बोधिचर्यावतारBodhicaryāvatāra

BoCA, 4

4 of 10 · 95 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

एवं गृहीत्वा सुदृढं बोधिचित्तं जिनात्मजः । (१।१)

evaṃ gṛhītvā sudṛḍhaṃ bodhicittaṃ jinātmajaḥ |

1.2१.२

शिक्षानतिक्रमे यत्नं कुर्यान् नित्यमतन्द्रितः ॥ (१।२)

śikṣānatikrame yatnaṃ kuryān nityamatandritaḥ ||

2.1२.१

सहसा यत्समारब्धं सम्यग् यदविचारितम् । (२।१)

sahasā yatsamārabdhaṃ samyag yadavicāritam |

2.2२.२

तत्र कुर्यान् नवेत्य् एवं प्रतिज्ञायापि युज्यते ॥ (२।२)

tatra kuryān navety evaṃ pratijñāyāpi yujyate ||

3.1३.१

विचारितं तु यद्बुद्धैर्महाप्राज्ञैश्च तत्सुतैः । (३।१)

vicāritaṃ tu yadbuddhairmahāprājñaiśca tatsutaiḥ |

3.2३.२

मयापि च यथाशक्ति तत्र किं परिलम्ब्यते ॥ (३।२)

mayāpi ca yathāśakti tatra kiṃ parilambyate ||

4.1४.१

यदिचैवं प्रतिज्ञाय साधयेयं न कर्मणा । (४।१)

yadicaivaṃ pratijñāya sādhayeyaṃ na karmaṇā |

4.2४.२

एतां सर्वां विसंवाद्य का गतिर्मे भविष्यति ॥ (४।२)

etāṃ sarvāṃ visaṃvādya kā gatirme bhaviṣyati ||

5.1५.१

मनसा चिन्तयित्वापि यो न दद्यात्पुनर्नरः । (५।१)

manasā cintayitvāpi yo na dadyātpunarnaraḥ |

5.2५.२

स प्रेतो भवतीत्युक्तम् अल्पमात्रेऽपि वस्तुनि ॥ (५।२)

sa preto bhavatītyuktam alpamātre'pi vastuni ||

6.1६.१

किमुतानुत्तरं सौख्यम् उच्चैर् उद्धुष्य भावतः । (६।१)

kimutānuttaraṃ saukhyam uccair uddhuṣya bhāvataḥ |

6.2६.२

जगत्सर्वं विसंवाद्य का गतिर्मे भविष्यति ॥ (६।२)

jagatsarvaṃ visaṃvādya kā gatirme bhaviṣyati ||

7.1७.१

वेत्ति सर्वज्ञ एवैतामचिन्त्यां कर्मणो गतिम् । (७।१)

vetti sarvajña evaitāmacintyāṃ karmaṇo gatim |

7.2७.२

यद्बोधिचित्तत्यागेऽपि मोचयत्येव तान्नरान् ॥ (७।२)

yadbodhicittatyāge'pi mocayatyeva tānnarān ||

8.1८.१

बोधिसत्त्वस्य तेनैवं सर्वापत्तिर्गरीयसी । (८।१)

bodhisattvasya tenaivaṃ sarvāpattirgarīyasī |

8.2८.२

यस्मादापद्यमानोऽसौ सर्वसत्त्वार्थहानिकृत् ॥ (८।२)

yasmādāpadyamāno'sau sarvasattvārthahānikṛt ||

9.1९.१

यो ऽप्यन्यः क्षणमप्यस्य पुण्यविघ्नं करिष्यति । (९।१)

yo 'pyanyaḥ kṣaṇamapyasya puṇyavighnaṃ kariṣyati |

9.2९.२

तस्य दुर्गतिपर्यन्तो नास्ति सत्त्वार्थघातिनः ॥ (९।२)

tasya durgatiparyanto nāsti sattvārthaghātinaḥ ||

10.1१०.१

एकस्यापि हि सत्त्वस्य हितं हत्वा हतो भवेत् । (१०।१)

ekasyāpi hi sattvasya hitaṃ hatvā hato bhavet |

10.2१०.२

अशेषाकाशपर्यन्तवासिनां किम् उ देहिनाम् ॥ (१०।२)

aśeṣākāśaparyantavāsināṃ kim u dehinām ||

11.1११.१

एवमापत्तिबलतो बोधिचित्तबलेन च । (११।१)

