रसेन्द्रचिन्तामणिRasendracintāmaṇi
RCint, 7
Select a line for its word-by-word analysis.
विषं हि नाम निखिलरसायनानाम् ऊर्जस्वलम् अखिलव्याधिविध्वंसविधायकताम् आसादयति ॥ (२।०)
viṣaṃ hi nāma nikhilarasāyanānām ūrjasvalam akhilavyādhividhvaṃsavidhāyakatām āsādayati ||
यत्र सक्तुकमुस्तककौर्मदार्वीकसार्षपसैकतवत्सनाभश्वेतशृङ्गिभेदानि प्रयोगार्थम् आहरणीयानि भवन्ति ॥ (३।२)
yatra saktukamustakakaurmadārvīkasārṣapasaikatavatsanābhaśvetaśṛṅgibhedāni prayogārtham āharaṇīyāni bhavanti ||
सक्तुकचित्रमुत्पलकन्दाभं सुपिष्टं सक्तुवद्भवेत् । (४।१)
saktukacitramutpalakandābhaṃ supiṣṭaṃ saktuvadbhavet |
सक्तुकं तद्विजानीयाद्दीर्घवेगं महोल्बणम् ॥ (४।२)
saktukaṃ tadvijānīyāddīrghavegaṃ maholbaṇam ||
मुस्तकह्रस्ववेगं च रोगघ्नं मुस्तकं मुस्तकाकृति । (५।१)
mustakahrasvavegaṃ ca rogaghnaṃ mustakaṃ mustakākṛti |
कौर्म, दार्वीककूर्माकृति भवेत्कौर्मं दार्वीको ऽहिफणाकृति ॥ (५।२)
kaurma, dārvīkakūrmākṛti bhavetkaurmaṃ dārvīko 'hiphaṇākṛti ||
सार्षपज्वरहृत्सार्षपं रोमसर्षपामकणाचितम् । (६।१)
sārṣapajvarahṛtsārṣapaṃ romasarṣapāmakaṇācitam |
स्थूलसूक्ष्मैः कणैर्युक्तः श्वेतपीतैर् विरोमकः ॥ (६।२)
sthūlasūkṣmaiḥ kaṇairyuktaḥ śvetapītair viromakaḥ ||
सैकतज्वरादिसर्वरोगघ्नः कन्दः सैकतमुच्यते ॥ (७।०)
saikatajvarādisarvarogaghnaḥ kandaḥ saikatamucyate ||
वत्सनाभयः कन्दो गोस्तनाकारो न दीर्घः पञ्चमाङ्गुलात् । (८।१)
vatsanābhayaḥ kando gostanākāro na dīrghaḥ pañcamāṅgulāt |
न स्थूलो गोस्तनादूर्ध्वं द्विविधो वत्सनाभकः ॥ (८।२)
na sthūlo gostanādūrdhvaṃ dvividho vatsanābhakaḥ ||
आशुकारी लघुस्त्यागी शुक्लकृष्णोऽन्यथा भवेत् । (९।१)
āśukārī laghustyāgī śuklakṛṣṇo'nyathā bhavet |
श्वेतशृङ्गीगोशृङ्गवद्द्विधा शृङ्गी श्वेतः स्याद् बहिरन्तरे ॥ (१०।०)
śvetaśṛṅgīgośṛṅgavaddvidhā śṛṅgī śvetaḥ syād bahirantare ||
एतानि सक्तुकाद्यानि वातादौ रक्तमेलनेनोन्मादसन्निपातादौ च प्रयोज्यानि ॥ (११।०)
etāni saktukādyāni vātādau raktamelanenonmādasannipātādau ca prayojyāni ||
कालकूटमेषशृङ्गीदर्दुरहालाहलकर्कोटग्रन्थिहारिद्ररक्तशृङ्गीकेशरयमदंष्ट्राप्रभेदेन दशविषाणि परिवर्जनीयानि ॥ (१२।०)
kālakūṭameṣaśṛṅgīdardurahālāhalakarkoṭagranthihāridraraktaśṛṅgīkeśarayamadaṃṣṭrāprabhedena daśaviṣāṇi parivarjanīyāni ||
कालकूटवृत्तकन्दो भवेत्कृष्णो जम्बीरफलवच्च यः । (१३।१)
kālakūṭavṛttakando bhavetkṛṣṇo jambīraphalavacca yaḥ |
तं कालकूटं जानीयात् घ्राणमात्रान्मृतिप्रदम् ॥ (१३।२)
taṃ kālakūṭaṃ jānīyāt ghrāṇamātrānmṛtipradam ||
मेषशृङ्गीमेषशृङ्गाकृतिः कन्दो मेषशृङ्गीति कीर्त्यते । (१४।१)
meṣaśṛṅgīmeṣaśṛṅgākṛtiḥ kando meṣaśṛṅgīti kīrtyate |
दर्दुरदर्दुराकृतिकः कन्दो दर्दुरः कथितस्तु सः ॥ (१४।२)
darduradardurākṛtikaḥ kando darduraḥ kathitastu saḥ ||
हलाहलअन्तर्नीलं बहिः श्वेतं विजानीयाद्धलाहलम् । (१५।१)
halāhalaantarnīlaṃ bahiḥ śvetaṃ vijānīyāddhalāhalam |
कर्कोटकर्कोटाभं तु कर्कोटं खरं बाह्येऽन्तरे मृदु ॥ (१५।२)
karkoṭakarkoṭābhaṃ tu karkoṭaṃ kharaṃ bāhye'ntare mṛdu ||
हारिद्रहरिद्राग्रन्थिवद्ग्रन्थिः कृष्णवर्णोऽतिभीषणः । (१६।१)
hāridraharidrāgranthivadgranthiḥ kṛṣṇavarṇo'tibhīṣaṇaḥ |
मूलाग्रयोः सुवृत्तः स्यादायतः पीतगर्भकः । (१६।२)
mūlāgrayoḥ suvṛttaḥ syādāyataḥ pītagarbhakaḥ |
कञ्चुकाढ्यः स्निग्धपर्वा हारिद्रः स्याच्च कन्दकः ॥ (१६।३)
kañcukāḍhyaḥ snigdhaparvā hāridraḥ syācca kandakaḥ ||
रक्तशृङ्गीगोशृङ्गाग्रेऽथ संक्षिप्ते नाशयासृक् प्रवर्तते । (१७।१)
raktaśṛṅgīgośṛṅgāgre'tha saṃkṣipte nāśayāsṛk pravartate |
