SātT, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
साक्षाद् बभूव भगवान् परिपातुम् ईशो वेदान् युगादिसमये हयशीर्षनामा । (१।२)
sākṣād babhūva bhagavān paripātum īśo vedān yugādisamaye hayaśīrṣanāmā |
हत्वा सुरेतरवरौ मधुकैटभाख्यौ नस्तश् चकार विश्रुतीः श्रुतिभिर् विमृग्यः ॥ (१।३)
hatvā suretaravarau madhukaiṭabhākhyau nastaś cakāra viśrutīḥ śrutibhir vimṛgyaḥ ||
लोकान् निवृत्तिपरतां प्रचिकीर्षुर् आदौ भूत्वा चतुःसनतया भगवान् विमुक्त्यै । (२।१)
lokān nivṛttiparatāṃ pracikīrṣur ādau bhūtvā catuḥsanatayā bhagavān vimuktyai |
प्रोवाच योगम् अमलं विशदाशयेभ्यो भोगान् विरक्तिपरतां स्वयम् आचचार ॥ (२।२)
provāca yogam amalaṃ viśadāśayebhyo bhogān viraktiparatāṃ svayam ācacāra ||
देवेषु नारदतनुर् भगवान् विशुद्धं नैष्कर्म्ययोगम् अवहत् खलु पाञ्चरात्रम् । (३।१)
deveṣu nāradatanur bhagavān viśuddhaṃ naiṣkarmyayogam avahat khalu pāñcarātram |
धर्मं तथा भगवता कथितं विशेषशिष्येष्व् असौ परमनिर्वृतिम् आदधानम् ॥ (३।२)
dharmaṃ tathā bhagavatā kathitaṃ viśeṣaśiṣyeṣv asau paramanirvṛtim ādadhānam ||
आदौ दधार धरणीधरणाय धातुः स्वायम्भुवोक्तिपरिपालककाल एव । (४।१)
ādau dadhāra dharaṇīdharaṇāya dhātuḥ svāyambhuvoktiparipālakakāla eva |
नारायणो ऽखिलगुरुर् गुरुकोलदेहं तेनाहनद् दितिसुतं दशनाग्रघातैः ॥ (४।२)
nārāyaṇo 'khilagurur gurukoladehaṃ tenāhanad ditisutaṃ daśanāgraghātaiḥ ||
भूमेर् अधो धरणिमण्डलम् अप्रमेयः शेषाख्य आस जगतः स्थितये नितान्तम् । (५।१)
bhūmer adho dharaṇimaṇḍalam aprameyaḥ śeṣākhya āsa jagataḥ sthitaye nitāntam |
यस्मिन् कलार्पितम् इदं लिखिवच् चकास्ति नागाधिपैर् मुनिगणैः परिसेविताङ्घ्रिः ॥ (५।२)
yasmin kalārpitam idaṃ likhivac cakāsti nāgādhipair munigaṇaiḥ parisevitāṅghriḥ ||
तस्माद् अधः कमठ आस विशालरूपी ब्रह्माण्डभाण्डपरिविस्तृतादिव्यकायः । (६।१)
tasmād adhaḥ kamaṭha āsa viśālarūpī brahmāṇḍabhāṇḍaparivistṛtādivyakāyaḥ |
शेषो ऽपि यत्र परिभाति सुतन्तुतुल्यो यं चार्यमा पितृपतिः समुपासते वै ॥ (६।२)
śeṣo 'pi yatra paribhāti sutantutulyo yaṃ cāryamā pitṛpatiḥ samupāsate vai ||
दृष्ट्वा दृशार्धवयसापि विहाय मातुर् देहं ध्रुवं मधुवने तपसाभितप्तम् । (७।१)
dṛṣṭvā dṛśārdhavayasāpi vihāya mātur dehaṃ dhruvaṃ madhuvane tapasābhitaptam |
भूत्वा कृपामयवपुर् भगवान् स्वलोकं प्रादात् स्तुवन्ति यतयो मुनयो ऽपि यं वै ॥ (७।२)
bhūtvā kṛpāmayavapur bhagavān svalokaṃ prādāt stuvanti yatayo munayo 'pi yaṃ vai ||
आलोक्य कर्दमतपो भगवान् विभूत्यै संशुद्धदिव्यवपुषाविरभूत् सशुक्लः । (८।१)
ālokya kardamatapo bhagavān vibhūtyai saṃśuddhadivyavapuṣāvirabhūt saśuklaḥ |
तस्मा अदाद् वरमजात्मजपुत्ररूपम् आनन्दबिन्दुपयसा च चकार तीर्थम् ॥ (८।२)
tasmā adād varamajātmajaputrarūpam ānandabindupayasā ca cakāra tīrtham ||
यज्ञे स एव रुचिना मनुपुत्रिपुत्र आहूतिसूतिर् असुरारणिवह्निकल्पः । (९।१)
yajñe sa eva rucinā manuputriputra āhūtisūtir asurāraṇivahnikalpaḥ |
त्रैलोक्यगोपनविधौ सुरनाथ ईश नाम्ना सुयज्ञ इति विश्रुतकीर्तिर् आशिः ॥ (९।२)
trailokyagopanavidhau suranātha īśa nāmnā suyajña iti viśrutakīrtir āśiḥ ||
सिद्धेश्वरश् च समभूत् कपिलाख्य ईशः श्रीदेवहूतितनयो विततान तस्यै । (१०।१)