evamāpattibalato bodhicittabalena ca |

11.2११.२

दोलायमानः संसारे भूमिप्राप्तश् चिरायते ॥ (११।२)

dolāyamānaḥ saṃsāre bhūmiprāptaś cirāyate ||

12.1१२.१

नाद्य चेत्क्रियते यत्नस्तलेनास्मि तलं गतः ॥ (१२।१)

nādya cetkriyate yatnastalenāsmi talaṃ gataḥ ||

13.1१३.१

अप्रमेया गता बुद्धाः सर्वसत्त्वगवेषकाः । (१३।१)

aprameyā gatā buddhāḥ sarvasattvagaveṣakāḥ |

13.2१३.२

नैषामहं स्वदोषेण चिकित्सागोचरं गतः ॥ (१३।२)

naiṣāmahaṃ svadoṣeṇa cikitsāgocaraṃ gataḥ ||

14.1१४.१

अद्यापि चेत् तथैव स्यां यथैवाहं पुनः पुनः । (१४।१)

adyāpi cet tathaiva syāṃ yathaivāhaṃ punaḥ punaḥ |

14.2१४.२

दुर्गतिव्याधिमरणच्छेदभेदाद्य् अवाप्नुयाम् ॥ (१४।२)

durgativyādhimaraṇacchedabhedādy avāpnuyām ||

15.1१५.१

कदा तथागतोत्पादं श्रद्धां मानुष्यमेव वा । (१५।१)

kadā tathāgatotpādaṃ śraddhāṃ mānuṣyameva vā |

15.2१५.२

कुशलाभ्यासयोग्यत्वम् एवं लप्स्येऽति दुर्लभम् ॥ (१५।२)

kuśalābhyāsayogyatvam evaṃ lapsye'ti durlabham ||

16.1१६.१

आरोग्यदिवसं चेदं सभक्तं निरुपद्रवम् । (१६।१)

ārogyadivasaṃ cedaṃ sabhaktaṃ nirupadravam |

16.2१६.२

आयुः क्षणं विसंवादि कायो याचितकोपमः ॥ (१६।२)

āyuḥ kṣaṇaṃ visaṃvādi kāyo yācitakopamaḥ ||

17.1१७.१

नहीदृशैर् मच्चरितैर् मानुष्यं लभ्यते पुनः । (१७।१)

nahīdṛśair maccaritair mānuṣyaṃ labhyate punaḥ |

17.2१७.२

अलभ्यमाने मानुष्ये पापमेव कुतः शुभम् ॥ (१७।२)

alabhyamāne mānuṣye pāpameva kutaḥ śubham ||

18.1१८.१

यदा कुशलयोग्योऽपि कुशलं न करोम्यहम् । (१८।१)

yadā kuśalayogyo'pi kuśalaṃ na karomyaham |

18.2१८.२

अपायदुःखैः संमूढः किं करिष्याम्य् अहं तदा ॥ (१८।२)

apāyaduḥkhaiḥ saṃmūḍhaḥ kiṃ kariṣyāmy ahaṃ tadā ||

19.1१९.१

अकुर्वतश्च कुशलं पापं चाप्युपचिन्वतः । (१९।१)

akurvataśca kuśalaṃ pāpaṃ cāpyupacinvataḥ |

19.2१९.२

हतः सुगतशब्दोऽपि कल्पकोटिशतैरपि ॥ (१९।२)

hataḥ sugataśabdo'pi kalpakoṭiśatairapi ||

20.1२०.१

अत एवाह भगवान्मानुषमतिदुर्लभम् । (२०।१)

ata evāha bhagavānmānuṣamatidurlabham |

20.2२०.२

महार्णवयुगच्छिद्रकूर्मग्रीवार्पणोपमम् ॥ (२०।२)

mahārṇavayugacchidrakūrmagrīvārpaṇopamam ||

21.1२१.१

एकक्षणात्कृतात्पापादवीचौ कल्पमाप्स्यते । (२१।१)

ekakṣaṇātkṛtātpāpādavīcau kalpamāpsyate |

21.2२१.२

अनादिकालोपचितात् पापात्का सुगतौ कथा ॥ (२१।२)

anādikālopacitāt pāpātkā sugatau kathā ||

22.1२२.१

न च तन्मात्रमेवासौ वेदयित्वा विमुच्यते । (२२।१)