कन्दो लघुर् गोस्तनवद् रक्तशृङ्गीति तद्विषम् ॥ (१७।२)
kando laghur gostanavad raktaśṛṅgīti tadviṣam ||
केसरशुक्लाभं यत्केशरं स्याद्गर्भे तत्केशरं विदुः । (१८।१)
kesaraśuklābhaṃ yatkeśaraṃ syādgarbhe tatkeśaraṃ viduḥ |
यमदंष्ट्राश्वदंष्ट्रारूपसंस्थाना यमदंष्ट्रेति सोच्यते ॥ (१८।२)
yamadaṃṣṭrāśvadaṃṣṭrārūpasaṃsthānā yamadaṃṣṭreti socyate ||
दशैतानि प्रयुज्यन्ते न भैषज्ये रसायने ॥ (१९।२)
daśaitāni prayujyante na bhaiṣajye rasāyane ||
उद्धरेत् फलपाके तु नवं स्निग्धं घनं गुरु । (२०।१)
uddharet phalapāke tu navaṃ snigdhaṃ ghanaṃ guru |
पोइसोन्:: शोधनविषभागान् चणकवत्स्थूलान् कृत्वा तु भाजने । (२१।१)
poison:: śodhanaviṣabhāgān caṇakavatsthūlān kṛtvā tu bhājane |
तत्र गोमूत्रकं क्षिप्त्वा प्रत्यहं नित्यनूतनम् ॥ (२१।२)
tatra gomūtrakaṃ kṣiptvā pratyahaṃ nityanūtanam ||
शोषयेत् त्रिदिनाद् ऊर्ध्वं धृत्वा तीव्रातपे ततः । (२२।१)
śoṣayet tridinād ūrdhvaṃ dhṛtvā tīvrātape tataḥ |
पोइसोन्:: शुद्ध:: स्तोरगेरक्तसर्षपतैलेन लिप्ते वाससि धारयेत् । (२३।१)
poison:: śuddha:: storageraktasarṣapatailena lipte vāsasi dhārayet |
विषं शुद्धं प्रयत्नेन नान्यत्र गुणहानितः ॥ (२३।२)
viṣaṃ śuddhaṃ prayatnena nānyatra guṇahānitaḥ ||
पोइसोन्:: मारणसमटङ्कणसम्पिष्टं तद्विषं मृतमुच्यते । (२४।१)
poison:: māraṇasamaṭaṅkaṇasampiṣṭaṃ tadviṣaṃ mṛtamucyate |
पोइसोन्:: सुब्त्य्पेस्:: चोलोर्, चस्तेश्वेतो रक्तश्च पीतश्च कृष्णश्चेति चतुर्विधः । (२५।१)
poison:: subtypes:: color, casteśveto raktaśca pītaśca kṛṣṇaśceti caturvidhaḥ |
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः क्रमाज्ज्ञेयश्च शूद्रकः ॥ (२५।२)
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ kramājjñeyaśca śūdrakaḥ ||
वैश्योऽपि रोगहर्ता स्याच्छूद्रः सर्वत्र निन्दितः ॥ (२६।२)
vaiśyo'pi rogahartā syācchūdraḥ sarvatra ninditaḥ ||
ब्राह्मणो दीयते रोगे क्षत्रियो विषभक्षणे । (२७।१)
brāhmaṇo dīyate roge kṣatriyo viṣabhakṣaṇe |
वैश्यो व्याधिषु सर्वेषु सर्पदंष्ट्रे च शूद्रकः ॥ (२७।२)
vaiśyo vyādhiṣu sarveṣu sarpadaṃṣṭre ca śūdrakaḥ ||
शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु वर्षासु न तु दापयेत् । (२८।१)
śaradgrīṣmavasanteṣu varṣāsu na tu dāpayet |
पोइसोन्:: क़ुअन्तितिएस्यवाष्टकं भवेद्यावदभ्यस्तं तिलमात्रया । (२९।१)
poison:: quantitiesyavāṣṭakaṃ bhavedyāvadabhyastaṃ tilamātrayā |
प्रथमे सार्षपी मात्रा द्वितीये सर्षपद्वयम् । (३०।१)
prathame sārṣapī mātrā dvitīye sarṣapadvayam |
षष्ठे च सप्तमे चैव क्रमवृद्ध्या विवर्धयेत् । (३१।१)
ṣaṣṭhe ca saptame caiva kramavṛddhyā vivardhayet |
सप्तसर्षपमात्रेण प्रथमं सप्तकं नयेत् ॥ (३१।२)
saptasarṣapamātreṇa prathamaṃ saptakaṃ nayet ||
पोइसोन्:: रुलेस् ड़ोर् चोन्सुमेक्रमहान्या तथा देयं द्वितीये सप्तके विषम् । (३२।१)
poison:: rules for consumekramahānyā tathā deyaṃ dvitīye saptake viṣam |
यवमात्रं विषं देयं तृतीये सप्तके क्रमात् ॥ (३२।२)
yavamātraṃ viṣaṃ deyaṃ tṛtīye saptake kramāt ||
वृद्धहान्या च दातव्यं चतुर्थे सप्तके तथा । (३३।१)
vṛddhahānyā ca dātavyaṃ caturthe saptake tathā |
यवमात्रं ग्रसेत्स्वस्थो गुञ्जामात्रं तु कुष्ठवान् ॥ (३३।२)
yavamātraṃ grasetsvastho guñjāmātraṃ tu kuṣṭhavān ||
विषं तस्मै न दातव्यं दत्तं वै दोषकारकम् ॥ (३४।२)
viṣaṃ tasmai na dātavyaṃ dattaṃ vai doṣakārakam ||
ब्रह्मचर्यप्रधानं हि विषकल्पे समाचरेत् । (३६।१)
brahmacaryapradhānaṃ hi viṣakalpe samācaret |
पथ्यैः सुस्थमना भूत्वा तदा सिद्धिर्न संशयः ॥ (३६।२)
pathyaiḥ susthamanā bhūtvā tadā siddhirna saṃśayaḥ ||
