SātT, 9
Select a line for its word-by-word analysis.
तदात्मपूजाप्राप्त्यर्थं सर्वदेवमयं च वै । (३।१)
tadātmapūjāprāptyarthaṃ sarvadevamayaṃ ca vai |
अवतीर्य यजिष्यामि युष्मांल् लोकांश् च याजयन् ॥ (४।२)
avatīrya yajiṣyāmi yuṣmāṃl lokāṃś ca yājayan ||
ततः सर्वे जना युष्मान् यजिष्यन्ति समाहिताः । (५।१)
tataḥ sarve janā yuṣmān yajiṣyanti samāhitāḥ |
अहं चोक्तः पृथक् तेन श्रीनिवासेन ब्राह्मण । (६।१)
ahaṃ coktaḥ pṛthak tena śrīnivāsena brāhmaṇa |
कल्पितैर् आगमैर् नित्यं मां गोपाय महेश्वर ॥ (६।२)
kalpitair āgamair nityaṃ māṃ gopāya maheśvara ||
पठिष्यसि सदा भद्रं प्रार्थितेन मया पुनः ॥ (७।२)
paṭhiṣyasi sadā bhadraṃ prārthitena mayā punaḥ ||
ततो मे ह्य् आगमैः कृष्णम् आच्छाद्य न तु देवताः । (८।१)
tato me hy āgamaiḥ kṛṣṇam ācchādya na tu devatāḥ |
यन्त्रैर् मन्त्रैश् च तन्त्रैश् च दर्शिताः फलदा द्विज ॥ (८।२)
yantrair mantraiś ca tantraiś ca darśitāḥ phaladā dvija ||
तैर् आगमैर् मन्दधिया हित्वा कृष्णं जगद्गुरुम् । (९।१)
tair āgamair mandadhiyā hitvā kṛṣṇaṃ jagadgurum |
दृष्ट्वा तथाविधान् लोकान् पापाशङ्कितमानसः । (११।१)
dṛṣṭvā tathāvidhān lokān pāpāśaṅkitamānasaḥ |
स्तुतिं च चक्रे प्रणतः प्रश्रयानतकंधरः । (१२।१)
stutiṃ ca cakre praṇataḥ praśrayānatakaṃdharaḥ |
समाहितमना विप्र प्राञ्जलिः पुरुषोत्तमम् ॥ (१२।२)
samāhitamanā vipra prāñjaliḥ puruṣottamam ||
ॐ नमो ऽस्तु कृष्णाय विकुण्ठवेधसे त्वत्पादलीलाश्रयजीवबन्धवे । (१३।१)
oṃ namo 'stu kṛṣṇāya vikuṇṭhavedhase tvatpādalīlāśrayajīvabandhave |
सदाप्तकामाय महार्थहेतवे विज्ञानविद्यानिधये स्वयम्भुवे ॥ (१३।२)
sadāptakāmāya mahārthahetave vijñānavidyānidhaye svayambhuve ||
एको ऽसि सृष्टेः पुरतो लये तथा युगादिकाले च विदां समक्षतः । (१४।१)
eko 'si sṛṣṭeḥ purato laye tathā yugādikāle ca vidāṃ samakṣataḥ |
अन्यत्र नानातनुभिर् विराजते तस्मा अनन्ताचरिताय ते नमः ॥ (१४।२)
anyatra nānātanubhir virājate tasmā anantācaritāya te namaḥ ||
प्रधानकालाशयकर्मसाक्षिणे तत्संग्रहापारविहारकारिणे । (१५।१)
pradhānakālāśayakarmasākṣiṇe tatsaṃgrahāpāravihārakāriṇe |
कृष्णाय नानातनुम् ईयुषे समे कृतानुरागाय नमो नमस् ते ॥ (१५।२)
kṛṣṇāya nānātanum īyuṣe same kṛtānurāgāya namo namas te ||
शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति ये यशो जगत्पवित्रं जगदीशितुस् तव । (१६।१)
