BoCA, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
एवं गृहीत्वा सुदृढं बोधिचित्तं जिनात्मजः । (१।१)
evaṃ gṛhītvā sudṛḍhaṃ bodhicittaṃ jinātmajaḥ |
शिक्षानतिक्रमे यत्नं कुर्यान् नित्यमतन्द्रितः ॥ (१।२)
śikṣānatikrame yatnaṃ kuryān nityamatandritaḥ ||
तत्र कुर्यान् नवेत्य् एवं प्रतिज्ञायापि युज्यते ॥ (२।२)
tatra kuryān navety evaṃ pratijñāyāpi yujyate ||
विचारितं तु यद्बुद्धैर्महाप्राज्ञैश्च तत्सुतैः । (३।१)
vicāritaṃ tu yadbuddhairmahāprājñaiśca tatsutaiḥ |
एतां सर्वां विसंवाद्य का गतिर्मे भविष्यति ॥ (४।२)
etāṃ sarvāṃ visaṃvādya kā gatirme bhaviṣyati ||
स प्रेतो भवतीत्युक्तम् अल्पमात्रेऽपि वस्तुनि ॥ (५।२)
sa preto bhavatītyuktam alpamātre'pi vastuni ||
किमुतानुत्तरं सौख्यम् उच्चैर् उद्धुष्य भावतः । (६।१)
kimutānuttaraṃ saukhyam uccair uddhuṣya bhāvataḥ |
जगत्सर्वं विसंवाद्य का गतिर्मे भविष्यति ॥ (६।२)
jagatsarvaṃ visaṃvādya kā gatirme bhaviṣyati ||
वेत्ति सर्वज्ञ एवैतामचिन्त्यां कर्मणो गतिम् । (७।१)
vetti sarvajña evaitāmacintyāṃ karmaṇo gatim |
यद्बोधिचित्तत्यागेऽपि मोचयत्येव तान्नरान् ॥ (७।२)
yadbodhicittatyāge'pi mocayatyeva tānnarān ||
यस्मादापद्यमानोऽसौ सर्वसत्त्वार्थहानिकृत् ॥ (८।२)
yasmādāpadyamāno'sau sarvasattvārthahānikṛt ||
यो ऽप्यन्यः क्षणमप्यस्य पुण्यविघ्नं करिष्यति । (९।१)
yo 'pyanyaḥ kṣaṇamapyasya puṇyavighnaṃ kariṣyati |
तस्य दुर्गतिपर्यन्तो नास्ति सत्त्वार्थघातिनः ॥ (९।२)
tasya durgatiparyanto nāsti sattvārthaghātinaḥ ||
एकस्यापि हि सत्त्वस्य हितं हत्वा हतो भवेत् । (१०।१)
ekasyāpi hi sattvasya hitaṃ hatvā hato bhavet |
नाद्य चेत्क्रियते यत्नस्तलेनास्मि तलं गतः ॥ (१२।१)
nādya cetkriyate yatnastalenāsmi talaṃ gataḥ ||
अद्यापि चेत् तथैव स्यां यथैवाहं पुनः पुनः । (१४।१)
adyāpi cet tathaiva syāṃ yathaivāhaṃ punaḥ punaḥ |
दुर्गतिव्याधिमरणच्छेदभेदाद्य् अवाप्नुयाम् ॥ (१४।२)
durgativyādhimaraṇacchedabhedādy avāpnuyām ||
कदा तथागतोत्पादं श्रद्धां मानुष्यमेव वा । (१५।१)
kadā tathāgatotpādaṃ śraddhāṃ mānuṣyameva vā |
कुशलाभ्यासयोग्यत्वम् एवं लप्स्येऽति दुर्लभम् ॥ (१५।२)
kuśalābhyāsayogyatvam evaṃ lapsye'ti durlabham ||
नहीदृशैर् मच्चरितैर् मानुष्यं लभ्यते पुनः । (१७।१)
nahīdṛśair maccaritair mānuṣyaṃ labhyate punaḥ |
अपायदुःखैः संमूढः किं करिष्याम्य् अहं तदा ॥ (१८।२)