पोइसोन्:: ८ वेगस्मात्राधिकं यदा मर्त्यः प्रमादाद्भक्षयेद्विषम् । (३७।१)
poison:: 8 vegasmātrādhikaṃ yadā martyaḥ pramādādbhakṣayedviṣam |
अष्टौ वेगास्तदा चैव जायन्ते तस्य देहिनः ॥ (३७।२)
aṣṭau vegāstadā caiva jāyante tasya dehinaḥ ||
संतापः प्रथमे वेगे द्वितीये वेपथुर्भवेत् । (३८।१)
saṃtāpaḥ prathame vege dvitīye vepathurbhavet |
वेगे तृतीये दाहः स्याच्चतुर्थे पतनं भुवि ॥ (३८।२)
vege tṛtīye dāhaḥ syāccaturthe patanaṃ bhuvi ||
फेनं तु पञ्चमे वेगे षष्ठे विकलता भवेत् । (३९।१)
phenaṃ tu pañcame vege ṣaṣṭhe vikalatā bhavet |
पोइसोन्:: हेअलिन्ग् थे वेगस्विषवेगानिति ज्ञात्वा मन्त्रतन्त्रैर्विनाशयेत् ॥ (४०।०)
poison:: healing the vegasviṣavegāniti jñātvā mantratantrairvināśayet ||
तावद्दद्यादजादुग्धं यावद् वान्तिर्न जायते । (४२।१)
tāvaddadyādajādugdhaṃ yāvad vāntirna jāyate |
अजादुग्धं यदा कोष्ठे स्थिरीभवति देहिनः । (४२।२)
ajādugdhaṃ yadā koṣṭhe sthirībhavati dehinaḥ |
विषवेगं तदोत्तीर्णं जानीयात्कुशलो भिषक् ॥ (४२।३)
viṣavegaṃ tadottīrṇaṃ jānīyātkuśalo bhiṣak ||
सर्पाक्षी टङ्कणं वापि घृतेन विषहृत्परम् ॥ (४३।२)
sarpākṣī ṭaṅkaṇaṃ vāpi ghṛtena viṣahṛtparam ||
विषवेगं निहन्त्येव वृष्टिर्दावानलं यथा ॥ (४४।२)
viṣavegaṃ nihantyeva vṛṣṭirdāvānalaṃ yathā ||
न क्रोधिते न पित्तार्ते न क्लीबे राजयक्ष्मणि । (४५।१)
na krodhite na pittārte na klībe rājayakṣmaṇi |
क्षुत्तृष्णाश्रमघर्माध्वसेविनि क्षयरोगिणि । (४५।२)
kṣuttṛṣṇāśramagharmādhvasevini kṣayarogiṇi |
न दातव्यं न भोक्तव्यं विषं वादे कदाचन । (४६।१)
na dātavyaṃ na bhoktavyaṃ viṣaṃ vāde kadācana |
आचार्येण तु भोक्तव्यं शिष्यप्रत्ययकारकम् ॥ (४६।२)
ācāryeṇa tu bhoktavyaṃ śiṣyapratyayakārakam ||
पोइसोन्:: सुब्त्य्पेस्कालकूटो वत्सनाभः शृङ्गिकश्च प्रदीपनः । (४७।१)
poison:: subtypeskālakūṭo vatsanābhaḥ śṛṅgikaśca pradīpanaḥ |
हालाहलो ब्रह्मपुत्रो हारिद्रः सक्तुकस्तथा । (४७।२)
hālāhalo brahmaputro hāridraḥ saktukastathā |
सौराष्ट्रिकः इति प्रोक्ता विषभेदा अमी नव ॥ (४७।३)
saurāṣṭrikaḥ iti proktā viṣabhedā amī nava ||
उपविषअर्कसेहुण्डधुस्तूरलाङ्गलीकरवीरकाः । (४८।१)
upaviṣaarkasehuṇḍadhustūralāṅgalīkaravīrakāḥ |
मेर्चुर्य्:: पक्षछेद:: ब्य् पोइसोनेतैर्विमर्दितः सूतश्छिन्नपक्षः प्रजायते । (४९।१)
mercury:: pakṣacheda:: by poisonetairvimarditaḥ sūtaśchinnapakṣaḥ prajāyate |
मुखं च जायते तस्य धातूंश्च ग्रसतेतराम् ॥ (४९।२)
mukhaṃ ca jāyate tasya dhātūṃśca grasatetarām ||
वज्र:: सुब्त्य्पेस्:: चोलोउर्श्वेतरक्तपीतकृष्णा द्विजाद्या वज्रजातयः । (५०।१)
vajra:: subtypes:: colourśvetaraktapītakṛṣṇā dvijādyā vajrajātayaḥ |
स्त्रीपुंनपुंसकात्मानो लक्षणेन तु लक्षयेत् ॥ (५०।२)
strīpuṃnapuṃsakātmāno lakṣaṇena tu lakṣayet ||
वज्र:: पुंवज्रवृत्ताः फलकसम्पूर्णास्तेजोवन्तो बृहत्तराः । (५१।१)
vajra:: puṃvajravṛttāḥ phalakasampūrṇāstejovanto bṛhattarāḥ |
पुरुषास्ते समाख्याता रेखाबिन्दुविवर्जिताः ॥ (५१।२)
puruṣāste samākhyātā rekhābinduvivarjitāḥ ||
वज्र:: स्त्रीवज्ररेखाबिन्दुसमायुक्ताः षट्कोणास्ते स्त्रियो मताः ॥ (५२।०)
vajra:: strīvajrarekhābindusamāyuktāḥ ṣaṭkoṇāste striyo matāḥ ||
वज्र:: नपुंसकत्रिकोणाः पत्तला दीर्घा विज्ञेयास्ते नपुंसकाः ॥ (५३।०)
vajra:: napuṃsakatrikoṇāḥ pattalā dīrghā vijñeyāste napuṃsakāḥ ||
वज्र:: प्रोपेर्तिएस् ओड़् गेन्देर्स्सर्वेषां पुरुषाः श्रेष्ठा वेधका रसबन्धकाः । (५४।१)
vajra:: properties of genderssarveṣāṃ puruṣāḥ śreṣṭhā vedhakā rasabandhakāḥ |
स्त्रीवज्रं देहसिद्ध्यर्थं क्रामणे स्यान्नपुंसकम् ॥ (५४।२)
strīvajraṃ dehasiddhyarthaṃ krāmaṇe syānnapuṃsakam ||
विप्रो रसायने प्रोक्तः क्षत्रियो रोगनाशने । (५५।१)
vipro rasāyane proktaḥ kṣatriyo roganāśane |
वादे वैश्यं विजानीयाद् वयःस्तम्भे तुरीयकम् ॥ (५५।२)
vāde vaiśyaṃ vijānīyād vayaḥstambhe turīyakam ||
स्त्री तु स्त्रीणां प्रदातव्या क्लीबे क्लीबं तथैव च । (५६।१)
strī tu strīṇāṃ pradātavyā klībe klībaṃ tathaiva ca |
सर्वेषां सर्वदा योज्याः पुरुषा बलवत्तराः ॥ (५६।२)
sarveṣāṃ sarvadā yojyāḥ puruṣā balavattarāḥ ||
वज्र:: शोधनव्याघ्रीकन्दोदरे क्षिप्त्वा सप्तधा पुटितः पविः । (५७।१)
vajra:: śodhanavyāghrīkandodare kṣiptvā saptadhā puṭitaḥ paviḥ |
हयमूत्रस्य निर्वापाच्छुद्धः प्रतिपुटं भवेत् ॥ (५७।२)
hayamūtrasya nirvāpācchuddhaḥ pratipuṭaṃ bhavet ||
वज्र:: मारणम्त्रिवर्षनागवल्ल्याश्च कार्पास्या वाथ मूलिकाम् । (५८।१)
vajra:: māraṇamtrivarṣanāgavallyāśca kārpāsyā vātha mūlikām |
पिष्ट्वा तन्मध्यगं वज्रं कृत्वा मूषां निरोधयेत् । (५८।२)
piṣṭvā tanmadhyagaṃ vajraṃ kṛtvā mūṣāṃ nirodhayet |
मुनिसंख्यैर् गजपुटैर्म्रियते ह्यविचारितम् ॥ (५८।३)
munisaṃkhyair gajapuṭairmriyate hyavicāritam ||
वज्र:: मारणमण्डूकं कांस्यजे पात्रे निगृह्य स्थापयेत्सुधीः । (५९।१)
vajra:: māraṇamaṇḍūkaṃ kāṃsyaje pātre nigṛhya sthāpayetsudhīḥ |
स भीतो मूत्रयेत्तत्र तन्मूत्रे वज्रमावपेत् । (५९।२)
sa bhīto mūtrayettatra tanmūtre vajramāvapet |
तप्तं तप्तं च बहुधा वज्रस्यैवं मृतिर्भवेत् ॥ (५९।३)
taptaṃ taptaṃ ca bahudhā vajrasyaivaṃ mṛtirbhavet ||
वज्र:: मारणहिङ्गुसैन्धवसंयुक्ते क्वाथे कौलत्थके क्षिपेत् । (६०।१)
vajra:: māraṇahiṅgusaindhavasaṃyukte kvāthe kaulatthake kṣipet |
तप्तं तप्तं पुनर्वज्रं भवेद्भस्म त्रिसप्तधा ॥ (६०।२)
taptaṃ taptaṃ punarvajraṃ bhavedbhasma trisaptadhā ||
वज्र:: भस्मन्:: उसेरसे यत्र भवेद्वज्रं रसः सोऽमृतमुच्यते । (६१।१)
vajra:: bhasman:: userase yatra bhavedvajraṃ rasaḥ so'mṛtamucyate |
भस्मीभावगतं युक्त्या वज्रवत् कुरुते तनुम् ॥ (६१।२)
bhasmībhāvagataṃ yuktyā vajravat kurute tanum ||
वैक्रान्त:: शोधनवैक्रान्तं वज्रवच्छोध्यं नीलं श्वेतं च लोहितम् । (६२।१)
vaikrānta:: śodhanavaikrāntaṃ vajravacchodhyaṃ nīlaṃ śvetaṃ ca lohitam |
वैक्रान्त:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्वज्रलक्षणसंयुक्तं दाहघातासहिष्णु तत् ॥ (६२।२)
vaikrānta:: phys. propertiesvajralakṣaṇasaṃyuktaṃ dāhaghātāsahiṣṇu tat ||
वैक्रान्त:: मारणहयमूत्रेण तत्सिञ्चेत्तप्तं तप्तं त्रिसप्तधा । (६३।१)
vaikrānta:: māraṇahayamūtreṇa tatsiñcettaptaṃ taptaṃ trisaptadhā |
पञ्चाङ्गोत्तरवारुण्या लिप्तं मूषागतं पुटैः ॥ (६३।२)
pañcāṅgottaravāruṇyā liptaṃ mūṣāgataṃ puṭaiḥ ||
कुञ्जराख्यैर्मृतिं याति वैक्रान्तं सप्तभिस्तथा । (६४।१)
kuñjarākhyairmṛtiṃ yāti vaikrāntaṃ saptabhistathā |
वैक्रान्त:: सुब्स्तितुते ड़ोर् वज्रभस्मीभूतं तु वैक्रान्तं वज्रस्थाने नियोजयेत् ॥ (६४।२)
vaikrānta:: substitute for vajrabhasmībhūtaṃ tu vaikrāntaṃ vajrasthāne niyojayet ||
नवरत्नानिपुंवज्रं गरुडोद्गारं माणिक्यं वासवोपलम् । (६५।१)
navaratnānipuṃvajraṃ garuḍodgāraṃ māṇikyaṃ vāsavopalam |
वैदूर्यपुष्पे गोमेदं मौक्तिकं च प्रवालकम् । (६५।२)
vaidūryapuṣpe gomedaṃ mauktikaṃ ca pravālakam |
जेwएल्स्:: शोधनस्वेदयेद्दोलिकायन्त्रे जयन्त्या स्वरसेन च । (६६।१)
jewels:: śodhanasvedayeddolikāyantre jayantyā svarasena ca |
मणिमुक्ताप्रवालानां यामैके शोधनं भवेत् ॥ (६६।२)
maṇimuktāpravālānāṃ yāmaike śodhanaṃ bhavet ||
जेwएल्स्:: स्पेचिअल् शोधनशुध्यत्यम्लेन माणिक्यं जयन्त्या मौक्तिकं तथा । (६७।१)
jewels:: special śodhanaśudhyatyamlena māṇikyaṃ jayantyā mauktikaṃ tathā |
विद्रुमं क्षारवर्गेण तार्क्ष्यं गोदुग्धतस्तथा ॥ (६७।२)
vidrumaṃ kṣāravargeṇa tārkṣyaṃ godugdhatastathā ||
पुष्यरागं च संधानैः कुलत्थक्वाथसंयुतैः । (६८।१)
puṣyarāgaṃ ca saṃdhānaiḥ kulatthakvāthasaṃyutaiḥ |
रोचनाभिश्च गोमेदं वैदूर्यं त्रिफलाजलैः । (६९।१)
rocanābhiśca gomedaṃ vaidūryaṃ triphalājalaiḥ |
जेwएल्स्:: शोधन:: इम्पर्त्स् अद्दितिओनल् क़ुअलितिएस्मुक्तादिष्वविशुद्धेषु न दोषः स्याच्च शास्त्रतः । (६९।२)
jewels:: śodhana:: imparts additional qualitiesmuktādiṣvaviśuddheṣu na doṣaḥ syācca śāstrataḥ |
तथापि गुणवृद्धिः स्याच्छोधनेन विशेषतः ॥ (६९।३)
tathāpi guṇavṛddhiḥ syācchodhanena viśeṣataḥ ||
धातु, उपरस:: शोधनअम्लक्षारविपाचितं तु सकलं लौहं विशुद्धं भवेन्माक्षीकोऽपि शिलापि तुत्थगगनं तालं च सम्यक्तथा । (७०।१)
dhātu, uparasa:: śodhanaamlakṣāravipācitaṃ tu sakalaṃ lauhaṃ viśuddhaṃ bhavenmākṣīko'pi śilāpi tutthagaganaṃ tālaṃ ca samyaktathā |
मुक्ताविद्रुमशुक्तिकाथ चपलाः शङ्खा वराटाः शुभा जायन्तेऽमृतसन्निभाः पयसि च क्षिप्तः शुभः स्याद्बलिः ॥ (७०।२)
muktāvidrumaśuktikātha capalāḥ śaṅkhā varāṭāḥ śubhā jāyante'mṛtasannibhāḥ payasi ca kṣiptaḥ śubhaḥ syādbaliḥ ||
जेwएल्स्:: मारणलकुचद्रावसम्पिष्टैः शिलागन्धकतालकैः । (७१।१)
jewels:: māraṇalakucadrāvasampiṣṭaiḥ śilāgandhakatālakaiḥ |
वज्रं विनान्यरत्नानि म्रियन्तेऽष्टपुटैः खलु ॥ (७१।२)
vajraṃ vinānyaratnāni mriyante'ṣṭapuṭaiḥ khalu ||
जेwएल्स्:: मारणकुमार्या तण्डुलीयेन स्तन्येन च निषेचयेत् । (७२।१)
jewels:: māraṇakumāryā taṇḍulīyena stanyena ca niṣecayet |
प्रत्येकं सप्तवेलं च तप्ततप्तानि कृत्स्नशः ॥ (७२।२)
pratyekaṃ saptavelaṃ ca taptataptāni kṛtsnaśaḥ ||
क्षणाद्विविधवर्णानि म्रियन्ते नात्र संशयः ॥ (७३।२)
kṣaṇādvividhavarṇāni mriyante nātra saṃśayaḥ ||
जेwएल्स्:: शोधन, मारणवज्रवत् सर्वरत्नानि शोधयेन्मारयेत् तथा ॥ (७४।०)
jewels:: śodhana, māraṇavajravat sarvaratnāni śodhayenmārayet tathā ||
हरिताल:: शोधनतालकं पोट्टलीं बद्ध्वा सचूर्णे काञ्जिके क्षिपेत् । (७५।१)
haritāla:: śodhanatālakaṃ poṭṭalīṃ baddhvā sacūrṇe kāñjike kṣipet |
दोलायन्त्रेण यामैकं ततः कूष्माण्डजे रसे ॥ (७५।२)
dolāyantreṇa yāmaikaṃ tataḥ kūṣmāṇḍaje rase ||
तिलतैले पचेद्यामं यामं तत्त्रैफले जले । (७६।१)
tilataile pacedyāmaṃ yāmaṃ tattraiphale jale |
दोलायन्त्रे चतुर्यामं पक्वं शुध्यति तालकम् ॥ (७६।२)
dolāyantre caturyāmaṃ pakvaṃ śudhyati tālakam ||
हरिताल:: शुद्ध:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्स शुद्धः कान्तिवीर्ये च कुरुते मृत्युनाशनः ॥ (७७।०)
haritāla:: śuddha:: medic. propertiessa śuddhaḥ kāntivīrye ca kurute mṛtyunāśanaḥ ||
हरिताल:: सत्त्व:: पातनम्लाक्षाराजी तिलाः शिग्रुष्टङ्कणं लवणं गुडम् । (७८।१)
haritāla:: sattva:: pātanamlākṣārājī tilāḥ śigruṣṭaṅkaṇaṃ lavaṇaṃ guḍam |
तालकार्धेन संमिश्र्य छिद्रमूष्यां निरोधयेत् । (७८।२)
tālakārdhena saṃmiśrya chidramūṣyāṃ nirodhayet |
पुटेत्पातालयन्त्रेण सत्त्वं पतति निश्चितम् ॥ (७८।३)
puṭetpātālayantreṇa sattvaṃ patati niścitam ||
हरिताल:: सत्त्व:: पातनजैपालसत्त्ववातारिबीजमिश्रं च तालकम् । (७९।१)
haritāla:: sattva:: pātanajaipālasattvavātāribījamiśraṃ ca tālakam |
कूपीस्थं वालुकायन्त्रे सत्त्वं मुञ्चति यामतः ॥ (७९।२)
kūpīsthaṃ vālukāyantre sattvaṃ muñcati yāmataḥ ||
इन्दुसुन्दरीभृष्टटङ्कणतालस्य लौहपर्पटवेष्टिता । (८०।१)
indusundarībhṛṣṭaṭaṅkaṇatālasya lauhaparpaṭaveṣṭitā |
गुटिका गुरुमार्गेण ध्माता स्याद् इन्दुसुन्दरी ॥ (८०।२)
guṭikā gurumārgeṇa dhmātā syād indusundarī ||
??हिङ्गुलस्य च दारस्य तालकादेश्च बन्धने । (८१।१)
??hiṅgulasya ca dārasya tālakādeśca bandhane |
लौहपत्त्र्या बहिर्लेपो भक्ताङ्गाररसेन च ॥ (८१।२)
lauhapattryā bahirlepo bhaktāṅgārarasena ca ||
मनःशिला:: सत्त्व:: पातनतालवच्च शिलासत्त्वं ग्राह्यं तैरेव भेषजैः ॥ (८२।०)
manaḥśilā:: sattva:: pātanatālavacca śilāsattvaṃ grāhyaṃ taireva bheṣajaiḥ ||
तुत्थ:: सत्त्व:: पातनतुल्यं टङ्कणकं ग्राह्यं ध्माते सत्त्वं च तुत्थके ॥ (८३।०)
tuttha:: sattva:: pātanatulyaṃ ṭaṅkaṇakaṃ grāhyaṃ dhmāte sattvaṃ ca tutthake ||
माक्षिक:: सत्त्व:: पातनऊर्णा लाक्षा गुडश्चेति पुरटङ्कणकैः सह । (८४।१)
mākṣika:: sattva:: pātanaūrṇā lākṣā guḍaśceti puraṭaṅkaṇakaiḥ saha |
संमर्द्यं वटिकाः कार्याश्छागीदुग्धेन यत्नतः । (८४।२)
saṃmardyaṃ vaṭikāḥ kāryāśchāgīdugdhena yatnataḥ |
ध्मातास्ताप्यस्य तीव्राग्नौ सत्त्वं मुञ्चति लोहितम् ॥ (८४।३)
dhmātāstāpyasya tīvrāgnau sattvaṃ muñcati lohitam ||
महारस:: सत्त्व:: पातनएवं तालशिलाधातुर् विमलाखर्परादयः । (८५।१)
mahārasa:: sattva:: pātanaevaṃ tālaśilādhātur vimalākharparādayaḥ |
मुञ्चन्ति निजसत्त्वानि धमनात् कोष्ठिकाग्निना ॥ (८५।२)
muñcanti nijasattvāni dhamanāt koṣṭhikāgninā ||
कासीस (?):: सत्त्वपातन (?), मृदूकरण (?)शिलया गन्धकेनापि भर्जितः क्षोदितः खगः । (८६।१)
kāsīsa (?):: sattvapātana (?), mṛdūkaraṇa (?)śilayā gandhakenāpi bharjitaḥ kṣoditaḥ khagaḥ |
मुद्रितस्ताम्रपात्रेण लिप्तः स्याद् ध्मापितो मृदुः ॥ (८६।२)
mudritastāmrapātreṇa liptaḥ syād dhmāpito mṛduḥ ||
माक्षिक:: सत्त्व:: पातनसमगन्धं चतुर्यामं पक्त्वा ताप्यं ततः पचेत् । (८७।१)
mākṣika:: sattva:: pātanasamagandhaṃ caturyāmaṃ paktvā tāpyaṃ tataḥ pacet |
अर्धगन्धं यामयुग्मं भृष्टटङ्कार्धसंयुतम् । (८७।२)
ardhagandhaṃ yāmayugmaṃ bhṛṣṭaṭaṅkārdhasaṃyutam |
अन्धमूषागतं ध्मातं सत्त्वं मुञ्चति शुल्ववत् ॥ (८७।३)
andhamūṣāgataṃ dhmātaṃ sattvaṃ muñcati śulvavat ||
गुटी औस् वेर्स्छ्। स्तोड़्ड़ेन् -> वर्णोत्कर्ष (गोल्धेर्स्तेल्लुन्ग्)भ्रामयेद्भस्ममूषायां ताप्यं गन्धकटङ्कणम् । (८८।१)
guṭī aus versch. Stoffen -> varṇotkarṣa (Goldherstellung)bhrāmayedbhasmamūṣāyāṃ tāpyaṃ gandhakaṭaṅkaṇam |
गुटी:: ड़ोर् वर्णोत्कर्षताप्यस्य खण्डकान्सप्त दहेन्नागमृदन्तरे । (८९।१)
guṭī:: for varṇotkarṣatāpyasya khaṇḍakānsapta dahennāgamṛdantare |
भूनाग:: सत्त्व:: पातनसद्यो भूनागमादाय चारयेच्छिखिनं बुधः । (९०।१)
bhūnāga:: sattva:: pātanasadyo bhūnāgamādāya cārayecchikhinaṃ budhaḥ |
अथवा कुक्कुटं वीरं कृत्वा मन्दिरमागतम् ॥ (९०।२)
athavā kukkuṭaṃ vīraṃ kṛtvā mandiramāgatam ||
मलं मूत्रं गृहीत्वास्य संत्यज्य प्रथमांशिकम् । (९१।१)
malaṃ mūtraṃ gṛhītvāsya saṃtyajya prathamāṃśikam |
आलोड्य क्षारमध्वाज्यैर् धमेत् सत्त्वार्थम् आदरात् ॥ (९१।२)
āloḍya kṣāramadhvājyair dhamet sattvārtham ādarāt ||
मुञ्चति ताम्रवत्सत्त्वं तन्मुद्राजलपानतः । (९२।१)
muñcati tāmravatsattvaṃ tanmudrājalapānataḥ |
भूनाग:: सत्त्व:: पातनक्षीरेण पक्त्वा भूनागांस्तन्मृदा वाथ टङ्कणैः । (९३।१)
bhūnāga:: sattva:: pātanakṣīreṇa paktvā bhūnāgāṃstanmṛdā vātha ṭaṅkaṇaiḥ |
भृष्टैश्चक्रीं विधायाथ पात्यं सत्त्वं प्रयत्नतः ॥ (९३।२)
bhṛṣṭaiścakrīṃ vidhāyātha pātyaṃ sattvaṃ prayatnataḥ ||
कर्तव्यं तत्फलाधिक्यं रसज्ञत्वम् अभीप्सता ॥ (९४।२)
kartavyaṃ tatphalādhikyaṃ rasajñatvam abhīpsatā ||
मनःशिला:: शोधनम्जयन्तिकाद्रवे दोलायन्त्रे शुध्येन्मनःशिला । (९५।१)
manaḥśilā:: śodhanamjayantikādrave dolāyantre śudhyenmanaḥśilā |
मनःशिला:: शुद्ध:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्शिला स्निग्धा कटुस्तिक्ता कफघ्नी लेखनी सरा ॥ (९६।०)
manaḥśilā:: śuddha:: medic. propertiesśilā snigdhā kaṭustiktā kaphaghnī lekhanī sarā ||
मनःशिला:: रेमोवेस् कालिमाकूपिकादौ परीपाकात्स्वर्णस्य कालिमापहा । (९७।१)
manaḥśilā:: removes kālimākūpikādau parīpākātsvarṇasya kālimāpahā |
मनःशिला:: द्रावणकटुतैले शिला चम्पकदल्यन्तः सरत्यपि ॥ (९७।२)
manaḥśilā:: drāvaṇakaṭutaile śilā campakadalyantaḥ saratyapi ||
रसक:: शोधनम्नरमूत्रे च गोमूत्रे जलाम्ले वा ससैन्धवे । (९८।१)
rasaka:: śodhanamnaramūtre ca gomūtre jalāmle vā sasaindhave |
सप्ताहं त्रिदिनं वापि पक्वः शुध्यति खर्परः ॥ (९८।२)
saptāhaṃ tridinaṃ vāpi pakvaḥ śudhyati kharparaḥ ||
तुत्थ:: शोधनएकः सूतस्तथा पीतिश्चतुर्भेकास्त्रिदारकः । (९९।१)
tuttha:: śodhanaekaḥ sūtastathā pītiścaturbhekāstridārakaḥ |
बीजपिष्टः पिकज्वालैर् भेको बद्धोऽन्धवेश्मनि ॥ (९९।२)
bījapiṣṭaḥ pikajvālair bheko baddho'ndhaveśmani ||
विष्ठया मर्दयेत्तुत्थं समम् ओतोर् दशांशता । (१००।१)
viṣṭhayā mardayettutthaṃ samam otor daśāṃśatā |
टङ्कणेन समं पिष्ट्वाथवा लघुपुटे पचेत् । (१००।२)
ṭaṅkaṇena samaṃ piṣṭvāthavā laghupuṭe pacet |
तुत्थं शुद्धं भवेत्क्षौद्रे पुटितं वा विशेषतः ॥ (१००।३)
tutthaṃ śuddhaṃ bhavetkṣaudre puṭitaṃ vā viśeṣataḥ ||
तुत्थ:: शुद्ध:: बोदिल्य् रेअच्तिओन्वान्तिर्भ्रान्तिर्यदा न स्तस्तदा शुद्धिं विनिर्दिशेत् ॥ (१०१।०)
tuttha:: śuddha:: bodily reactionvāntirbhrāntiryadā na stastadā śuddhiṃ vinirdiśet ||
तुत्थ:: शुद्ध:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्लेखनं भेदि च ज्ञेयं तुत्थं कण्डुक्रिमिप्रणुत् ॥ (१०२।०)
tuttha:: śuddha:: medic. propertieslekhanaṃ bhedi ca jñeyaṃ tutthaṃ kaṇḍukrimipraṇut ||
माक्षिक:: शोधनअगस्त्यपत्रनिर्यासैः शिग्रुमूलं सुपेषितम् । (१०३।१)
mākṣika:: śodhanaagastyapatraniryāsaiḥ śigrumūlaṃ supeṣitam |
तन्मध्ये पुटितं शुध्येत् ताप्यं त्वम्लेन पाचितम् ॥ (१०३।२)
tanmadhye puṭitaṃ śudhyet tāpyaṃ tvamlena pācitam ||
माक्षिक:: शोधनसिन्धूद्भवस्य भागैकं त्रिभागं माक्षिकस्य च । (१०४।१)
mākṣika:: śodhanasindhūdbhavasya bhāgaikaṃ tribhāgaṃ mākṣikasya ca |
मातुलुङ्गरसैर्वापि जम्बीरोत्थद्रवेण वा ॥ (१०४।२)
mātuluṅgarasairvāpi jambīrotthadraveṇa vā ||
कृत्वा तदायसे पात्रे लौहदर्व्या च चालयेत् । (१०५।१)
kṛtvā tadāyase pātre lauhadarvyā ca cālayet |
सिन्दूराभं भवेद्यावत् तावन्मृद्वग्निना पचेत् । (१०५।२)
sindūrābhaṃ bhavedyāvat tāvanmṛdvagninā pacet |
सुशुद्धं माक्षिकं विद्यात्सर्वरोगेषु योजयेत् ॥ (१०५।३)
suśuddhaṃ mākṣikaṃ vidyātsarvarogeṣu yojayet ||
माक्षिक:: मारणमाक्षिकस्य चतुर्थांशं गन्धं दत्त्वा विमर्दयेत् । (१०६।१)
mākṣika:: māraṇamākṣikasya caturthāṃśaṃ gandhaṃ dattvā vimardayet |
उरूवूकस्य तैलेन ततः कुर्यात्सुचक्रिकाम् ॥ (१०६।२)
urūvūkasya tailena tataḥ kuryātsucakrikām ||
सिन्दूराभं भवेद्भस्म माक्षिकस्य न संशयः ॥ (१०७।२)
sindūrābhaṃ bhavedbhasma mākṣikasya na saṃśayaḥ ||
माक्षिक:: मृत:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्माक्षिकं तिक्तमधुरं मोहार्शःक्रिमिकुष्ठनुत् । (१०८।१)
mākṣika:: mṛta:: medic. propertiesmākṣikaṃ tiktamadhuraṃ mohārśaḥkrimikuṣṭhanut |
विमल:: शोधनजम्बीरस्य रसे स्वेदो मेषशृङ्गीरसे ऽथवा । (१०९।१)
vimala:: śodhanajambīrasya rase svedo meṣaśṛṅgīrase 'thavā |
रम्भातोयेन वा पाको घस्रं विमलशुद्धये ॥ (१०९।२)
rambhātoyena vā pāko ghasraṃ vimalaśuddhaye ||
कासीस:: शोधनसकृद्भृङ्गाम्बुना स्विन्नं कासीसं निर्मलं भवेत् ॥ (११०।०)
kāsīsa:: śodhanasakṛdbhṛṅgāmbunā svinnaṃ kāsīsaṃ nirmalaṃ bhavet ||
कासीस:: शुद्ध:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्कासीसं शीतलं स्निग्धं श्वित्रनेत्ररुजापहम् । (१११।१)
kāsīsa:: śuddha:: medic. propertieskāsīsaṃ śītalaṃ snigdhaṃ śvitranetrarujāpaham |
कान्त:: शोधनम्लवणानि तथा क्षारौ शोभाञ्जनरसे क्षिपेत् । (११२।१)
kānta:: śodhanamlavaṇāni tathā kṣārau śobhāñjanarase kṣipet |
अम्लवर्गयुतेनादौ दिने घर्मे विभावयेत् ॥ (११२।२)
amlavargayutenādau dine gharme vibhāvayet ||
तद्द्रवैर्दोलिकायन्त्रे दिवसं पाचयेत् सुधीः । (११३।१)
taddravairdolikāyantre divasaṃ pācayet sudhīḥ |
मोनेय् चोwरिए:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्पीताभा ग्रन्थिला पृष्ठे दीर्घवृत्ता वराटिका । (११४।१)
money cowrie:: phys. propertiespītābhā granthilā pṛṣṭhe dīrghavṛttā varāṭikā |
मोनेय् चोwरिए:: ओप्तिमल् wएइघ्त्सार्धनिष्कभरा श्रेष्ठा निष्कभारा च मध्यमा । (११४।२)
money cowrie:: optimal weightsārdhaniṣkabharā śreṣṭhā niṣkabhārā ca madhyamā |
मोनेय् चोwरिए:: शोधनवराटी काञ्जिके स्विन्ना यामाच्छुद्धिमवाप्नुयात् ॥ (११५।०)
money cowrie:: śodhanavarāṭī kāñjike svinnā yāmācchuddhimavāpnuyāt ||
मोनेय् चोwरिए:: शुद्ध:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्परिणामादिशूलघ्नी ग्रहणीक्षयहारिणी । (११६।१)
money cowrie:: śuddha:: medic. propertiespariṇāmādiśūlaghnī grahaṇīkṣayahāriṇī |
रसेन्द्रजारणे प्रोक्ता विडद्रव्येषु शस्यते ॥ (११६।३)
rasendrajāraṇe proktā viḍadravyeṣu śasyate ||
दरद:: शोधनम्मेषीक्षीरेण दरदमम्लवर्गेण भावितम् । (११७।१)
darada:: śodhanammeṣīkṣīreṇa daradamamlavargeṇa bhāvitam |
सप्तवारं प्रयत्नेन शुद्धिमायाति निश्चितम् ॥ (११७।२)
saptavāraṃ prayatnena śuddhimāyāti niścitam ||
दरद:: शुद्ध:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्तिक्तोष्णं हिङ्गुलं दिव्यं रसगन्धसमुद्भवम् । (११८।१)
darada:: śuddha:: medic. propertiestiktoṣṇaṃ hiṅgulaṃ divyaṃ rasagandhasamudbhavam |
शोधन ओड़् दिड़्ड़्। सुब्स्तन्चेस्सौवीरं टङ्कणं शङ्खं कङ्कुष्ठं गैरिकं तथा । (११९।१)
śodhana of diff. substancessauvīraṃ ṭaṅkaṇaṃ śaṅkhaṃ kaṅkuṣṭhaṃ gairikaṃ tathā |
एते वराटवच्छोध्या भवेयुर्दोषवर्जिताः ॥ (११९।२)
ete varāṭavacchodhyā bhaveyurdoṣavarjitāḥ ||
कासीस:: शोधनजम्बीरपयसा शुध्येत्कासीसं टङ्कणाद्यपि ॥ (१२०।०)
kāsīsa:: śodhanajambīrapayasā śudhyetkāsīsaṃ ṭaṅkaṇādyapi ||
स्रोतोञ्जन:: शोधनम्स्रोतोञ्जनं तु गोमूत्रघृतक्षौद्रवसादिभिः । (१२१।१)
srotoñjana:: śodhanamsrotoñjanaṃ tu gomūtraghṛtakṣaudravasādibhiḥ |
विभावितं च शुद्धं स्याद्रसबन्धकरं परम् ॥ (१२१।२)
vibhāvitaṃ ca śuddhaṃ syādrasabandhakaraṃ param ||
नीलाञ्जन:: शोधननीलाञ्जनं चूर्णयित्वा जम्बीरद्रवभावितम् । (१२२।१)
nīlāñjana:: śodhananīlāñjanaṃ cūrṇayitvā jambīradravabhāvitam |
दिनैकमातपे शुद्धं भवेत्कार्येषु योजयेत् ॥ (१२२।२)
dinaikamātape śuddhaṃ bhavetkāryeṣu yojayet ||
एxत्रच्तिओन् ओड़् ओइल् ड़्रोम् सेएद्स्सुपक्वभानुपत्राणां रसमादाय धारयेत् । (१२३।१)
extraction of oil from seedssupakvabhānupatrāṇāṃ rasamādāya dhārayet |
समस्तबीजचूर्णं यदुक्तानुक्तं पृथक्पृथक् । (१२३।२)
samastabījacūrṇaṃ yaduktānuktaṃ pṛthakpṛthak |
आतपे मुञ्चते तैलं साध्यासाध्यं न संशयः ॥ (१२३।३)
ātape muñcate tailaṃ sādhyāsādhyaṃ na saṃśayaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.