siddheśvaraś ca samabhūt kapilākhya īśaḥ śrīdevahūtitanayo vitatāna tasyai |
योगं स्वशक्तिसहितं चिदचिद्विभागं सांख्यं तथा स्वभिमुखेषु जगाद शुद्धम् ॥ (१०।२)
yogaṃ svaśaktisahitaṃ cidacidvibhāgaṃ sāṃkhyaṃ tathā svabhimukheṣu jagāda śuddham ||
योगेश्वरो ऽत्रितनयो भगवान् अनन्तो दत्ताख्य आस समताववदत् स्वचर्याम् । (११।१)
yogeśvaro 'tritanayo bhagavān ananto dattākhya āsa samatāvavadat svacaryām |
प्रह्लादहैहययदुष्व् अपरायणेषु शिष्येषु शिक्षितकथां कथयन् गुरुभ्यः ॥ (११।२)
prahlādahaihayayaduṣv aparāyaṇeṣu śiṣyeṣu śikṣitakathāṃ kathayan gurubhyaḥ ||
नारायणो नर ऋषिप्रवरावभूतां धर्मस्य दक्षदुहितर्य् अधिमूर्तिपत्न्याम् । (१२।१)
nārāyaṇo nara ṛṣipravarāvabhūtāṃ dharmasya dakṣaduhitary adhimūrtipatnyām |
धीरोपकारकरुणाशयकायशुद्धं तीव्रं तपः प्रचरतां सुरराजतापम् ॥ (१२।२)
dhīropakārakaruṇāśayakāyaśuddhaṃ tīvraṃ tapaḥ pracaratāṃ surarājatāpam ||
नाभेर् अभूद् ऋषभसंज्ञसदाप्तकामो योगेश्वरः सुतशतैर् अवदत् प्रजाभ्यः । (१३।१)
nābher abhūd ṛṣabhasaṃjñasadāptakāmo yogeśvaraḥ sutaśatair avadat prajābhyaḥ |
धर्मं ततः परमयोगिजनावचर्यां नैष्कर्म्यलक्षणपरां स्वयम् आचचार ॥ (१३।२)
dharmaṃ tataḥ paramayogijanāvacaryāṃ naiṣkarmyalakṣaṇaparāṃ svayam ācacāra ||
धात्रन्तिके सुसनकादिभिर् ईर्यमाणे चेतोगुणान् विगलितुं भगवान् स हंसः । (१४।१)
dhātrantike susanakādibhir īryamāṇe cetoguṇān vigalituṃ bhagavān sa haṃsaḥ |
प्रोवाच तत्त्वम् अमलं सदयार्द्रचित्ता यस्माद् गुणागुणविभागम् अभून् मुनीनाम् ॥ (१४।२)
provāca tattvam amalaṃ sadayārdracittā yasmād guṇāguṇavibhāgam abhūn munīnām ||
वेने मृते द्विजजनैर् अनु बाहुयुग्मं संमथ्यमानसमये पृथुरूप आसीत् । (१५।१)
vene mṛte dvijajanair anu bāhuyugmaṃ saṃmathyamānasamaye pṛthurūpa āsīt |
लोकक्षुधां प्रशमयन् पृथिवीं दुदोह सर्वाणि भूतिकरणानि च सर्वभूत्यै ॥ (१५।२)
lokakṣudhāṃ praśamayan pṛthivīṃ dudoha sarvāṇi bhūtikaraṇāni ca sarvabhūtyai ||
दक्षस्य यज्ञविहिते शिवशक्तिहेतोः प्राप्ताज्यभामम् अधिकं भृगुणाभिदत्तम् । (१६।१)
dakṣasya yajñavihite śivaśaktihetoḥ prāptājyabhāmam adhikaṃ bhṛguṇābhidattam |
तत्राष्टबाहुर् अभवद् भगवान् भवाय प्राप्ता नुतिः सुरनरादिकृतापि तेन ॥ (१६।२)
tatrāṣṭabāhur abhavad bhagavān bhavāya prāptā nutiḥ suranarādikṛtāpi tena ||
जातः प्रियव्रतकुले गय इत्य् उदारकीर्तिं ततान भगवान् तनुवाङ्मनोभिः । (१७।१)
jātaḥ priyavratakule gaya ity udārakīrtiṃ tatāna bhagavān tanuvāṅmanobhiḥ |
तेनापि यज्ञतनुर् ईश्वर इन्द्ररूपी स्पर्धां चकार महतां मदम् आदधानः ॥ (१७।२)
tenāpi yajñatanur īśvara indrarūpī spardhāṃ cakāra mahatāṃ madam ādadhānaḥ ||
संवत्सरस्य तनयः स ह यामिनीनाम् आलोकनादिविविधं मुदम् आचिकीर्षुः । (१८।१)
saṃvatsarasya tanayaḥ sa ha yāminīnām ālokanādivividhaṃ mudam ācikīrṣuḥ |
श्रीकामदेववपुषा ह्य् अवतीर्य देवो देव्योमया मदनकेलिभिर् आरराम ॥ (१८।२)
śrīkāmadevavapuṣā hy avatīrya devo devyomayā madanakelibhir ārarāma ||
प्राचीनबर्हितनयांस् तपसा सुतप्तान् दृष्ट्वा स्वशान्तवपुषाविरभूद् अनन्तः । (१९।१)
prācīnabarhitanayāṃs tapasā sutaptān dṛṣṭvā svaśāntavapuṣāvirabhūd anantaḥ |
दत्त्वा स्वपादभजनं वसतां गृहेषु कन्यां च वृक्षजनिताम् अदिशद् दयालुः ॥ (१९।२)