śṛṇvanti gāyanti gṛṇanti ye yaśo jagatpavitraṃ jagadīśitus tava |
ते ऽन्यं न पश्यन्ति सुखाय ह्य् आत्मनो विना भवत्पादनिषेवणाद् बहिः ॥ (१६।२)
te 'nyaṃ na paśyanti sukhāya hy ātmano vinā bhavatpādaniṣevaṇād bahiḥ ||
निष्किंचना ये तव पादसंश्रयाः पुष्णन्ति ते तत् सुखम् आत्मसम्भवम् । (१७।१)
niṣkiṃcanā ye tava pādasaṃśrayāḥ puṣṇanti te tat sukham ātmasambhavam |
जानन्ति तत्त्वेन विदुस् ततः पराः कामैः समाकृष्टधियो विचक्षणाः ॥ (१७।२)
jānanti tattvena vidus tataḥ parāḥ kāmaiḥ samākṛṣṭadhiyo vicakṣaṇāḥ ||
अहं तु साक्षात् तव पादपङ्कजं नित्यं भजानो ऽपि पृथङ्मतिर् विभो । (१८।१)
ahaṃ tu sākṣāt tava pādapaṅkajaṃ nityaṃ bhajāno 'pi pṛthaṅmatir vibho |
पुरात्ममानं प्रचिकीर्षुर् आत्मनः सकाशतो ऽप्य् अद्य मलं निकृन्तयन् ॥ (१८।२)
purātmamānaṃ pracikīrṣur ātmanaḥ sakāśato 'py adya malaṃ nikṛntayan ||
अथापि ते देव पदाम्बुजद्वयं निकामलाभाय सदास्तु मे हरेः । (१९।१)
athāpi te deva padāmbujadvayaṃ nikāmalābhāya sadāstu me hareḥ |
यच्चिन्तनात् सर्वमनोऽनुकूलात् सिद्धिर् भवत्य् एव किमु प्रकीर्तनात् ॥ (१९।२)
yaccintanāt sarvamano'nukūlāt siddhir bhavaty eva kimu prakīrtanāt ||
इति मे संस्तुतिं ज्ञात्वा भगवान् प्रणतार्तिहा । (२०।१)
iti me saṃstutiṃ jñātvā bhagavān praṇatārtihā |
सान्द्रानन्दमहेन्द्रनीलमणिवद् देहोद्गतप्रोल्लसत्स्वर्णैर् मौलिषु हारकुण्डलयुगैः केयूरकाञ्च्यङ्गदैः । (२१।१)
sāndrānandamahendranīlamaṇivad dehodgataprollasatsvarṇair mauliṣu hārakuṇḍalayugaiḥ keyūrakāñcyaṅgadaiḥ |
मञ्जीरैर् विलसत्पिशङ्गवलयं लक्ष्म्याङ्कितं शाश्वतम् सर्वेशं करुणाकरं सुरवरैर् भक्तैः समासेवितम् ॥ (२१।२)
mañjīrair vilasatpiśaṅgavalayaṃ lakṣmyāṅkitaṃ śāśvatam sarveśaṃ karuṇākaraṃ suravarair bhaktaiḥ samāsevitam ||
दृष्ट्वा तत्पदपङ्कजं हृदि दधे गोविन्ददामोदरश्रीकृष्णेति मुखैर् वदन् त्रिजगतो भर्तुर् मुदाहं तदा । (२२।१)
dṛṣṭvā tatpadapaṅkajaṃ hṛdi dadhe govindadāmodaraśrīkṛṣṇeti mukhair vadan trijagato bhartur mudāhaṃ tadā |
नेत्रैर् निर्झरवारिपूरम् इव मे गात्रे च हर्षस् ततो वाण्यां गद्गदतां विलोक्य भगवान् माम् आह भक्तप्रियः ॥ (२२।२)
netrair nirjharavāripūram iva me gātre ca harṣas tato vāṇyāṃ gadgadatāṃ vilokya bhagavān mām āha bhaktapriyaḥ ||
ज्ञातां मे सुरवर्य वाञ्छिततरां मद्भक्तसङ्गावलिं तत् ते ऽहं प्रवदामि ते करुणया भक्ताय साकं वरैः । (२३।१)