apāyaduḥkhaiḥ saṃmūḍhaḥ kiṃ kariṣyāmy ahaṃ tadā ||
यस्यात्तद् वेदयन्न् एव पापमन्यत्प्रसूयते ॥ (२२।२)
yasyāttad vedayann eva pāpamanyatprasūyate ||
नातःपरा वञ्चनास्ति न च मोहोऽस्त्यतःपरः । (२३।१)
nātaḥparā vañcanāsti na ca moho'styataḥparaḥ |
यदीदृशं क्षणं प्राप्य नाभ्यस्तं कुशलं मया ॥ (२३।२)
yadīdṛśaṃ kṣaṇaṃ prāpya nābhyastaṃ kuśalaṃ mayā ||
शोचिष्यामि चिरं भूयो यमदूतैः प्रचोदितः ॥ (२४।२)
śociṣyāmi ciraṃ bhūyo yamadūtaiḥ pracoditaḥ ||
चिरं धक्ष्यति मे कायं नारकाग्निः सुदुःसहः । (२५।१)
ciraṃ dhakṣyati me kāyaṃ nārakāgniḥ suduḥsahaḥ |
पश्चात्तापानलश्चित्तं चिरं धक्ष्यति निश्चितम् ॥ (२५।२)
paścāttāpānalaścittaṃ ciraṃ dhakṣyati niścitam ||
कथंचिदपि सम्प्राप्तो हितभूमिं सुदुर्लभाम् । (२६।१)
kathaṃcidapi samprāpto hitabhūmiṃ sudurlabhām |
जानन्न् अपि च नीये ऽहं तानेव नरकान्पुनः ॥ (२६।२)
jānann api ca nīye 'haṃ tāneva narakānpunaḥ ||
अत्र मे चेतना नास्ति मन्त्रैरिव विमोहितः । (२७।१)
atra me cetanā nāsti mantrairiva vimohitaḥ |
न जाने केन मुह्यामि को ऽत्रान्तर् मम तिष्ठति ॥ (२७।२)
na jāne kena muhyāmi ko 'trāntar mama tiṣṭhati ||
न शुरा न च ते प्राज्ञाः कथं दासीकृतोऽस्मि तैः ॥ (२८।२)
na śurā na ca te prājñāḥ kathaṃ dāsīkṛto'smi taiḥ ||
मच्चित्तावस्थिता एव घ्नन्ति मामेव सुस्थिताः । (२९।१)
maccittāvasthitā eva ghnanti māmeva susthitāḥ |
तत्राप्यहं न कुप्यामि धिग् अस्थानसहिष्णुताम् ॥ (२९।२)
tatrāpyahaṃ na kupyāmi dhig asthānasahiṣṇutām ||
सर्वे देवा मनुष्याश्च यदि स्युर् मम शत्रवः । (३०।१)
sarve devā manuṣyāśca yadi syur mama śatravaḥ |
ते ऽपि नावीचिकं वह्निं समुदानयितुं क्षमाः ॥ (३०।२)
te 'pi nāvīcikaṃ vahniṃ samudānayituṃ kṣamāḥ ||
क्षणात्क्षिपन्ति मां तत्र बलिनः क्लेशशत्रवः ॥ (३१।२)
kṣaṇātkṣipanti māṃ tatra balinaḥ kleśaśatravaḥ ||
अनाद्यन्तं महादीर्घं यन्मम क्लेशवैरिणाम् ॥ (३२।२)
anādyantaṃ mahādīrghaṃ yanmama kleśavairiṇām ||
सेव्यमानास्त्वमी क्लेशाः सुतरां दुःखकारकाः ॥ (३३।२)
sevyamānāstvamī kleśāḥ sutarāṃ duḥkhakārakāḥ ||
इतिसततदीर्घवैरिषु व्यसनौघप्रसवैकहेतुषु । (३४।१)
itisatatadīrghavairiṣu vyasanaughaprasavaikahetuṣu |
हृदये निवसत्सु निर्भयं मम संसाररतिः कथं भवेत् ॥ (३४।२)
hṛdaye nivasatsu nirbhayaṃ mama saṃsāraratiḥ kathaṃ bhavet ||
