |
साधनानामस्य बहुभिर्बहुधोपवर्णितानां रसमङ्गलीयमन्यतमं विलिखामः ॥ (२।२)
sādhanānāmasya bahubhirbahudhopavarṇitānāṃ rasamaṅgalīyamanyatamaṃ vilikhāmaḥ ||
अभ्र:: वज्रयदञ्जननिभं क्षिप्तं न वह्नौ विकृतिं व्रजेत् । (३।१)
abhra:: vajrayadañjananibhaṃ kṣiptaṃ na vahnau vikṛtiṃ vrajet |
वज्रसंज्ञं हि तद्योज्यमभ्रं सर्वत्र नेतरत् ॥ (३।२)
vajrasaṃjñaṃ hi tadyojyamabhraṃ sarvatra netarat ||
अभ्र:: सुब्त्य्पेस्वज्रं भेकवपुः कृष्णमभ्रकं त्रिविधं मतम् । (४।१)
abhra:: subtypesvajraṃ bhekavapuḥ kṛṣṇamabhrakaṃ trividhaṃ matam |
अभ्र:: सुब्त्य्पेस्:: क़ुअलित्य्ततः कृष्णं समादायेत्यनेन कृष्णत्वसामान्याद् वज्रकृष्णाभ्रयोर् ग्रहणम् । (५।१)
abhra:: subtypes:: qualitytataḥ kṛṣṇaṃ samādāyetyanena kṛṣṇatvasāmānyād vajrakṛṣṇābhrayor grahaṇam |
भेकवपुस्तु हरितपीतादिवर्णं न ग्राह्यमिति ॥ (५।२)
bhekavapustu haritapītādivarṇaṃ na grāhyamiti ||
अभ्र:: सत्त्वपातनचूर्णीकृतं गगनपत्रमथारनाले धृत्वा दिनैकम् अवशोष्य च सूरणस्य । (६।१)
abhra:: sattvapātanacūrṇīkṛtaṃ gaganapatramathāranāle dhṛtvā dinaikam avaśoṣya ca sūraṇasya |
भाव्यं रसैस्तदनु मूलरसैः कदल्याः पादांशटङ्कणयुतं शफरैः समेतम् ॥ (६।२)
bhāvyaṃ rasaistadanu mūlarasaiḥ kadalyāḥ pādāṃśaṭaṅkaṇayutaṃ śapharaiḥ sametam ||
पिण्डीकृतं तु बहुधा महिषीमलेन संशोष्य कोष्ठगतमाशु धमेद्धठाग्नौ । (७।१)
piṇḍīkṛtaṃ tu bahudhā mahiṣīmalena saṃśoṣya koṣṭhagatamāśu dhameddhaṭhāgnau |
सत्त्वं पतत्यतिरसायनजारणार्थं योग्यं भवेत् सकललौहगुणाधिकं च ॥ (७।२)
sattvaṃ patatyatirasāyanajāraṇārthaṃ yogyaṃ bhavet sakalalauhaguṇādhikaṃ ca ||
अभ्र:: सत्त्व:: एकीकरणकणशो यद्भवेत्सत्त्वं मूषायां प्रणिधाय तत् । (८।१)
abhra:: sattva:: ekīkaraṇakaṇaśo yadbhavetsattvaṃ mūṣāyāṃ praṇidhāya tat |
पञ्चमित्रघृतमधुगुग्गुलुगुञ्जाटङ्कणमिति पञ्चमित्रसंज्ञं च । (९।१)
pañcamitraghṛtamadhugugguluguñjāṭaṅkaṇamiti pañcamitrasaṃjñaṃ ca |
समगन्धमभ्रसत्त्वं सटङ्कणं शूकमूषया ध्मातम् । (१०।१)
samagandhamabhrasattvaṃ saṭaṅkaṇaṃ śūkamūṣayā dhmātam |
सार्धं तत्सत्त्वरजः सपारदं सकलकार्यकरम् ॥ (१०।२)
sārdhaṃ tatsattvarajaḥ sapāradaṃ sakalakāryakaram ||
अभ्र:: सत्त्व:: शोधन, मारणअयोधातुवच्छोधनमारणमेतस्य ॥ (११।०)
abhra:: sattva:: śodhana, māraṇaayodhātuvacchodhanamāraṇametasya ||