jñātāṃ me suravarya vāñchitatarāṃ madbhaktasaṅgāvaliṃ tat te 'haṃ pravadāmi te karuṇayā bhaktāya sākaṃ varaiḥ |
मल्लीलां गदतो भविष्यति भवत्सर्वे जना वैष्णवाः । (२३।२)
mallīlāṃ gadato bhaviṣyati bhavatsarve janā vaiṣṇavāḥ |
भार्या चापि तयानुकूलसुखदा भक्ताग्रणीर् मे भवान् ॥ (२३।३)
bhāryā cāpi tayānukūlasukhadā bhaktāgraṇīr me bhavān ||
एतावद् उक्त्वा भगवान् गतो लोकम् अलौकिकम् । (२४।१)
etāvad uktvā bhagavān gato lokam alaukikam |
अहं च तान् वरांल् लब्ध्वा कृतार्थो ऽस्मि द्विजर्षभ ॥ (२४।२)
ahaṃ ca tān varāṃl labdhvā kṛtārtho 'smi dvijarṣabha ||
अतस् तद् दिनम् आरभ्य पार्वती भुवनेश्वरी । (२५।१)
atas tad dinam ārabhya pārvatī bhuvaneśvarī |
मत्सङ्गाद् वैष्णवी भूत्वा माम् आपृच्छत् सुरेश्वरी ॥ (२५।२)
matsaṅgād vaiṣṇavī bhūtvā mām āpṛcchat sureśvarī ||
कुबेराद्या देवताश् च नन्दीशाद्याश् च मे गणाः ॥ (२६।२)
kuberādyā devatāś ca nandīśādyāś ca me gaṇāḥ ||
पृथक् पृथग् अपृच्छन् मा कृष्णपादाम्बुजाश्रयाः । (२७।१)
pṛthak pṛthag apṛcchan mā kṛṣṇapādāmbujāśrayāḥ |
अथ मां पृच्छती वाक्यं मद्वाक्यं च द्विजोत्तम । (२८।१)
atha māṃ pṛcchatī vākyaṃ madvākyaṃ ca dvijottama |
संलिखत्य् अप्रमत्तो ऽसौ गणेशो मत्सुतो ऽन्तिके ॥ (२८।२)
saṃlikhaty apramatto 'sau gaṇeśo matsuto 'ntike ||
अभवंस् तत्र शास्त्राणि सर्वलोकहितानि वै ॥ (२९।२)
abhavaṃs tatra śāstrāṇi sarvalokahitāni vai ||
स्थाने स्थाने मुनिश्रेष्ठ कथयिष्यन्ति भूरिशः ॥ (३०।२)
sthāne sthāne muniśreṣṭha kathayiṣyanti bhūriśaḥ ||
त्वम् अप्य् एनं सात्वताख्यं तन्त्रं भगवतः प्रियम् । (३१।१)
tvam apy enaṃ sātvatākhyaṃ tantraṃ bhagavataḥ priyam |
श्रुतं भगवतो वक्त्रात् तन्त्रं सात्वतम् उत्तमम् । (३२।२)
śrutaṃ bhagavato vaktrāt tantraṃ sātvatam uttamam |
तस्मिन् हिंसानिषेधं च श्रुत्वा मे संशयो ऽभवत् ॥ (३२।३)
tasmin hiṃsāniṣedhaṃ ca śrutvā me saṃśayo 'bhavat ||
यज्ञे वधो ऽवधश् चैव वेदविद्भिर् निरूपितः ॥ (३३।२)
yajñe vadho 'vadhaś caiva vedavidbhir nirūpitaḥ ||
तन्निषेधे कथं श्रौतं स्मार्तं कर्म महेश्वर । (३४।१)
tanniṣedhe kathaṃ śrautaṃ smārtaṃ karma maheśvara |
प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वर्णितम् । (३५।२)
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma varṇitam |
श्रुत्या स्मृत्या च विप्रेन्द्र काम्यं कामिजनाय वै ॥ (३५।३)
śrutyā smṛtyā ca viprendra kāmyaṃ kāmijanāya vai ||
प्रवृत्तम् अविरोधेन कुर्वन् स्वर् याति मानवः । (३६।१)
pravṛttam avirodhena kurvan svar yāti mānavaḥ |
पुण्यावशेषे भूपृष्ठे कर्मसंज्ञिषु जायते ॥ (३६।२)
puṇyāvaśeṣe bhūpṛṣṭhe karmasaṃjñiṣu jāyate ||
निवृत्तम् आचरन् योगी भोगेच्छात्यक्तमानसः । (३७।१)
nivṛttam ācaran yogī bhogecchātyaktamānasaḥ |
प्रयाति परमां सिद्धिं यतो नावर्तते गतः ॥ (३७।२)
prayāti paramāṃ siddhiṃ yato nāvartate gataḥ ||
षड्विधैर् नियमैर् विप्राभ्यनुज्ञैव प्रदर्शिता ॥ (३८।२)
ṣaḍvidhair niyamair viprābhyanujñaiva pradarśitā ||
विधिर् नैवास्ति हिंसायाम् अभ्यनुज्ञा यतः कृता । (३९।१)
vidhir naivāsti hiṃsāyām abhyanujñā yataḥ kṛtā |
अतो निवृत्तिहिंसायां यज्ञे ऽपि कथिता बुधैः ॥ (३९।२)
ato nivṛttihiṃsāyāṃ yajñe 'pi kathitā budhaiḥ ||
विशेषतो विष्णुभक्ता हिंसाकर्म त्यजन्ति हि । (४१।१)
viśeṣato viṣṇubhaktā hiṃsākarma tyajanti hi |
प्रविष्ट ईयते नानारूपैः स्थावरजङ्गमैः ॥ (४२।२)
praviṣṭa īyate nānārūpaiḥ sthāvarajaṅgamaiḥ ||
मयापि ह्य् आगमे हिंसा विहिता या विधानतः । (४३।१)
mayāpi hy āgame hiṃsā vihitā yā vidhānataḥ |
विष्णुभक्ता न वाञ्छन्ति मत्तो ऽपि कियद् एव हि । (४३।३)
viṣṇubhaktā na vāñchanti matto 'pi kiyad eva hi |
अतस् तेषां विधाने ऽपि हिंसा निन्द्या प्रकीर्तिता ॥ (४३।४)
atas teṣāṃ vidhāne 'pi hiṃsā nindyā prakīrtitā ||
अतस् त्वं काम्यकर्माणि परित्यज्य विशेषतः । (४४।१)
atas tvaṃ kāmyakarmāṇi parityajya viśeṣataḥ |
श्रूयाः कृष्णकथाः पुण्याः सर्वलोकेष्टसिद्धिदाः ॥ (४४।२)
śrūyāḥ kṛṣṇakathāḥ puṇyāḥ sarvalokeṣṭasiddhidāḥ ||
प्रवृत्तशास्त्रं शृणुयाद् यच् छ्रुत्वा तत्परो भवेत् । (४५।१)
pravṛttaśāstraṃ śṛṇuyād yac chrutvā tatparo bhavet |
निवृत्ते ऽपि हरेर् भक्तियुतं मुख्यं प्रकीर्तितम् ॥ (४५।२)
nivṛtte 'pi harer bhaktiyutaṃ mukhyaṃ prakīrtitam ||
कीर्तयस्व द्विजश्रेष्ठ श्रूयाश् चैव निरन्तरम् ॥ (४६।२)
kīrtayasva dvijaśreṣṭha śrūyāś caiva nirantaram ||
ये भजन्ति हरेः पादं कृष्णैकशरणं नराः ॥ (४७।२)
ye bhajanti hareḥ pādaṃ kṛṣṇaikaśaraṇaṃ narāḥ ||
इहामुत्र ते नित्यं कृतार्था भगवत्प्रियाः । (४८।१)
ihāmutra te nityaṃ kṛtārthā bhagavatpriyāḥ |
परमानन्दसंदोहं प्राप्नुवन्ति निरन्तरम् ॥ (४८।२)
paramānandasaṃdohaṃ prāpnuvanti nirantaram ||
ये तु नैवंविदो ऽशान्ता मूढाः पण्डितमानिनः । (४९।१)
ye tu naivaṃvido 'śāntā mūḍhāḥ paṇḍitamāninaḥ |
यजन्त्य् अविरतं देवान् पशून् हत्वा सुखेच्छया ॥ (४९।२)
yajanty avirataṃ devān paśūn hatvā sukhecchayā ||
कामभोगावसाने तं ते छेत्स्यन्ति विनिश्चितम् । (५०।१)
kāmabhogāvasāne taṃ te chetsyanti viniścitam |
इत्य् एतत् कथितं विप्र तन्त्रं सात्वतम् उत्तमम् ॥ (५०।२)
ity etat kathitaṃ vipra tantraṃ sātvatam uttamam ||
विष्णुभक्तजनाजीव्यं सर्वसिद्धिप्रदायकम् । (५१।१)
viṣṇubhaktajanājīvyaṃ sarvasiddhipradāyakam |
श्रवणात् कीर्तनाद् अस्य कृष्णे भक्तिर् हि जायते ॥ (५१।२)
śravaṇāt kīrtanād asya kṛṣṇe bhaktir hi jāyate ||
भक्तिं लब्धवतः साधो किम् अन्यद् अवशिष्यते । (५२।१)
bhaktiṃ labdhavataḥ sādho kim anyad avaśiṣyate |
यतो भगवता प्रोक्तं तस्य भक्तिविवर्धनम् ॥ (५२।२)
yato bhagavatā proktaṃ tasya bhaktivivardhanam ||
तन्त्रे ऽस्मिन् कथितं विप्र विश्वसम्भवम् उत्तमम् । (५३।१)
tantre 'smin kathitaṃ vipra viśvasambhavam uttamam |
अवताराश् च श्रीविष्णोः सम्पूर्णांशकला भिदा ॥ (५३।२)
avatārāś ca śrīviṣṇoḥ sampūrṇāṃśakalā bhidā ||
भक्तिभेदाश् च भेदानां लक्षणं च पृथग्विधम् । (५४।१)
bhaktibhedāś ca bhedānāṃ lakṣaṇaṃ ca pṛthagvidham |
युगानुरूपं श्रीविष्णोः सेवया मोक्षसाधनम् ॥ (५४।२)
yugānurūpaṃ śrīviṣṇoḥ sevayā mokṣasādhanam ||
विष्णोर् नामसहस्रं च नाममाहात्म्यम् उत्तमम् । (५५।१)
viṣṇor nāmasahasraṃ ca nāmamāhātmyam uttamam |
विष्णोर् नाम्ना वैष्णवानाम् अपराधस्य च निष्कृतिः ॥ (५५।२)
viṣṇor nāmnā vaiṣṇavānām aparādhasya ca niṣkṛtiḥ ||
सर्वसाररहस्यं च तन्त्रोत्पत्तेश् च कारणम् । (५६।१)
sarvasārarahasyaṃ ca tantrotpatteś ca kāraṇam |
यन् नामैकं कर्णमूलं प्रविष्टं वाचान्विष्टं चेतनासु स्मृतं वा । (५७।१)
yan nāmaikaṃ karṇamūlaṃ praviṣṭaṃ vācānviṣṭaṃ cetanāsu smṛtaṃ vā |
दग्ध्वा पापं शुद्धसत्त्वात् तद्देहं कृत्वा साक्षात् संविधत्ते ऽनवद्यम् । (५७।२)
dagdhvā pāpaṃ śuddhasattvāt taddehaṃ kṛtvā sākṣāt saṃvidhatte 'navadyam |
तस्माद् अनन्ताय जनार्दनाय वेदेरितानन्तगुणाकराय । (५७।३)
tasmād anantāya janārdanāya vederitānantaguṇākarāya |
महानुभावाय निरञ्जनाय नित्यात्मलाभाय नमो नमस् ते ॥ (५७।४)
mahānubhāvāya nirañjanāya nityātmalābhāya namo namas te ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.