dattvā svapādabhajanaṃ vasatāṃ gṛheṣu kanyāṃ ca vṛkṣajanitām adiśad dayāluḥ ||
स्वारोचिषे तुषितया द्विजवेदशीर्षाज् जातो विभुः सकलधर्मभृतां वरिष्ठः । (२०।१)
svārociṣe tuṣitayā dvijavedaśīrṣāj jāto vibhuḥ sakaladharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ |
यद् ब्रह्मचर्यानियमान् ऋषयो ऽप्य् अशिक्षन् साक्षाज् जगद्गुरुतयावचचार शुद्धान् ॥ (२०।२)
yad brahmacaryāniyamān ṛṣayo 'py aśikṣan sākṣāj jagadgurutayāvacacāra śuddhān ||
धर्माद् अभूत् सुततया भगवांस् तृतीये मन्वन्तरे त्रिजगतः स्थितये कृपालुः । (२१।१)
dharmād abhūt sutatayā bhagavāṃs tṛtīye manvantare trijagataḥ sthitaye kṛpāluḥ |
श्रीसत्यसेन इति दुर्जनयक्षरक्षान् यस् तान् अपाहरद् असौ सुरनाथमित्रः ॥ (२१।२)
śrīsatyasena iti durjanayakṣarakṣān yas tān apāharad asau suranāthamitraḥ ||
तुर्ये ऽन्तरे सरसि वारणराजराजं ग्राहेण तीव्रबलिना परिकर्षयन्तम् । (२२।१)
turye 'ntare sarasi vāraṇarājarājaṃ grāheṇa tīvrabalinā parikarṣayantam |
नारायणेत्य् अभिहिते हरिर् उद्दधार तस्माद् भवार्णवजलाद् अपि देवराजः ॥ (२२।२)
nārāyaṇety abhihite harir uddadhāra tasmād bhavārṇavajalād api devarājaḥ ||
वैकुण्ठ आस भगवान् द्विजवर्य मुद्रा देव्या मया तदनुरूपजयाभिधानः । (२३।१)
vaikuṇṭha āsa bhagavān dvijavarya mudrā devyā mayā tadanurūpajayābhidhānaḥ |
वैकुण्ठदर्शनम् अकारयद् अप्रमेयस् तस्याः पञ्चममनोः समये प्रसिद्धम् ॥ (२३।२)
vaikuṇṭhadarśanam akārayad aprameyas tasyāḥ pañcamamanoḥ samaye prasiddham ||
षष्ठे ऽन्तरे तु भगवान् द्विजशापखिन्नदेहान् सुरान् अवनतान् अवलोक्य सन्नः । (२४।१)
ṣaṣṭhe 'ntare tu bhagavān dvijaśāpakhinnadehān surān avanatān avalokya sannaḥ |
वैराजविप्रतनयो ऽजितसंज्ञ ईशो देवासुरैर् अमथयत् सहसा पयोधिम् ॥ (२४।२)
vairājavipratanayo 'jitasaṃjña īśo devāsurair amathayat sahasā payodhim ||
देवासुरे जलनिधेर् मथनाद् विषष्णे हस्ताच् च्युते गिरिवरे सहसार्द्रचित्तः । (२५।१)
devāsure jalanidher mathanād viṣaṣṇe hastāc cyute girivare sahasārdracittaḥ |
भूत्वा तु कूर्मवपुर् अद्भुतम् उद्दधार मेने च पर्वतविवर्तनगात्रकण्डूम् ॥ (२५।२)
bhūtvā tu kūrmavapur adbhutam uddadhāra mene ca parvatavivartanagātrakaṇḍūm ||
दुग्धाम्बुधाव् उरुरुजां प्रचिकीर्षुर् ईश आदाय पूर्णकलशं सुधया नितान्तम् । (२६।१)
dugdhāmbudhāv ururujāṃ pracikīrṣur īśa ādāya pūrṇakalaśaṃ sudhayā nitāntam |
आयुर्विधाननिगमं खलु यज्ञभोक्ता धन्वन्तरिः समभवद् भगवान् नराणाम् ॥ (२६।२)
āyurvidhānanigamaṃ khalu yajñabhoktā dhanvantariḥ samabhavad bhagavān narāṇām ||
धन्वन्तरेर् अमृतपूर्णघटे स्ववारा चूर्णीयमान अमरे शरणं प्रविष्टे । (२७।१)
dhanvantarer amṛtapūrṇaghaṭe svavārā cūrṇīyamāna amare śaraṇaṃ praviṣṭe |
मोहिन्य् अभूत् स भगवान् असुरासुराणां मोहाय तापविरमाय सदाप्तकामः ॥ (२७।२)
mohiny abhūt sa bhagavān asurāsurāṇāṃ mohāya tāpaviramāya sadāptakāmaḥ ||
सत्यव्रताय जनतर्पणतः स्वरूपं मात्स्यं महाकरुणया प्रवितत्य सद्यः । (२८।१)
satyavratāya janatarpaṇataḥ svarūpaṃ mātsyaṃ mahākaruṇayā pravitatya sadyaḥ |
कल्पार्णवे ऽप्य् अवदद् अच्युत आत्मतत्त्वं भूरूपनाविवसते विहरन् द्विजेभ्यः ॥ (२८।२)
kalpārṇave 'py avadad acyuta ātmatattvaṃ bhūrūpanāvivasate viharan dvijebhyaḥ ||