na ca tanmātramevāsau vedayitvā vimucyate |

22.2२२.२

यस्यात्तद् वेदयन्न् एव पापमन्यत्प्रसूयते ॥ (२२।२)

yasyāttad vedayann eva pāpamanyatprasūyate ||

23.1२३.१

नातःपरा वञ्चनास्ति न च मोहोऽस्त्यतःपरः । (२३।१)

nātaḥparā vañcanāsti na ca moho'styataḥparaḥ |

23.2२३.२

यदीदृशं क्षणं प्राप्य नाभ्यस्तं कुशलं मया ॥ (२३।२)

yadīdṛśaṃ kṣaṇaṃ prāpya nābhyastaṃ kuśalaṃ mayā ||

24.1२४.१

यदि चैवं विमृष्यामि पुनः सीदामि मोहितः । (२४।१)

yadi caivaṃ vimṛṣyāmi punaḥ sīdāmi mohitaḥ |

24.2२४.२

शोचिष्यामि चिरं भूयो यमदूतैः प्रचोदितः ॥ (२४।२)

śociṣyāmi ciraṃ bhūyo yamadūtaiḥ pracoditaḥ ||

25.1२५.१

चिरं धक्ष्यति मे कायं नारकाग्निः सुदुःसहः । (२५।१)

ciraṃ dhakṣyati me kāyaṃ nārakāgniḥ suduḥsahaḥ |

25.2२५.२

पश्चात्तापानलश्चित्तं चिरं धक्ष्यति निश्चितम् ॥ (२५।२)

paścāttāpānalaścittaṃ ciraṃ dhakṣyati niścitam ||

26.1२६.१

कथंचिदपि सम्प्राप्तो हितभूमिं सुदुर्लभाम् । (२६।१)

kathaṃcidapi samprāpto hitabhūmiṃ sudurlabhām |

26.2२६.२

जानन्न् अपि च नीये ऽहं तानेव नरकान्पुनः ॥ (२६।२)

jānann api ca nīye 'haṃ tāneva narakānpunaḥ ||

27.1२७.१

अत्र मे चेतना नास्ति मन्त्रैरिव विमोहितः । (२७।१)

atra me cetanā nāsti mantrairiva vimohitaḥ |

27.2२७.२

न जाने केन मुह्यामि को ऽत्रान्तर् मम तिष्ठति ॥ (२७।२)

na jāne kena muhyāmi ko 'trāntar mama tiṣṭhati ||

28.1२८.१

हस्तपादादिरहितास् तृष्णाद्वेषादिशत्रवः । (२८।१)

hastapādādirahitās tṛṣṇādveṣādiśatravaḥ |

28.2२८.२

न शुरा न च ते प्राज्ञाः कथं दासीकृतोऽस्मि तैः ॥ (२८।२)

na śurā na ca te prājñāḥ kathaṃ dāsīkṛto'smi taiḥ ||

29.1२९.१

मच्चित्तावस्थिता एव घ्नन्ति मामेव सुस्थिताः । (२९।१)

maccittāvasthitā eva ghnanti māmeva susthitāḥ |

29.2२९.२

तत्राप्यहं न कुप्यामि धिग् अस्थानसहिष्णुताम् ॥ (२९।२)

tatrāpyahaṃ na kupyāmi dhig asthānasahiṣṇutām ||

30.1३०.१

सर्वे देवा मनुष्याश्च यदि स्युर् मम शत्रवः । (३०।१)

sarve devā manuṣyāśca yadi syur mama śatravaḥ |

30.2३०.२

ते ऽपि नावीचिकं वह्निं समुदानयितुं क्षमाः ॥ (३०।२)

te 'pi nāvīcikaṃ vahniṃ samudānayituṃ kṣamāḥ ||

31.1३१.१

मेरोरपि यदासङ्गान् न भस्माप्युपलभ्यते । (३१।१)

merorapi yadāsaṅgān na bhasmāpyupalabhyate |

31.2३१.२

क्षणात्क्षिपन्ति मां तत्र बलिनः क्लेशशत्रवः ॥ (३१।२)

kṣaṇātkṣipanti māṃ tatra balinaḥ kleśaśatravaḥ ||

32.1३२.१

नहि सर्वान्यशत्रूणां दीर्घमायुरपीदृशम् । (३२।१)

