श्रीनारद उवाच । (१।१)

नास्ति तृप्तिः शृण्वतो मे तव वागमृतं हरेः । (१।२)

यशः परमकल्याणम् अवतारकथाश्रयम् ॥ (१।३)

तथापि साम्प्रतं ह्य् एतच् छ्रुत्वा कौतूहलं मम । (२।१)

भक्तिभेदं भगवतो भावनीयं सदा नृभिः ॥ (२।२)

ब्रूहि मे भगवन् विष्णोर् भक्तिभेदं सदाशिव । (३।१)

यज् ज्ञात्वा ह्य् अञ्जसा विष्णोः साम्यं याति जनः प्रभो ॥ (३।२)

श्रीशिव उवाच । (४।१)

साधु पृष्टं त्वया साधो परं गुह्यतमं यतः । (४।२)

अन्यस्मै न मया प्रोक्तं विना भागवतान् नरात् ॥ (४।३)

यदैवावोचं मां कृष्णो ध्यानात् तुष्टमना विभुः । (५।१)

तदैवाहं निषिद्धो ऽस्मि अभक्तोक्तौ कृपालुना ॥ (५।२)

तदा चाहं तस्य पादपङ्कजे शिरसा नतः । (६।१)

बभाष एतद् भगवान् भक्तान् निर्देष्टुम् अर्हसि ॥ (६।२)

तदा प्रीतमना देवो माम् उवाच सतां गतिः । (७।१)

शृणुष्व शिव भद्रं ते भक्तान् वक्ष्यामि सात्वतान् ॥ (७।२)

मद्ध्याननिष्ठान् मत्प्राणान् मद्यशःश्रवणोत्सुकान् । (८।१)

भक्तान् जानीहि मे देव सर्वलोकप्रणामकान् ॥ (८।२)

तेभ्यः परमसंतुष्टो भक्तिभेदं ससाधनम् । (९।१)

ब्रवीमि शिव ते भक्तिस् तेनैव संप्रसिध्यति ॥ (९।२)

यदि त्वद्वाक्यनिष्ठः स्याद् यो ऽपि को ऽपि सदाशिव । (१०।१)

तस्मै प्रीतमना वाच्यो भक्तिभेदः ससाधनः ॥ (१०।२)

तद् इदं ते प्रवक्ष्यामि भक्तिभेदं ससाधनम् । (११।१)

यतो भागवतश्रेष्ठो भगवत्कीर्तनप्रियः ॥ (११।२)

एकैव भक्तिः श्रीविष्णोः प्रीतिर् इत्य् उच्यते बुधैः । (१२।१)

निर्गुणत्वाद् अखण्डत्वाद् आनन्दत्वाद् द्विजोत्तम ॥ (१२।२)

किंतु ज्ञानक्रियालीलाभेदैः सा त्रिविधा मता । (१३।१)

तान् शृणुष्वानुपूर्व्येण मत्तः स्ववहितो द्विज ॥ (१३।२)

सर्वान्तर्यामिणि हरौ मनोगतिर् अविच्युता । (१४।१)

सा निर्गुणज्ञानमयी साक्षाद् अपि गरीयसी ॥ (१४।२)

सर्वेन्द्रियाणां सर्वेशे विष्णौ गतिर् अनुत्तमा । (१५।१)

स्वाभाविकी भागवती कर्मजा मुक्तिहेलिनी ॥ (१५।२)

हरिलीलाश्रुतोच्चारे जाता प्रेममयी तु या । (१६।१)

सत्सङ्गजा न्यासाद् ग्राह्या सर्वदा सा ह्य् अनुत्तमा ॥ (१६।२)

तासां साधनसामग्री क्रमतः शृणु सत्तम । (१७।१)

याम् आश्रित्य समाप्नोति जनो भक्तिं जनार्दने ॥ (१७।२)

स्वानुरूपस्वधर्मेण वासुदेवार्पणेन च । (१८।१)

हिंसारहितयोगेन भगवत्प्रतिमादिषु ॥ (१८।२)

श्रुतिदृष्टिस्पर्शपूजास्तुतिप्रत्यभिनन्दनैः । (१९।१)

विषयाणां विरागेण स्वगुरोः परिचर्यया ॥ (१९।२)

निवृत्तिशास्त्रश्रवणैर् उत्तमेषु क्षमादिभिः । (२०।१)

समेषु मित्रभावेन दीनेषु दयया तथा ॥ (२०।२)

भगवन्मूर्त्यभिध्यानैर् यशसां श्रुतिकीर्तनात् । (२१।१)

भूतेषु भगवद्दृष्ट्या निर्गुणा भक्तिर् उच्यते ॥ (२१।२)

लब्ध्वा तां निर्गुणां भक्तिं मुक्तिं चापि न मन्यते । (२२।१)

मुक्तिः सैवेत्य् अभिहिता भगवद्भावकारिणी ॥ (२२।२)

अथ भागवतीभक्तेः साधनं शृणु सत्तम । (२३।१)

यत् सर्वयत्नतः कार्यं पुरुषेण मनीषिणा ॥ (२३।२)

श्रीगुरोर् उपदेशेन भगवद्भक्तितत्परैः । (२४।१)

यथाकार्यं स्वकरणैर् भगवत्पादसेवनम् ॥ (२४।२)

वाचोच्चारो हरेर् नाम्नां कर्णाभ्यां कर्मणां श्रुतिः । (२५।१)

हस्ताभ्यां भगवद्देहप्रतिमादिषु सेवनम् ॥ (२५।२)

जिह्वया भगवद्दत्तनैवेद्यहरणं मुदा । (२६।१)

नासया कृष्णपादाब्जलग्नगन्धानुजिघ्रणम् ॥ (२६।२)

भगवद्गात्रनिर्माल्यहरणं शिरसा तथा । (२७।१)

दृष्ट्वा विष्णुजनादीनाम् ईक्षणं सादरेण च ॥ (२७।२)

मनसा भगवद्रूपचिन्तनं शिरसोरसा । (२८।१)

बाहुपादादिभिर् विष्णोर् वन्दनं परया मुदा ॥ (२८।२)

अर्थादीनाम् आनयनम् ईश्वरार्थेन सर्वशः । (२९।१)

एतैः स्वसाधनैर् नित्यं भगवत्पादसेवनम् ॥ (२९।२)

आशु सम्पद्यते भक्तिः कृष्णे भागवती सती । (३०।१)

यदेन्द्रियाणां सर्वेषां कृष्णे परमपूरुषे ॥ (३०।२)

स्वाभाविकी रतिर् अभूत् सा वै भागवती मता । (३१।१)

एतद्भक्तिपरो विप्र चातुर्वर्ग्यं न मन्यते ॥ (३१।२)

तस्याम् अन्तः सर्वसुखम् अधिकं वापि लभ्यते । (३२।१)

अथ प्रेममयीभक्तेः कारणं द्विजसत्तम ॥ (३२।२)

शृणु विश्वासम् आपन्नो निश्चयात्मिकया धिया । (३३।१)

सद्गुरोर् उपदेशेन लब्ध्वा सत्सङ्गम् आदृतः ॥ (३३।२)

चतुर्विधानां श्रीविष्णोः कर्मणां श्रवणं सताम् । (३४।१)

तेष्व् एवं कीर्तनं तेषां मनसा चापि चिन्तनम् ॥ (३४।२)

वचसा ग्रहणं तेषां तत्पराणां प्रशंसनम् । (३५।१)

यद्य् अशक्तो भवेत् कीर्तौ स्मरणे चापि सर्वशः ॥ (३५।२)

तदा तु भगवन्नाम्नाम् आवृत्तौ वृत्तयेत् सदा । (३६।१)

सदा शश्वत् प्रीतियुक्तो यः कुर्याद् एतद् अन्वहम् ॥ (३६।२)

तस्याशु भक्तिः श्रीकृष्णे जायते सद्भिर् आदृता । (३७।१)

एवं प्रेममयीं लब्ध्वा भित्त्वा संसारम् आत्मनः ॥ (३७।२)

आशु सम्पद्यते शान्तिं परमानन्ददायिनीम् । (३८।१)

लब्ध्वापि भक्ता भगवद्रूपशीलगुणक्रियाः ॥ (३८।२)

नानुसंधत्त एता वै विना भक्तिं जनार्दने । (३९।१)

यद्य् अन्यसाधनान्य् अन्यभक्तौ कुर्याद् अतन्त्रितः ॥ (३९।२)

न तत्र कश्चिद् दोषः स्याद्धरिसेवा यतः कृता । (४०।१)

किंतु यद् भक्तिनिष्ठा स्यात् ताम् एवाप्नोति मानवः ॥ (४०।२)

फलभेदेन भेदः स्यात् साधनेन न भिद्यते । (४१।१)

पृथग् एष मयाख्यातो भक्तिभेदः ससाधनः ॥ (४१।२)

निष्कामः फलरूपश् च नित्यो मोक्षसुखाधिकः । (४२।१)

सकामः सगुणो विप्र बहुधोक्तो महर्षिभिः ॥ (४२।२)

किं भूयः कथयाम्य् अद्य वद मां द्विजसत्तम । (४३।१)

श्रीनारद उवाच । (४३।२)

विधेयं कथितं सर्वं त्वया मे सुरसत्तम । (४३।३)

निषेधनीयं किं चात्र भक्तिस्तम्भकरं च यत् ॥ (४३।४)

हानिवृद्धिकरं चापि मुख्यसाधनम् एव च । (४४।१)

कथयस्व महादेव श्रद्धासेवापराय मे ॥ (४४।२)

श्रीशिव उवाच । (४५।१)

भक्तीनां साधनानां यद् बहिर्भूतं महामुने । (४५।२)

निषेधनीयं तत् तासां भक्तानां पुरुषोत्तमे ॥ (४५।३)

देहप्रवाहाद् आधिक्यं विषयादरणं च यत् । (४६।१)

भक्तिस्तम्भकरं प्रोक्तं भक्तिनिष्ठे द्विजोत्तम ॥ (४६।२)

समासेन मया प्रोक्तं निषेधस्तम्भनं तव । (४७।१)

भक्तिघ्नदोषं शृणु तं सर्वथा वर्जनं नृणाम् ॥ (४७।२)

निर्गुणायां प्राणिहिंसा भागवत्याम् अहंकृतिः । (४८।१)

प्रेममय्यां सतां द्वेषो भक्तिनाशकरा इमे ॥ (४८।२)

सर्वभक्तिव्यतिकरः स्वगुरोर् वागनादरः । (४९।१)

द्वेषेण नरकं याति कुर्वन् भक्तिम् अपि द्विजः ॥ (४९।२)

दोषदृष्ट्या दोषवान् स्यात् तत्र दोषफलं भवेत् । (५०।१)

मर्त्यदृष्ट्या कृतं सर्वं भवेत् कुञ्जरशौचवत् ॥ (५०।२)

सर्वसाधनमुख्या हि गुरुसेवा सदादृता । (५१।१)

यया भक्तिर् भगवति ह्य् अञ्जसा स्यात् सुखावहा ॥ (५१।२)

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन गुरोर् वागादरेण वै । (५२।१)

कार्या सैव तु तत् सर्वा भगवद्भक्तिवर्धिनी ॥ (५२।२)

निर्गुणा भक्तिनिष्ठेन कार्या भूतदया सदा । (५३।१)

भागवत्यां कायमनोवचसां परिनिष्ठिता ॥ (५३।२)

प्रेममय्यां सतां प्रीत्या श्रवणं यशसां हरेः । (५४।१)

मुख्याः साधनसम्पत्त्यः कथितास् ते द्विजोत्तम ॥ (५४।२)

सर्वमूलं कृष्णपादशरणं परिकीर्तितम् । (५५।१)

यद्विना स्रवते भक्तिर् आमभाण्डात् पयो यथा ॥ (५५।२)

श्रीनारद उवाच । (५६।१)

कृष्णपादाब्जशरणं वद मे बहुवित्तम । (५६।२)

विना येन पुमान् याति कुर्वन् भक्तिम् अपि श्रमम् ॥ (५६।३)

श्रीशिव उवाच । (५७।१)

कायवाङ्मनसां साक्षात् कृष्णे परमपूरुषे । (५७।२)

परिनिष्ठाश्रयं यद् वै शरणं परिकीर्तितम् ॥ (५७।३)

एतद् वै त्रिविधं प्रोक्तं वेदविद्भिर् द्विजोत्तम । (५८।१)

प्रथमं मध्यमं श्रेष्ठं क्रमशः शृणु तन् मुने ॥ (५८।२)

धर्मे तीर्थे च देवादौ रक्षकत्वमघादितः । (५९।१)

यद् बुद्धिनिष्ठितं कृष्णे कृतं तत् प्रथमं स्मृतम् ॥ (५९।२)

कलत्रपुत्रमित्रेषु धने गेहगवादिषु । (६०।१)

यन् ममत्वाश्रयं कृष्णे कृतं तन् मध्यमं स्मृतम् ॥ (६०।२)

देहादाव् आत्मनो यावद् आत्मत्वाश्रयणादि यत् । (६१।१)

तत् सर्वं कृष्णपादाब्जे कृतं श्रेष्ठं प्रकीर्तितम् ॥ (६१।२)

ईश्वरं तदधीनं च तद्धर्मं च सनातनम् । (६२।१)

हित्वान्यद् आश्रयं तस्य वस्तुतो नैव दृश्यते ॥ (६२।२)

एतच्छरणसम्पन्नो भक्तिमान् पुरुषोत्तमे । (६३।१)

पुनाति सर्वभुवनं हृदिस्थेनाच्युतेन सः ॥ (६३।२)

तस्माद् भक्तादृतेर् विष्णोर् देहो ऽपि नैव सत्प्रियः । (६४।१)

किमुतान्ये विभूताद्याः परमानन्दरूपिणः ॥ (६४।२)

श्रीनारद उवाच । (६५।१)

भक्तानां लक्षणं साक्षाद् ब्रूहि मे सुरत्तम । (६५।२)

तथैव तेष्व् अहं प्रीतिं करिष्यामि समाहितः ॥ (६५।३)

श्रीशिव उवाच । (६६।१)

भक्तानां लक्षणं साक्षाद् दुर्विज्ञेयं नृभिर् मुने । (६६।२)

वैष्णवैर् एव तद् वेद्यं पदान्य् अहिर् अहेर् इव ॥ (६६।३)

तथापि सारतस् तेषां लक्षणं यद् अलौकिकम् । (६७।१)

वक्ष्ये तत् ते मुनिश्रेष्ठ विष्णुभक्तो यतो भवान् ॥ (६७।२)

मच्चित्ता निरहंकारा ममकारविवर्जिताः । (६८।१)

शास्त्रानुवर्तिनः शान्ताः सुहृदः सर्वदेहिनाम् ॥ (६८।२)

यदा सर्वेषु भूतेषु हिंसन्तम् अपि कंचन । (६९।१)

न हिंसन्ति तदा मुक्ता निर्गुणा भगवत्पराः ॥ (६९।२)

हरिसेवां विना किंचिन् मन्यन्ते नात्मनः प्रियम् । (७०।१)

वासुदेवपरा देहगेह इन्द्रियवृत्तयः ॥ (७०।२)

रागद्वेषादिरहिता मानामानविवर्जिताः । (७१।१)

सदा संतुष्टमनसो भक्ता भागवता मताः ॥ (७१।२)

सत्प्रीतिपरमाः शुद्धाः श्रुतिकीर्त्युक्तिनिष्ठिताः । (७२।१)

त्रैवर्गिकपरालापस्नेहसङ्गविवर्जिताः ॥ (७२।२)

सद्वाक्यकारिणः कृष्णयशस्य् उत्सुकमानसाः । (७३।१)

हरिप्रीतिपरा एते भक्ता लोकप्रणामकाः ॥ (७३।२)

भक्तानां लक्षणं ह्य् एतत् सामान्येन निरूपितम् । (७४।१)

इदानीम् आत्मजिज्ञास्यं लक्षणं त्रिविधं शृणु ॥ (७४।२)

सर्वात्मानं हरिं ज्ञात्वा सर्वेषु प्रीतिमान् नरः । (७५।१)

सेवापरो द्वेषहीनो जनेषु स च सत्तमः ॥ (७५।२)

ज्ञात्वापि सर्वगं विष्णुं तारतम्येन प्रीतिमान् । (७६।१)

श्रेष्ठमध्यमनीचेषु ह्य् आत्मनः स तु मध्यमः ॥ (७६।२)

प्रतिमादिष्व् एव हरौ प्रीतिमान् न तु सर्वगे । (७७।१)

प्राणिप्राणवधत्यागी प्राकृतः स तु वैष्णवः ॥ (७७।२)

यस्येन्द्रियाणां सर्वेषां हरौ स्वाभाविकी रतिः । (७८।१)

स वै महाभागवतो ह्य् उत्तमः परिकीर्तितः ॥ (७८।२)

यस्य यत्नेनेन्द्रियाणां विष्णौ प्रीतिर् हि जायते । (७९।१)

स वै भागवतो विप्रः मध्यमः समुदाहृतः ॥ (७९।२)

यस्येन्द्रियैः कृष्णसेवा कृता प्रीतिविवर्जिता । (८०।१)

स प्राकृतो भागवतो भक्तः कामविवर्जितः ॥ (८०।२)

हरिलीलाश्रुतोच्चारं यः प्रीत्या कुरुते सदा । (८१।१)

स वै महाभागवतो ह्य् उत्तमो लोकपावनः ॥ (८१।२)

श्रवणं कीर्तनं विष्णौ प्रीत्यायासौ तु यो नरः । (८२।१)

कुर्याद् अहरहः शश्वत् प्रीतिमान् स च मध्यमः ॥ (८२।२)

यामैकमात्रं यः कुर्याच् छ्रवणं कीर्तनं हरेः । (८३।१)

प्रीत्या विष्णुजनद्वेषहीनः प्राकृत उच्यते ॥ (८३।२)

यद्य् अन्यलक्षणं चान्यभक्ते लक्ष्येत सज्जनैः । (८४।१)

तथापि निष्ठाम् आलक्ष्य तं तं जानीहि सत्तम ॥ (८४।२)

यद्धर्मनिष्ठा ये भक्ता भवन्ति द्विजसत्तम । (८५।१)

तत्प्रसङ्गाद्यनुष्ठानं तत्प्रीतेः कारणं परम् ॥ (८५।२)

तथापि निर्गुणा ये च ये च भागवता मताः । (८६।१)

तेषु प्रीतिर् महाभाग दुष्करेति मयोच्यते ॥ (८६।२)

हरिलीलाश्रुतोपचारपरेषु सततं त्वया । (८७।१)

कार्या प्रीतिस् तव हरेर् यथा भक्तिर् न नश्यति ॥ (८७।२)

इत्य् एतत् कथितं विप्र साधूनां लक्षणं पृथक् । (८८।१)

भक्तेषु प्रीतिकरणं जनानां मुक्तिकारणम् ॥ (८८।२)

साधनेन मया बाल भक्तिभेदो निरूपितः । (८९।१)

स सार्ववर्णिकः शुद्धः सर्वाश्रमिश्रमापहः ॥ (८९।२)

सर्वकालभवो नित्यः सर्वदैशिकसिद्धिदः । (९०।१)

चतुर्युगेष्व् अभिमतो भगवत्प्रियसाधकः ॥ (९०।२)