त्रैलोक्यदुःखदलनाय नृसिंहरूपं कृत्वा स्वभक्तम् अवितुं किल लाङ्गलाग्रैः । (२९।१)
trailokyaduḥkhadalanāya nṛsiṃharūpaṃ kṛtvā svabhaktam avituṃ kila lāṅgalāgraiḥ |
धृत्वासुरेन्द्रम् असुरेन्द्रविशालतीव्रवक्षःस्थलं स्थलम् इवाग्रनखैर् ददार ॥ (२९।२)
dhṛtvāsurendram asurendraviśālatīvravakṣaḥsthalaṃ sthalam ivāgranakhair dadāra ||
यस्मिन् प्रपश्यति बलिः सगणं त्रिलोकं तेनापि वामनतनुं भगवान् गृहीत्वा । (३०।१)
yasmin prapaśyati baliḥ sagaṇaṃ trilokaṃ tenāpi vāmanatanuṃ bhagavān gṛhītvā |
संयाच्य संमितपदत्रितयं बलेः स्वं कृत्वा त्रिविष्टपम् अदाद् अदितेः सुतेभ्यः ॥ (३०।२)
saṃyācya saṃmitapadatritayaṃ baleḥ svaṃ kṛtvā triviṣṭapam adād aditeḥ sutebhyaḥ ||
भक्तान् अहं समनुवर्त इति स्ववाचं साक्षात् प्रकर्तुम् इव भूविवरे प्रविष्टः । (३१।१)
bhaktān ahaṃ samanuvarta iti svavācaṃ sākṣāt prakartum iva bhūvivare praviṣṭaḥ |
वैरोचनेर् गृहम् अरक्षयद् अप्रमेयो नाम्ना गदाधर इति क्षपयन् दयावान् ॥ (३१।२)
vairocaner gṛham arakṣayad aprameyo nāmnā gadādhara iti kṣapayan dayāvān ||
भूत्वा तु भार्गवकुले निजतातनाशाद् रामो महापरशुकं परिगृह्य तीक्ष्णम् । (३२।१)
bhūtvā tu bhārgavakule nijatātanāśād rāmo mahāparaśukaṃ parigṛhya tīkṣṇam |
क्षत्रं निवार्य क्षितितलं परिहृत्य भूयो दत्त्वा द्विजाय ह्य् अवसत् स महेन्द्रपृष्ठे ॥ (३२।२)
kṣatraṃ nivārya kṣititalaṃ parihṛtya bhūyo dattvā dvijāya hy avasat sa mahendrapṛṣṭhe ||
वृन्दारकैः परिनिषेवितपादपद्मः श्रीरामचन्द्र इति सूर्यकुलाब्धिजातः । (३३।१)
vṛndārakaiḥ pariniṣevitapādapadmaḥ śrīrāmacandra iti sūryakulābdhijātaḥ |
देवारिनाशनविधौ कुशिकान्वयेन नीतो महेशधनुर् आजगवं बभञ्ज ॥ (३३।२)
devārināśanavidhau kuśikānvayena nīto maheśadhanur ājagavaṃ babhañja ||
ज्ञात्वा ततो भृगुकुलोद्भवधीरवीरं रामं सुगौररुचिरां परिणीय सीताम् । (३४।१)
jñātvā tato bhṛgukulodbhavadhīravīraṃ rāmaṃ sugaurarucirāṃ pariṇīya sītām |
गत्वा गृहान् गृहपतेः पितुर् आप्तजायावाचं निशम्य वनवासम् अगात् सभार्यः ॥ (३४।२)
gatvā gṛhān gṛhapateḥ pitur āptajāyāvācaṃ niśamya vanavāsam agāt sabhāryaḥ ||
तीर्त्वा गाङ्गपयो ऽनुजानुगमनाच् छ्रीचित्रकूटं गिरिं त्यक्त्वा दुष्टविराधराधदमनो धावन् धनुर् धारयन् । (३५।१)
tīrtvā gāṅgapayo 'nujānugamanāc chrīcitrakūṭaṃ giriṃ tyaktvā duṣṭavirādharādhadamano dhāvan dhanur dhārayan |
हत्वा क्रूरसुरेन्द्रवैरिहरिणं मारीचसंज्ञं ततो लङ्केशाहृतसीतया खलु पुनः प्राप्तो दृशाम् ईदृशाम् ॥ (३५।२)
hatvā krūrasurendravairihariṇaṃ mārīcasaṃjñaṃ tato laṅkeśāhṛtasītayā khalu punaḥ prāpto dṛśām īdṛśām ||
चन्द्रं चण्डकरं प्रचण्डपवनं मेने सुमन्दानिलं मालां मालतिमल्लिकां शुचिकलां गीतं स्फुलिङ्गायितम् । (३६।१)
candraṃ caṇḍakaraṃ pracaṇḍapavanaṃ mene sumandānilaṃ mālāṃ mālatimallikāṃ śucikalāṃ gītaṃ sphuliṅgāyitam |
इत्य् एवं वनितापरायणनरं हास्यन्न् इवालोकयन् ऋक्षं मन्मथसायकाहृतमनो रेमे प्रियाशङ्कया ॥ (३६।२)
ity evaṃ vanitāparāyaṇanaraṃ hāsyann ivālokayan ṛkṣaṃ manmathasāyakāhṛtamano reme priyāśaṅkayā ||
गत्वा वानरराजवालिनमहामित्रेण सेतुं ततो बद्ध्वा वारिधिम् आतरत् तरतमं साकं प्लवंगैर् मुदा । (३७।१)
gatvā vānararājavālinamahāmitreṇa setuṃ tato baddhvā vāridhim ātarat taratamaṃ sākaṃ plavaṃgair mudā |
छित्त्वा राक्षसयक्षलक्षम् अमला सीता सपुत्रानुजं लङ्केशं ज्वलदग्निना भगवता चाप्ता पुनः सा पुरी ॥ (३७।२)
chittvā rākṣasayakṣalakṣam amalā sītā saputrānujaṃ laṅkeśaṃ jvaladagninā bhagavatā cāptā punaḥ sā purī ||
सूर्यादिशक्तिम् अविहृत्य शशास भूमिं गोविप्रप्राज्ञपरिसेवनसर्वधर्मः । (३८।१)
sūryādiśaktim avihṛtya śaśāsa bhūmiṃ govipraprājñaparisevanasarvadharmaḥ |
उद्रिक्तभक्तिनमितान् अनयत् स्वनाथान् सर्वान् वनाधिवसतः स्वपदं सुशान्तम् ॥ (३८।२)
udriktabhaktinamitān anayat svanāthān sarvān vanādhivasataḥ svapadaṃ suśāntam ||
तस्यानुजो भरतसंज्ञ उदारबुद्धी रामाज्ञया निजगृहे निवसन्न् अपि श्रीम् । (३९।१)
tasyānujo bharatasaṃjña udārabuddhī rāmājñayā nijagṛhe nivasann api śrīm |
त्यक्त्वा वनस्थव्रतवान् अभवत् ततो वै गन्धर्वकोटिमथनं विहरंश् चकार ॥ (३९।२)
tyaktvā vanasthavratavān abhavat tato vai gandharvakoṭimathanaṃ viharaṃś cakāra ||
श्रीलक्ष्मणस् तदवरो वनम् एत्य रामं सीतां निषेच्य बहुकष्ट आसीत् । (४०।१)
śrīlakṣmaṇas tadavaro vanam etya rāmaṃ sītāṃ niṣecya bahukaṣṭa āsīt |
बाह्ये ऽपि चास्य वचसा वनम् एत्य देहं संत्यज्य तत्पदम् अगाद् अरिसैन्यवह्निः ॥ (४०।२)
bāhye 'pi cāsya vacasā vanam etya dehaṃ saṃtyajya tatpadam agād arisainyavahniḥ ||
शत्रुघ्नसंज्ञ उरुविक्रमशुद्धबुद्धिः शौर्येण दर्पदलनो द्विषतां दयालुः । (४१।१)
śatrughnasaṃjña uruvikramaśuddhabuddhiḥ śauryeṇa darpadalano dviṣatāṃ dayāluḥ |
दीनेषु दैत्यलवणान्तक आर्यसेवी स्वान्येषु साम्यम् अतिराजनताभिरामः ॥ (४१।२)
dīneṣu daityalavaṇāntaka āryasevī svānyeṣu sāmyam atirājanatābhirāmaḥ ||
मार्कण्डनाममुनये भुवनानि देष्टुं मायालये तनुतरे जठरे मुकुन्दः । (४२।१)
mārkaṇḍanāmamunaye bhuvanāni deṣṭuṃ māyālaye tanutare jaṭhare mukundaḥ |
न्यग्रोधपत्त्रपुटकोशशयान आसीद् अङ्गुष्ठपानपरमः शिशुर् अप्रमेयः ॥ (४२।२)
nyagrodhapattrapuṭakośaśayāna āsīd aṅguṣṭhapānaparamaḥ śiśur aprameyaḥ ||
वृत्रस्य घोरवपुषा परितापितानां संरक्षणाय भगवान् युधि निर्जराणाम् । (४३।१)
vṛtrasya ghoravapuṣā paritāpitānāṃ saṃrakṣaṇāya bhagavān yudhi nirjarāṇām |
आद्यो ह्य् अभूद् गरुडकिंनरगीतकीर्तिस् तेषां सुदुःखभयशोकविनाशशीलः ॥ (४३।२)
ādyo hy abhūd garuḍakiṃnaragītakīrtis teṣāṃ suduḥkhabhayaśokavināśaśīlaḥ ||
अङ्गुष्ठपर्वसुमितान् श्रमणान् द्विजाग्र्यान् दृष्ट्वा तु गोष्पदपयोगतसर्वदेहान् । (४४।१)
aṅguṣṭhaparvasumitān śramaṇān dvijāgryān dṛṣṭvā tu goṣpadapayogatasarvadehān |
ब्रह्मण्य इन्द्रहसितान् समिदंशुहस्तान् गुर्वर्चनाय कृपयावद् अमून् प्रपन्नान् ॥ (४४।२)
brahmaṇya indrahasitān samidaṃśuhastān gurvarcanāya kṛpayāvad amūn prapannān ||
दुष्यन्तबीजम् अधिगम्य शकुन्तलायां जातो ह्य् अजो ऽपि भगवान् अधियज्ञकर्तॄन् । (४५।१)
duṣyantabījam adhigamya śakuntalāyāṃ jāto hy ajo 'pi bhagavān adhiyajñakartṝn |
विस्मापयन् बहुनृपान् बहुवाजिमेधान् साक्षाद् इयाज बहु दानम् अदाद् अमेयः ॥ (४५।२)
vismāpayan bahunṛpān bahuvājimedhān sākṣād iyāja bahu dānam adād ameyaḥ ||
सर्वान् जनान् कलियुगे बलबुद्धिहीनान् दृष्ट्वा कृपापरवशो वसुवीर्यजायाम् । (४६।१)
sarvān janān kaliyuge balabuddhihīnān dṛṣṭvā kṛpāparavaśo vasuvīryajāyām |
जातः पराशरसकाशत आदिदेवो वेदान् समाहिततया विभजिष्यति स्म ॥ (४६।२)
jātaḥ parāśarasakāśata ādidevo vedān samāhitatayā vibhajiṣyati sma ||
वृष्णेः कुले तु भगवान् बलदेवनामा यस्माद् बलान् अतिबलान् अदलत् सुरारीन् । (४७।१)
vṛṣṇeḥ kule tu bhagavān baladevanāmā yasmād balān atibalān adalat surārīn |
यल् लाङ्गलाग्रकलनात् कुरुराजधानी धानेव धामसहिता चलितातिभीता ॥ (४७।२)
yal lāṅgalāgrakalanāt kururājadhānī dhāneva dhāmasahitā calitātibhītā ||
भूमेर् जनस्य निजपादपरायणस्य वृष्णेर् अजो ऽपि भगवान् सुखम् आदधानः । (४८।१)
bhūmer janasya nijapādaparāyaṇasya vṛṣṇer ajo 'pi bhagavān sukham ādadhānaḥ |
जातो भविष्यति यशो विपुलं प्रकर्तुं श्रीकृष्ण इत्य् अभिहितो ऽखिलशक्तिपूर्णः ॥ (४८।२)
jāto bhaviṣyati yaśo vipulaṃ prakartuṃ śrīkṛṣṇa ity abhihito 'khilaśaktipūrṇaḥ ||
जातो निजेन वपुषा वसुदेवगेहे गत्वा तु गोकुलम् अथो विहरन् विनोदैः । (४९।१)
jāto nijena vapuṣā vasudevagehe gatvā tu gokulam atho viharan vinodaiḥ |
बालाकृतिर् विशदबालकभाषाहासैर् गोगोपगोपवनितामुदम् आशु कर्ता ॥ (४९।२)
bālākṛtir viśadabālakabhāṣāhāsair gogopagopavanitāmudam āśu kartā ||
कंसानुशिष्टसुरशत्रुगणान् उलूकीमुख्यान् हनिष्यति व्रजस्थितये महाद्रिम् । (५०।१)
kaṃsānuśiṣṭasuraśatrugaṇān ulūkīmukhyān haniṣyati vrajasthitaye mahādrim |
धृत्वोच्छिलीन्ध्रम् इव सप्त दिनानि वामहस्ते प्रगृह्य सुरनाथमदं प्रमार्ष्टा ॥ (५०।२)
dhṛtvocchilīndhram iva sapta dināni vāmahaste pragṛhya suranāthamadaṃ pramārṣṭā ||
धात्रा यदा सपशुगोपशिशौ प्रणीते बुद्धेर् भ्रमो हलभृतो ऽभवद् अप्रमेयः । (५१।१)
dhātrā yadā sapaśugopaśiśau praṇīte buddher bhramo halabhṛto 'bhavad aprameyaḥ |
तत् संहरन् सपशुपालकुलस्वरूपं कृत्वा विधिं विविधमोहमलात् स धर्ता ॥ (५१।२)
tat saṃharan sapaśupālakulasvarūpaṃ kṛtvā vidhiṃ vividhamohamalāt sa dhartā ||
वृन्दावने सुरभिवाद्यविलासगीतैर् गोधुग्वधूजनमनोजजवं दधानः । (५२।१)
vṛndāvane surabhivādyavilāsagītair godhugvadhūjanamanojajavaṃ dadhānaḥ |
कर्ता महामदनकेलिविहारगोष्ठीविस्मापनं निशि निशाचरखेचराणाम् ॥ (५२।२)
kartā mahāmadanakelivihāragoṣṭhīvismāpanaṃ niśi niśācarakhecarāṇām ||
कंसस्य रङ्गसदनं सबले प्रणीते स्वाफल्किना भवधनुस् तरसा विभज्य । (५३।१)
kaṃsasya raṅgasadanaṃ sabale praṇīte svāphalkinā bhavadhanus tarasā vibhajya |
चाणूरशूरशमनं सहकंसम् आजौ कर्ता द्विपं कुवलयं सहसा निहत्य ॥ (५३।२)
cāṇūraśūraśamanaṃ sahakaṃsam ājau kartā dvipaṃ kuvalayaṃ sahasā nihatya ||
सांदीपनं मृतसुतं गुरुदक्षिणार्थी दत्त्वा जरासुतबलं यवनं च हत्वा । (५४।१)
sāṃdīpanaṃ mṛtasutaṃ gurudakṣiṇārthī dattvā jarāsutabalaṃ yavanaṃ ca hatvā |
श्रीरुक्मिणीप्रभृतिदारशतं विवाह्य ताभ्यः सुतान् दशदशानु जनिष्यति स्म ॥ (५४।२)
śrīrukmiṇīprabhṛtidāraśataṃ vivāhya tābhyaḥ sutān daśadaśānu janiṣyati sma ||
भौमं निहत्य सगणं दिवि देवमातुर् दातुं तदीयमणिकुण्डलम् आदिदेवः । (५५।१)
bhaumaṃ nihatya sagaṇaṃ divi devamātur dātuṃ tadīyamaṇikuṇḍalam ādidevaḥ |
गत्वा सुरेन्द्रतरुराजवरं प्रियायाः प्रीतौ समुद्धरणतो दितिजान् स जेता ॥ (५५।२)
gatvā surendratarurājavaraṃ priyāyāḥ prītau samuddharaṇato ditijān sa jetā ||