nahi sarvānyaśatrūṇāṃ dīrghamāyurapīdṛśam |

32.2३२.२

अनाद्यन्तं महादीर्घं यन्मम क्लेशवैरिणाम् ॥ (३२।२)

anādyantaṃ mahādīrghaṃ yanmama kleśavairiṇām ||

33.1३३.१

सर्वे हिताय कल्पन्ते आनुकूल्येन सेविताः । (३३।१)

sarve hitāya kalpante ānukūlyena sevitāḥ |

33.2३३.२

सेव्यमानास्त्वमी क्लेशाः सुतरां दुःखकारकाः ॥ (३३।२)

sevyamānāstvamī kleśāḥ sutarāṃ duḥkhakārakāḥ ||

34.1३४.१

इतिसततदीर्घवैरिषु व्यसनौघप्रसवैकहेतुषु । (३४।१)

itisatatadīrghavairiṣu vyasanaughaprasavaikahetuṣu |

34.2३४.२

हृदये निवसत्सु निर्भयं मम संसाररतिः कथं भवेत् ॥ (३४।२)

hṛdaye nivasatsu nirbhayaṃ mama saṃsāraratiḥ kathaṃ bhavet ||

35.1३५.१

भवचारकपालका इमे नरकादिष्वपि वध्यघातकाः । (३५।१)

bhavacārakapālakā ime narakādiṣvapi vadhyaghātakāḥ |

35.2३५.२

मतिवेश्मनि लोभपञ्जरे यदि तिष्ठति कुतः सुखं मम ॥ (३५।२)

mativeśmani lobhapañjare yadi tiṣṭhati kutaḥ sukhaṃ mama ||

36.1३६.१

तस्मान् न तावदहमत्र धुरं क्षिपामि यावन् न शत्रव इमे निहताः समक्षम् । (३६।१)

tasmān na tāvadahamatra dhuraṃ kṣipāmi yāvan na śatrava ime nihatāḥ samakṣam |

36.2३६.२

खल्पेऽपि तावदपकारिणि बद्धरोषा मानोन्नतास् तम् अनिहत्य न यान्ति निद्राम् ॥ (३६।२)

khalpe'pi tāvadapakāriṇi baddharoṣā mānonnatās tam anihatya na yānti nidrām ||

37.1३७.१

प्रकृतिमरणदुःखितान्धकारान् रणशिरसि प्रशमं निहन्तुमुग्राः । (३७।१)

prakṛtimaraṇaduḥkhitāndhakārān raṇaśirasi praśamaṃ nihantumugrāḥ |

37.2३७.२

अगणितशरशक्तिघातदुःखा न विमुखताम् उपयान्त्य् असाधयित्वा ॥ (३७।२)

agaṇitaśaraśaktighātaduḥkhā na vimukhatām upayānty asādhayitvā ||

38.1३८.१

किमुत सततसर्वदुःखहेतून् प्रकृतिरिपूनुपहन्तुमुद्यतस्य । (३८।१)

kimuta satatasarvaduḥkhahetūn prakṛtiripūnupahantumudyatasya |

38.2३८.२

भवति मम विषाददैन्यमद्य व्यसनशतैरपि केन हेतुना वै ॥ (३८।२)

bhavati mama viṣādadainyamadya vyasanaśatairapi kena hetunā vai ||

39.1३९.१

अकारणेनैव रिपुक्षतानि गात्रेष्व् अलंकारवदुद्वहन्ति । (३९।१)

akāraṇenaiva ripukṣatāni gātreṣv alaṃkāravadudvahanti |

39.2३९.२

महार्हसिद्ध्यै तु समुद्यतस्य दुःखानि कस्मान्मम बाधकानि ॥ (३९।२)

mahārhasiddhyai tu samudyatasya duḥkhāni kasmānmama bādhakāni ||

40.1४०.१

स्वजीविकामात्रनिबद्धचित्ताः कैवर्तचण्डालकृषीवलाद्याः । (४०।१)

svajīvikāmātranibaddhacittāḥ kaivartacaṇḍālakṛṣīvalādyāḥ |

40.2४०.२

शीतातपादिव्यसनं सहन्ते जगद्धितार्थं न कथं सहेऽहम् ॥ (४०।२)