अभ्र:: सत्त्व:: सेवनचूर्णम् अभ्रकसत्त्वस्य कान्तलोहस्य वा ततः । (१२।१)
abhra:: sattva:: sevanacūrṇam abhrakasattvasya kāntalohasya vā tataḥ |
यावदञ्जनसंकाशं वस्त्रच्छन्नं विशोष्य च । (१३।१)
yāvadañjanasaṃkāśaṃ vastracchannaṃ viśoṣya ca |
मिश्रितं क्रौञ्चजघृतमधुसंमिश्रितं ततः । (१४।१)
miśritaṃ krauñcajaghṛtamadhusaṃmiśritaṃ tataḥ |
लोहसम्पुटमध्यस्थं मासं धान्ये प्रतिष्ठितम् ॥ (१४।२)
lohasampuṭamadhyasthaṃ māsaṃ dhānye pratiṣṭhitam ||
घृतेन मधुना लिह्यात्क्षेत्रीकरणमुत्तमम् । (१५।१)
ghṛtena madhunā lihyātkṣetrīkaraṇamuttamam |
अभ्र:: वज्र:: शोधनवज्राभ्रं च धमेद्वह्नौ ततः क्षीरे विनिक्षिपेत् । (१६।१)
abhra:: vajra:: śodhanavajrābhraṃ ca dhamedvahnau tataḥ kṣīre vinikṣipet |
भिन्नपत्रं तु तत्कृत्वा तण्डुलीयाम्लयोर्द्रवैः । (१६।२)
bhinnapatraṃ tu tatkṛtvā taṇḍulīyāmlayordravaiḥ |
भावयेदष्टयामं तदेवं शुध्यति चाभ्रकम् ॥ (१६।३)
bhāvayedaṣṭayāmaṃ tadevaṃ śudhyati cābhrakam ||
धान्याभ्रभस्मप्रयोगस्यारुणकृष्णभेदेन प्रकारद्वयं विलिख्यते ॥ (१७।०)
dhānyābhrabhasmaprayogasyāruṇakṛṣṇabhedena prakāradvayaṃ vilikhyate ||
अभ्र:: मारणकृत्वा धान्याभ्रकं तत्तु शोषयित्वा तु मर्दयेत् । (१८।१)
abhra:: māraṇakṛtvā dhānyābhrakaṃ tattu śoṣayitvā tu mardayet |
वेष्टयेदर्कपत्रैस्तु सम्यग्गजपुटे पचेत् । (१९।१)
veṣṭayedarkapatraistu samyaggajapuṭe pacet |
पुनर्मर्द्यं पुनः पाच्यं सप्तवारं प्रयत्नतः ॥ (१९।२)
punarmardyaṃ punaḥ pācyaṃ saptavāraṃ prayatnataḥ ||
म्रियते नात्र सन्देहः सर्वरोगेषु योजयेत् ॥ (२०।२)
mriyate nātra sandehaḥ sarvarogeṣu yojayet ||
अभ्र:: मारणअभ्रं टङ्कणसम्पिष्टं स्थाल्यां मृदयसोः पचेत् । (२१।१)
abhra:: māraṇaabhraṃ ṭaṅkaṇasampiṣṭaṃ sthālyāṃ mṛdayasoḥ pacet |
म्रियते नात्र सन्देहो गुणाधिक्याय वौषधैः ॥ (२१।२)
mriyate nātra sandeho guṇādhikyāya vauṣadhaiḥ ||
तण्डुलीयकबृहतीनागवल्लीतगरपुनर्नवाहिलमोचिकामण्डूकपर्णीतिक्तिकाखुपर्णिकामदनार्कार्द्रकपलाशसूतमातृकादिभिर् मर्दनपुटनैरपि मारणीयम् ॥ (२२।०)
taṇḍulīyakabṛhatīnāgavallītagarapunarnavāhilamocikāmaṇḍūkaparṇītiktikākhuparṇikāmadanārkārdrakapalāśasūtamātṛkādibhir mardanapuṭanairapi māraṇīyam ||
अभ्र:: मारण (?)धान्याभ्रकस्य भागैकं द्वौ भागौ टङ्कणस्य च । (२३।१)
abhra:: māraṇa (?)dhānyābhrakasya bhāgaikaṃ dvau bhāgau ṭaṅkaṇasya ca |
पिष्ट्वा तदन्धमूषायां रुद्ध्वा तीव्राग्निना पचेत् । (२३।२)
piṣṭvā tadandhamūṣāyāṃ ruddhvā tīvrāgninā pacet |
अभ्र:: मारणधान्याभ्रकं समादाय मुस्ताक्वाथैः पुटत्रयम् । (२४।१)
abhra:: māraṇadhānyābhrakaṃ samādāya mustākvāthaiḥ puṭatrayam |
नागवल्लीरसैः सूर्यक्षीरैर्देयं पृथक् पृथक् । (२५।१)
nāgavallīrasaiḥ sūryakṣīrairdeyaṃ pṛthak pṛthak |
दिनं दिनं मर्दयित्वा क्वाथैर्वटजटोद्भवैः ॥ (२५।२)
dinaṃ dinaṃ mardayitvā kvāthairvaṭajaṭodbhavaiḥ ||
दत्त्वा पुटत्रयं पश्चात्त्रिः पुटेन्मुसलीरसैः । (२६।१)
dattvā puṭatrayaṃ paścāttriḥ puṭenmusalīrasaiḥ |
त्रिर्गोक्षुरकषायेण त्रिःपुटेद्वानरीरसैः ॥ (२६।२)
trirgokṣurakaṣāyeṇa triḥpuṭedvānarīrasaiḥ ||
मोचकन्दरसैः पाच्यं त्रिरात्रं कोकिलाक्षकैः । (२७।१)
mocakandarasaiḥ pācyaṃ trirātraṃ kokilākṣakaiḥ |
रसैः पुटेच्च लोध्रस्य क्षीरादेकपुटं ततः ॥ (२७।२)
rasaiḥ puṭecca lodhrasya kṣīrādekapuṭaṃ tataḥ ||
दध्ना घृतेन मधुना स्वच्छया सितया तथा । (२८।१)
dadhnā ghṛtena madhunā svacchayā sitayā tathā |
एकमेकं पुटं दद्यादभ्रस्यैवं मृतिर्भवेत् ॥ (२८।२)
ekamekaṃ puṭaṃ dadyādabhrasyaivaṃ mṛtirbhavet ||
कामिनीमददर्पघ्नं शस्तं पुंस्त्वोपघातिनाम् ॥ (२९।२)
kāminīmadadarpaghnaṃ śastaṃ puṃstvopaghātinām ||
अभ्र:: मारण (?)रम्भाद्भिरभ्रं लवणेन पिष्ट्वा चक्रीकृतं टङ्कणमध्यवर्ति । (३०।२)
abhra:: māraṇa (?)rambhādbhirabhraṃ lavaṇena piṣṭvā cakrīkṛtaṃ ṭaṅkaṇamadhyavarti |
दग्धेन्धनेषु व्यजनानिलेन स्नुह्यर्कमूलाम्बुपुटं च सिद्ध्यै ॥ (३०।३)
dagdhendhaneṣu vyajanānilena snuhyarkamūlāmbupuṭaṃ ca siddhyai ||
अभ्र:: भस्मन्:: ड़ोर्मुलतिओन्स्तुल्यं घृतं मृताभ्रेण लोहपात्रे विपाचयेत् । (३१।१)
abhra:: bhasman:: formulationstulyaṃ ghṛtaṃ mṛtābhreṇa lohapātre vipācayet |
घृते जीर्णे तदभ्रं तु सर्वकार्येषु योजयेत् ॥ (३१।२)
ghṛte jīrṇe tadabhraṃ tu sarvakāryeṣu yojayet ||
अभ्र:: भस्मन्:: ड़ोर्मुलतिओन्स्त्रिफलोत्थकषायस्य पलान्यादाय षोडश । (३२।१)
abhra:: bhasman:: formulationstriphalotthakaṣāyasya palānyādāya ṣoḍaśa |
गोघृतस्य पलान्यष्टौ मृताभ्रस्य पलान् दश ॥ (३२।२)
goghṛtasya palānyaṣṭau mṛtābhrasya palān daśa ||
??अरुणस्य पुनर् अमृतीकरणेन गुणवृद्धिवर्णहानस्तः ॥ (३४।०)