बाणासुरस्य समरे मम वीर्यनाशाल् लब्धामरत्वम् अधिकं युधि भूपबन्धून् । (५६।१)
bāṇāsurasya samare mama vīryanāśāl labdhāmaratvam adhikaṃ yudhi bhūpabandhūn |
जित्वा युधिष्ठिरनृपक्रतुना विवाहबीजं निपात्य गुरुभारतरं प्रहर्ता ॥ (५६।२)
jitvā yudhiṣṭhiranṛpakratunā vivāhabījaṃ nipātya gurubhārataraṃ prahartā ||
लोके प्रदर्श्य सुतरां द्विजदेवपूजां स्वस्याप्य् अपारकरुणां निजसेवकेभ्यः । (५७।१)
loke pradarśya sutarāṃ dvijadevapūjāṃ svasyāpy apārakaruṇāṃ nijasevakebhyaḥ |
त्रात्वा परीक्षितनृपं परमास्त्रदग्धं पार्थाय भूतिम् अवलोकयिता द्विजार्थे ॥ (५७।२)
trātvā parīkṣitanṛpaṃ paramāstradagdhaṃ pārthāya bhūtim avalokayitā dvijārthe ||
कामेन स्नेहभयरागकुटुम्बसंधे यस्मिन् मनो निवसतः शमलं निरस्य । (५८।१)
kāmena snehabhayarāgakuṭumbasaṃdhe yasmin mano nivasataḥ śamalaṃ nirasya |
दाता स्वरूपम् अमलं परिशुद्धभावः साक्षात् स्वरूपनिरतस्य च किं नु वक्ष्ये ॥ (५८।२)
dātā svarūpam amalaṃ pariśuddhabhāvaḥ sākṣāt svarūpaniratasya ca kiṃ nu vakṣye ||
यत् पादपङ्कजपरागपरायणानाम् अग्रे चकास्ति न च मुक्तिसुखं नितान्तम् । (५९।१)
yat pādapaṅkajaparāgaparāyaṇānām agre cakāsti na ca muktisukhaṃ nitāntam |
किं वान्यदर्पितभयं खलु कालवेगैः साक्षान् महासुखसमुद्रगतान्तराणाम् ॥ (५९।२)
kiṃ vānyadarpitabhayaṃ khalu kālavegaiḥ sākṣān mahāsukhasamudragatāntarāṇām ||
गङ्गादितीर्थतपहोमव्रतादिकेभ्यः कीर्तिं स्वकीयम् अधिकां समुदीर्य लोके । (६०।१)
gaṅgāditīrthatapahomavratādikebhyaḥ kīrtiṃ svakīyam adhikāṃ samudīrya loke |
अत्युन्नतं द्विजकुलं द्विजशापव्याजाद्धत्वा स्वलोकम् अमलं तनुनाभिगन्ता ॥ (६०।२)
atyunnataṃ dvijakulaṃ dvijaśāpavyājāddhatvā svalokam amalaṃ tanunābhigantā ||
तस्माद् भविष्यति सुतः सुखदो जनानां प्रद्युम्नसंज्ञ उरुगायगुणानुरूपः ॥ (६१।१)
tasmād bhaviṣyati sutaḥ sukhado janānāṃ pradyumnasaṃjña urugāyaguṇānurūpaḥ ||
कर्ता मुदं मुदितवक्त्रसुचारुगात्रैः पात्रैर् इवामृतपयो मनुजान् प्रच्छन् । (६२।१)
kartā mudaṃ muditavaktrasucārugātraiḥ pātrair ivāmṛtapayo manujān pracchan |
तत्राप्य् अजो ऽनुजनिताप्यनिरुद्धनामानाम्नां प्रवर्तकतया मनसीश्वरो ऽपि ॥ (६२।२)
tatrāpy ajo 'nujanitāpyaniruddhanāmānāmnāṃ pravartakatayā manasīśvaro 'pi ||
यस्माद् उषाहरणतो भुजवीर्यनाशाद् बाणो भविष्यति शिवानुगशान्तदेहः । (६३।१)
yasmād uṣāharaṇato bhujavīryanāśād bāṇo bhaviṣyati śivānugaśāntadehaḥ |
व्यासाद् भविष्यति [॥। औ२ ज़ेइछेन्झ्] भगवान् अरण्यां योगी जनान् प्रति गदिष्यति वेदसारम् ॥ (६३।२)
vyāsād bhaviṣyati bhagavān araṇyāṃ yogī janān prati gadiṣyati vedasāram ||
श्रीमत्सुशान्तम् अमलं भगवत्प्रणीतं यच्छ्रद्धया कलिजना अपि यान्ति शान्तिम् । (६४।१)
śrīmatsuśāntam amalaṃ bhagavatpraṇītaṃ yacchraddhayā kalijanā api yānti śāntim |
बुद्धावतारम् अधिगम्य कलाव् अलक्षैर् वेषैर् मतेर् अतिविमोहकरं प्रलोभम् ॥ (६४।२)
buddhāvatāram adhigamya kalāv alakṣair veṣair mater ativimohakaraṃ pralobham ||
पाखण्डशास्त्रम् अधिकल्प्य सुरद्विषाणां कर्ता जिनस्य तनयो भगवान् गयायाम् । (६५।१)
pākhaṇḍaśāstram adhikalpya suradviṣāṇāṃ kartā jinasya tanayo bhagavān gayāyām |
पाखण्डशास्त्रबहुले निजवेदमार्गे नष्टे द्विजातिभिर् असत्पथि वर्तमाने ॥ (६५।२)
pākhaṇḍaśāstrabahule nijavedamārge naṣṭe dvijātibhir asatpathi vartamāne ||
कल्क्यावतारतरणिस् तरुणान्धकारतुल्यं तुदन् नृपगणं कृतधर्मगोप्ता । (६६।१)
kalkyāvatārataraṇis taruṇāndhakāratulyaṃ tudan nṛpagaṇaṃ kṛtadharmagoptā |
साक्षाद् भविष्यति सरस्वतिसंज्ञितायां श्रीसार्वभौम इति वेदगुपो द्विजाग्र्यात् ॥ (६६।२)
sākṣād bhaviṣyati sarasvatisaṃjñitāyāṃ śrīsārvabhauma iti vedagupo dvijāgryāt ||
कृत्वा पुरंदरश्रियं बलये ऽतिदास्यन् गोप्ताष्टमे मनुयुगे विदितानुभावः । (६७।१)
kṛtvā puraṃdaraśriyaṃ balaye 'tidāsyan goptāṣṭame manuyuge viditānubhāvaḥ |
आयुःकरो नवमनोः समये जनानां नीतिं विधातुम् अमरारिविनाशनाय ॥ (६७।२)
āyuḥkaro navamanoḥ samaye janānāṃ nītiṃ vidhātum amarārivināśanāya ||
गोप्ता भविष्यति जगज्जनधारयासौ भूत्वा श्रुतेन्द्रसहितो भगवान् अपारः । (६८।१)
goptā bhaviṣyati jagajjanadhārayāsau bhūtvā śrutendrasahito bhagavān apāraḥ |
भूत्वा विशूचिसदने द्विजराजशम्भोः साहित्यकर्मपरवान् दशमे ऽन्तरे सः ॥ (६८।२)
bhūtvā viśūcisadane dvijarājaśambhoḥ sāhityakarmaparavān daśame 'ntare saḥ ||
पातामरान् [॥। औ३ ज़ेइछेन्झ्] विश्वक् [॥। औ१ ज़ेइछेन्झ्] सेनसंज्ञो यत् सैन्यपूगसमराद् अमरारिनाशः । (६९।१)
pātāmarān viśvak senasaṃjño yat sainyapūgasamarād amarārināśaḥ |
मन्वन्तरैकदशमे ऽर्थकरिप्रपौत्रः श्रीधर्मसेतुर् इति विश्रुत आदिदेवः ॥ (६९।२)
manvantaraikadaśame 'rthakariprapautraḥ śrīdharmasetur iti viśruta ādidevaḥ ||
हत्वासुरान् सुरपतौ विधृतेर् अपत्ये दाता तृतीयभवनं भगवान् स्वयम्भूः । (७०।१)
hatvāsurān surapatau vidhṛter apatye dātā tṛtīyabhavanaṃ bhagavān svayambhūḥ |
जातो द्विषण्मनुयुगे युगपालनाय विप्रात् स्वशक्तिमहसः सुनृताख्यतो वै ॥ (७०।२)
jāto dviṣaṇmanuyuge yugapālanāya viprāt svaśaktimahasaḥ sunṛtākhyato vai ||
ख्यातो भविष्यति ततो भगवान् स्वधामा यस्माज् जना जगति सौख्यम् अपारम् आपुः । (७१।१)
khyāto bhaviṣyati tato bhagavān svadhāmā yasmāj janā jagati saukhyam apāram āpuḥ |
भाव्ये त्रयोदशयुगे भवितादिदेवः श्रीदेवहोत्रतनयो भगवान् बृहत्याम् ॥ (७१।२)
bhāvye trayodaśayuge bhavitādidevaḥ śrīdevahotratanayo bhagavān bṛhatyām ||
योगेश्वरो दिवि दिवस्पतिशक्रमित्रो योगाद् अमेयवपुषा स वितानतुल्यः । (७२।१)
yogeśvaro divi divaspatiśakramitro yogād ameyavapuṣā sa vitānatulyaḥ |
सत्त्रायणस्य सदने भगवान् अनादिदेवो ऽपि देववनितातनयो ऽभिजातः ॥ (७२।२)
sattrāyaṇasya sadane bhagavān anādidevo 'pi devavanitātanayo 'bhijātaḥ ||
अन्ते ऽन्तरे करणकर्मवितानतन्तून् विस्तारयिष्यति जगद्धितकामशीलः । (७३।१)
ante 'ntare karaṇakarmavitānatantūn vistārayiṣyati jagaddhitakāmaśīlaḥ |
एते मया भगवतः कथिता द्विजाते शुद्धावतारनिचया जगतो हितार्थाः । (७३।२)
ete mayā bhagavataḥ kathitā dvijāte śuddhāvatāranicayā jagato hitārthāḥ |
सम्पूर्णतांशकलया परिभावनीया ज्ञानक्रियाबलसमादिभिर् अभिव्यक्ताः ॥ (७३।३)
sampūrṇatāṃśakalayā paribhāvanīyā jñānakriyābalasamādibhir abhivyaktāḥ ||
यल् लीलातनुभिर् नित्यं पाल्यते सचराचरम् । (७४।१)
yal līlātanubhir nityaṃ pālyate sacarācaram |
तम् अहं शरणं यामि कृष्णं ब्रह्माण्डनायकम् ॥ (७४।२)
tam ahaṃ śaraṇaṃ yāmi kṛṣṇaṃ brahmāṇḍanāyakam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.