śītātapādivyasanaṃ sahante jagaddhitārthaṃ na kathaṃ sahe'ham ||

41.1४१.१

दशदिग्व्योमपर्यन्तजगत्क्लेशविमोक्षणे । (४१।१)

daśadigvyomaparyantajagatkleśavimokṣaṇe |

41.2४१.२

प्रतिज्ञाय महात्मापि न क्लेशेभ्यो विमोचितः ॥ (४१।२)

pratijñāya mahātmāpi na kleśebhyo vimocitaḥ ||

42.1४२.१

आत्मप्रमाणमज्ञात्वा ब्रुवन्नुन्मत्तकस्तदा । (४२।१)

ātmapramāṇamajñātvā bruvannunmattakastadā |

42.2४२.२

अनिवर्ती भविष्यामि तस्मात्क्लेशवधे सदा ॥ (४२।२)

anivartī bhaviṣyāmi tasmātkleśavadhe sadā ||

43.1४३.१

अत्र ग्रही भविष्यामि बद्धवैरश्च विग्रही । (४३।१)

atra grahī bhaviṣyāmi baddhavairaśca vigrahī |

43.2४३.२

अन्यत्र तद्विधात् क्लेशात् क्लेशघातानुबन्धिनः ॥ (४३।२)

anyatra tadvidhāt kleśāt kleśaghātānubandhinaḥ ||

44.1४४.१

गलन्त्वन्त्राणि मे कामं शिरः पततु नाम मे । (४४।१)

galantvantrāṇi me kāmaṃ śiraḥ patatu nāma me |

44.2४४.२

न त्व् एवावनतिं यामि सर्वथा क्लेशवैरिणाम् ॥ (४४।२)

na tv evāvanatiṃ yāmi sarvathā kleśavairiṇām ||

45.1४५.१

निर्वासितस्यापि तु नाम शत्रोर्देशान्तरे स्थानपरिग्रहः स्यात् । (४५।१)

nirvāsitasyāpi tu nāma śatrordeśāntare sthānaparigrahaḥ syāt |

45.2४५.२

यतः पुनः संभृतशक्तिरेति न क्लेशशत्रोर्गतिरीदृशी तु ॥ (४५।२)

yataḥ punaḥ saṃbhṛtaśaktireti na kleśaśatrorgatirīdṛśī tu ||

46.1४६.१

क्वासौ यायान्मनःस्थो निरस्तः स्थित्वा यस्मिन्मद्वधार्थं यतेत । (४६।१)

kvāsau yāyānmanaḥstho nirastaḥ sthitvā yasminmadvadhārthaṃ yateta |

46.2४६.२

नोद्योगो मे केवलं मन्दबुद्धेः क्लेशाः प्रज्ञादृष्टिसाध्या वराकाः ॥ (४६।२)

nodyogo me kevalaṃ mandabuddheḥ kleśāḥ prajñādṛṣṭisādhyā varākāḥ ||

47.1४७.१

न क्लेशा विषयेषु नेन्द्रियगणे नाप्यन्तराले स्थिता नातोऽन्यत्र कुहस्थिताः पुनरिमे मथ्नन्ति कृत्स्नं जगत् । (४७।१)

na kleśā viṣayeṣu nendriyagaṇe nāpyantarāle sthitā nāto'nyatra kuhasthitāḥ punarime mathnanti kṛtsnaṃ jagat |

47.2४७.२

मायैवेयमतो विमुञ्च हृदयत्रासं भजस्वोद्यमं प्रज्ञार्थं किमकाण्ड एव नरकेष्वात्मानम् आबाधसे ॥ (४७।२)

māyaiveyamato vimuñca hṛdayatrāsaṃ bhajasvodyamaṃ prajñārthaṃ kimakāṇḍa eva narakeṣvātmānam ābādhase ||

48.1४८.१

एवं विनिश्चित्य करोमि यत्नं यथोक्तशिक्षाप्रतिपत्तिहेतोः । (४८।१)

evaṃ viniścitya karomi yatnaṃ yathoktaśikṣāpratipattihetoḥ |

48.2४८.२

वैद्योपदेशाच् चलतः कुतोऽस्ति भैषज्यसाध्यस्य निरामयत्वम् ॥ (४८।२)

vaidyopadeśāc calataḥ kuto'sti bhaiṣajyasādhyasya nirāmayatvam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

BoCA, 4

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit