श्रीसूत उवाच । (१।१)

य एको बहुधा कृष्णः सृष्ट्यादौ बहुधेयते । (१।२)

तम् अहं शरणं यामि परमानन्दविग्रहम् ॥ (१।३)

कैलासशिखरासीनं शिवं शिवकरं परम् । (२।१)

नारदः परिपप्रच्छ सर्वभूतहिते रतः ॥ (२।२)

भगवन् श्रोतुम् इच्छामि हरेर् अद्भुतकर्मणः । (३।१)

श्रीकृष्णस्याप्रमेयस्य नाना लीलातनूर् विभोः ॥ (३।२)

यदर्थं यत्स्वरूपं च यद्यत् काले यथा रतः । (४।१)

गृह्णाति भगवान् स्वस्थस् तन् ममाख्यातुम् अर्हसि ॥ (४।२)

अवतारनिमित्तं यच् चिराद् विग्रहसम्भवम् । (५।१)

प्रथमं तत्त्वतो ब्रूहि त्वं परापरवित्तमः ॥ (५।२)

श्रीशिव उवाच । (६।१)

पृष्टं महाभाग त्वया भागवतोत्तम । (६।२)

यद् अहं नोदितः सम्यग्भगवद्वीर्यवर्णने ॥ (६।३)

श्रीविष्णोर् अवताराणां विराजश् च महामते । (७।१)

कथने नैव पश्यामि पारं वर्षशतैर् अपि । (७।२)

तथापि सारम् उद्धृत्य तन्त्ररूपेण नारद ॥ (७।३)

वर्णयामि यथैवोक्तम् ईश्वरेण दयालुना । (८।१)

जयपूर्वं नमस्कृत्य गोपरूपिणम् ईश्वरम् ॥ (८।२)

वक्ष्ये सात्वततन्त्राख्यं भगवद्भक्तिवर्धनम् । (९।१)

यदासीद् एकम् अव्यक्तं नित्यं चिद्रूपम् अव्ययम् ॥ (९।२)

ब्रह्मेति यद् विदुर् विज्ञा भगवान् इति सात्वताः । (१०।१)

तदासन्तम् इवात्मानं मत्वा दृश्य विना विभुः ॥ (१०।२)

द्विप्रकारम् अभूत् सत्यं सत्ताभूत्वा स्वयं स्वयम् । (११।१)

तच् चिच्छक्तिस्वरूपेण प्रकृतिः पुरुषो महान् ॥ (११।२)

सर्वलोकैकनिलयो भगवान् इति शब्द्यते । (१२।१)

तस्यैव शक्तिः प्रकृतिः कार्यकारणरूपिणी ॥ (१२।२)

गुणत्रयस्वरूपेण या स्वयं भिद्यते पुनः । (१३।१)

यः कालस् तं वदन्त्य् एके हरेश् चेष्टां दुरन्वयाम् ॥ (१३।२)

यस्माद् गुणत्रयक्षोभात् पृथग्भूतो ऽभवत् पुरा । (१४।१)

जीवस्य यस्माद् भवति शुभाशुभफलग्रहः ॥ (१४।२)

तत् कर्म महतो जन्महेतुर् अव्यक्तमूर्तिमत् । (१५।१)

भावानां परिणामो हि यतो भवति सर्वदा ॥ (१५।२)

तम् एवाहुर् वेदविदः सूक्ष्मरूपं स्वभावकम् । (१६।१)

उक्तो ऽयं पुरुषः साक्षाद् ईश्वरो भगवत्तनुः ॥ (१६।२)

कालकर्मस्वभावस्थः प्रकृतिं प्रति नोदितः । (१७।१)

पुरुषाधिष्ठिता देवी प्रकृतिर् गुणसंग्रहा ॥ (१७।२)

महत्तत्त्वम् अभूत् तत्तत्परिज्ञानक्रियात्मकम् । (१८।१)

तस्माज् जातो ह्य् अहंकारस् त्रिविधो दैवनोदितात् ॥ (१८।२)

वैकारिकस् तैजसश् च तामसश् चेति यं विदुः । (१९।१)

वैकारिकान् मनोदेवा जाता ज्ञानक्रियाधिपाः ॥ (१९।२)

मरुत्केशौ दिशः सूर्यो नासत्यो ज्ञाननोदकाः । (२०।१)

वह्नीन्द्रमित्रकोपेता एते कर्मापनोदकाः ॥ (२०।२)

राजसाद् विषयग्राहज्ञानकर्मस्वरूपिणः । (२१।१)

त्वग्रसज्ञा श्रुतिश् चक्षुर् घ्राणं बुद्धिश् च तन्मयाः ॥ (२१।२)

वाक्पाणिपायूपस्थाश् च गतिश् चेति क्रियात्मकाः । (२२।१)

तामसात् पञ्चभूतानि तन्मात्राणि च भागशः ॥ (२२।२)

प्रथमं तामसाज् जज्ञे शब्दस् तस्माद् अभून् नभः । (२३।१)

शब्दरूपात् तु नभसः स्पर्शस् तस्माद् अभून् मरुत् ॥ (२३।२)

मरुतो ऽभूत् ततस् तेजस् तेजसो रूपम् उत्तमम् । (२४।१)

रूपमात्राद् रसो जज्ञे तस्माद् आपो ऽभवन् शुचीः ॥ (२४।२)

अद्भ्यो जातो गन्धगुणो गन्धाद् भूमिर् अजायत । (२५।१)

महत्तत्त्वम् अहंकारः सशब्दस्पर्शतेजसः ॥ (२५।२)

रसगन्धाव् इमे सर्वे स्मृताः प्रकृतिविक्रियाः । (२६।१)

शब्दस्य प्रकृतेर् एव संदृश्यन्ते यतो बुधैः ॥ (२६।२)

अतो ऽभवन् प्रकृतयो विकारान् विकृतीर् विदुः । (२७।१)

आकाशे शब्दमात्रं स्याद् वायौ स्पर्शः सशब्दकः ॥ (२७।२)

रूपं तेजसि शब्दश् च स्पर्शश् चैव जले तथा । (२८।१)

रसशब्दस्पर्शरूपं पृथिव्यां सर्वम् एव हि ॥ (२८।२)

कारणानां यतः कार्ये समन्वयविधिस् ततः । (२९।१)

दृश्यते त्व् अधिकस् तत्र गुणो यावति कश्च ह ॥ (२९।२)

महदादीनि तत्त्वानि पुरुषस्य महात्मनः । (३०।१)

कार्यावताररूपाणि जानीहि द्विजसत्तम ॥ (३०।२)

सर्वाण्य् एतानि संगृह्य पुरुषस्येच्छया या । (३१।१)

अंशैर् उत्पादयामासुर् विराजं भुवनात्मकम् ॥ (३१।२)

तस्य चान्तर्गतं छिद्रं पञ्चाशत्कोटिविस्तृतम् । (३२।१)

दशोत्तराधिकैर् एतैः सप्तभिर् बहिर् आवृतम् ॥ (३२।२)

तम् आहुः पुरुषस्यैव गेहं यत्राविशत् स्वयम् । (३३।१)

यतो ऽचेतनम् एवासीत् केवलं सर्वविस्तरम् ॥ (३३।२)

नराद् उत्पन्नतत्त्वानां संग्रहे नारसंज्ञके । (३४।१)

अयनं तस्य यद् अभूत् तस्मान् नारायणः स्मृतः ॥ (३४।२)

विराड्देहे यद् अवसद् भगवान् पुरसंज्ञके । (३५।१)

अतः पुरुषनामानम् अवाप पुरुषः परः ॥ (३५।२)

यदा स भगवान् देवो मूलप्रकृतिविस्तरः । (३६।१)

नारायणेन रूपेण विरजम् अविशत् स्वयम् ॥ (३६।२)

तदा चेतनम् आपाद्य चिराद् विग्रह उत्थितः । (३७।१)

समष्टिशब्दतावाच्यो द्विसप्तभुवनाश्रयः ॥ (३७।२)

यस्मिन् चराचरं भूतं स्रष्टा ब्रह्मा हरेस् तनूः । (३८।१)

तत्र लोकमयं यावत् तं विराजं विदो विदुः ॥ (३८।२)

तस्याभिमानिनं जीवं वैराजं पुरुषाभिधम् । (३९।१)

तदन्तर्यामिणं देवं नारायणम् अनामयम् ॥ (३९।२)

सर्वजीवैकनिलयं भगवन्तं प्रचक्षते । (४०।१)

अवतारसहस्राणां निधानं बीजम् अव्ययम् ॥ (४०।२)

यस्यांशेन रजोयुक्तः सृष्टौ ब्रह्मा व्यजायत । (४१।१)

विष्णुः सत्त्वगुणाधीशः स्थितौ स्थापयितुं जगत् ॥ (४१।२)

तमसा रुद्ररूपो ऽभूत् प्रतिसंचरणो विभुः । (४२।१)

एते विष्णोर् गुणमया अवताराः क्रियाकृताः ॥ (४२।२)

एषाम् अंशावतारान् मे निबोध गदतो मम । (४३।१)

ब्रह्मणो ऽंशेन समभून् मरीचिर् अत्रिर् अङ्गिराः ॥ (४३।२)

पुलस्त्यः पुलहश् चैव क्रतुर् दक्षो द्विजोत्तम । (४४।१)

भृगुर् वसिष्ठो ऽथर्वा च कर्दमाद्याः प्रजेश्वराः ॥ (४४।२)

एषां पुत्राश् च पौत्राश् च प्रपौत्राश् च महौजसः । (४५।१)

सृष्ट्यर्थम् उद्गताः सर्वे भगवद्वीर्यसंयुताः ॥ (४५।२)

विष्णोर् अंशेन समभूद् धर्मो यज्ञो बृहत्त्रिवृत् । (४६।१)

स्वायम्भुवाद्या मनवो द्विसप्ता लोकविश्रुताः ॥ (४६।२)

एषां पुत्राश् च पौत्राश् च तथेन्द्राद्याश् च देवताः । (४७।१)

विष्ण्वंशयुक्ता लोकानां पालकाः कथिता मया ॥ (४७।२)

रुद्रस्यांशेन शतशो जाता रुद्रगणाः पृथक् । (४८।१)

सर्पाश् च शतशो जाता ये च हिंस्राः स्वभावतः ॥ (४८।२)

एते संक्षेपतः प्रोक्ता रुद्रस्यांशास् तमोजुषः । (४९।१)

संहारिणो ऽस्य जगतो घोररूपा विलक्षणाः ॥ (४९।२)

अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि लीलादेहान् हरेः पृथक् । (५०।१)

शुद्धसत्त्वमयान् शान्तान् लोकप्रेमास्पदान् शृणु ॥ (५०।२)

य ईश एको भगवान् अनन्तो ब्रह्मस्वरूपी पुरुषो ऽधियज्ञः । (५१।१)

पातुं पुनर् विश्वम् असौ स्वकार्यं भेजे तनूस् तं प्रणमामि कृष्णम् ॥ (५१।२)

इति श्रीसात्वततन्त्रे शिवनारदसंवादे प्रथमः पटलः ॥ (५२।१)