??aruṇasya punar amṛtīkaraṇena guṇavṛddhivarṇahānastaḥ ||
अभ्र:: द्रुतिअगस्तिपुष्पनिर्यासैर्मर्दितः सूरणोदरे । (३६।१)
abhra:: drutiagastipuṣpaniryāsairmarditaḥ sūraṇodare |
गोष्ठभूस्थो घनो मासं जायते जलसंनिभः ॥ (३६।२)
goṣṭhabhūstho ghano māsaṃ jāyate jalasaṃnibhaḥ ||
अभ्र:: द्रुतिस्वरसेन वज्रवल्ल्याः पिष्टं सौवर्चलान्वितं गगनम् । (३७।१)
abhra:: drutisvarasena vajravallyāḥ piṣṭaṃ sauvarcalānvitaṃ gaganam |
पक्वं च शरावपुटे बहुवारं भवति रसरूपम् ॥ (३७।२)
pakvaṃ ca śarāvapuṭe bahuvāraṃ bhavati rasarūpam ||
अभ्र:: द्रुतिनिजरसबहुपरिभावितसुरदालीचूर्णवापेन । (३८।१)
abhra:: drutinijarasabahuparibhāvitasuradālīcūrṇavāpena |
द्रवति पुनः संस्थानं भजते गगनं न कालेऽपि ॥ (३८।२)
dravati punaḥ saṃsthānaṃ bhajate gaganaṃ na kāle'pi ||
अभ्र:: सत्त्व:: द्रुतिनिजरसशतपरिभावितकञ्चुकिकन्दोत्थपरिवापात् । (३९।१)
abhra:: sattva:: drutinijarasaśataparibhāvitakañcukikandotthaparivāpāt |
द्रुतमास्तेऽभ्रकसत्त्वं तथैव सर्वाणि लोहानि ॥ (३९।२)
drutamāste'bhrakasattvaṃ tathaiva sarvāṇi lohāni ||
द्रुति:: मेलापनकृष्णागुरुणा मिलितै रसोनसितरामठैरिमा द्रुतयः । (४०।१)
druti:: melāpanakṛṣṇāguruṇā militai rasonasitarāmaṭhairimā drutayaḥ |
सोष्णे मिलन्ति मर्द्याः स्त्रीकुसुमपलाशबीजरसैः ॥ (४०।२)
soṣṇe milanti mardyāḥ strīkusumapalāśabījarasaiḥ ||
जेwएल्स्:: द्रुतिमुक्ताफलानि सप्ताहं वेतसाम्लेन भावयेत् । (४१।१)
jewels:: drutimuktāphalāni saptāhaṃ vetasāmlena bhāvayet |
जम्बीरोदरमध्ये तु धान्यराशौ निधापयेत् ॥ (४१।२)
jambīrodaramadhye tu dhānyarāśau nidhāpayet ||
कुरुते योगराजोऽयं रत्नानां द्रावणं प्रिये ॥ (४२।२)
kurute yogarājo'yaṃ ratnānāṃ drāvaṇaṃ priye ||
सत्त्वपातन (गेनेरल् प्रोचेदुरे)गुडः पुरस्तथा लाक्षा पिण्याकं टङ्कणं तथा । (४३।१)
sattvapātana (general procedure)guḍaḥ purastathā lākṣā piṇyākaṃ ṭaṅkaṇaṃ tathā |
एतत्सर्वं तु संचूर्ण्य छागदुग्धेन पिण्डिकाः । (४४।१)
etatsarvaṃ tu saṃcūrṇya chāgadugdhena piṇḍikāḥ |
कृता ध्माताः खराङ्गारैः सत्त्वं मुञ्चन्ति नान्यथा ॥ (४४।२)
kṛtā dhmātāḥ kharāṅgāraiḥ sattvaṃ muñcanti nānyathā ||
अन्यानि यान्यसाध्यानि व्योमसत्त्वस्य का कथा ॥ (४५।२)
anyāni yānyasādhyāni vyomasattvasya kā kathā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.