भवचारकपालका इमे नरकादिष्वपि वध्यघातकाः । (३५।१)
bhavacārakapālakā ime narakādiṣvapi vadhyaghātakāḥ |
मतिवेश्मनि लोभपञ्जरे यदि तिष्ठति कुतः सुखं मम ॥ (३५।२)
mativeśmani lobhapañjare yadi tiṣṭhati kutaḥ sukhaṃ mama ||
तस्मान् न तावदहमत्र धुरं क्षिपामि यावन् न शत्रव इमे निहताः समक्षम् । (३६।१)
tasmān na tāvadahamatra dhuraṃ kṣipāmi yāvan na śatrava ime nihatāḥ samakṣam |
खल्पेऽपि तावदपकारिणि बद्धरोषा मानोन्नतास् तम् अनिहत्य न यान्ति निद्राम् ॥ (३६।२)
khalpe'pi tāvadapakāriṇi baddharoṣā mānonnatās tam anihatya na yānti nidrām ||
प्रकृतिमरणदुःखितान्धकारान् रणशिरसि प्रशमं निहन्तुमुग्राः । (३७।१)
prakṛtimaraṇaduḥkhitāndhakārān raṇaśirasi praśamaṃ nihantumugrāḥ |
अगणितशरशक्तिघातदुःखा न विमुखताम् उपयान्त्य् असाधयित्वा ॥ (३७।२)
agaṇitaśaraśaktighātaduḥkhā na vimukhatām upayānty asādhayitvā ||
किमुत सततसर्वदुःखहेतून् प्रकृतिरिपूनुपहन्तुमुद्यतस्य । (३८।१)
kimuta satatasarvaduḥkhahetūn prakṛtiripūnupahantumudyatasya |
भवति मम विषाददैन्यमद्य व्यसनशतैरपि केन हेतुना वै ॥ (३८।२)
bhavati mama viṣādadainyamadya vyasanaśatairapi kena hetunā vai ||
अकारणेनैव रिपुक्षतानि गात्रेष्व् अलंकारवदुद्वहन्ति । (३९।१)
akāraṇenaiva ripukṣatāni gātreṣv alaṃkāravadudvahanti |
महार्हसिद्ध्यै तु समुद्यतस्य दुःखानि कस्मान्मम बाधकानि ॥ (३९।२)
mahārhasiddhyai tu samudyatasya duḥkhāni kasmānmama bādhakāni ||
स्वजीविकामात्रनिबद्धचित्ताः कैवर्तचण्डालकृषीवलाद्याः । (४०।१)
svajīvikāmātranibaddhacittāḥ kaivartacaṇḍālakṛṣīvalādyāḥ |
शीतातपादिव्यसनं सहन्ते जगद्धितार्थं न कथं सहेऽहम् ॥ (४०।२)
śītātapādivyasanaṃ sahante jagaddhitārthaṃ na kathaṃ sahe'ham ||
प्रतिज्ञाय महात्मापि न क्लेशेभ्यो विमोचितः ॥ (४१।२)
pratijñāya mahātmāpi na kleśebhyo vimocitaḥ ||
आत्मप्रमाणमज्ञात्वा ब्रुवन्नुन्मत्तकस्तदा । (४२।१)
ātmapramāṇamajñātvā bruvannunmattakastadā |
अत्र ग्रही भविष्यामि बद्धवैरश्च विग्रही । (४३।१)
atra grahī bhaviṣyāmi baddhavairaśca vigrahī |
अन्यत्र तद्विधात् क्लेशात् क्लेशघातानुबन्धिनः ॥ (४३।२)
anyatra tadvidhāt kleśāt kleśaghātānubandhinaḥ ||
गलन्त्वन्त्राणि मे कामं शिरः पततु नाम मे । (४४।१)
galantvantrāṇi me kāmaṃ śiraḥ patatu nāma me |
न त्व् एवावनतिं यामि सर्वथा क्लेशवैरिणाम् ॥ (४४।२)
na tv evāvanatiṃ yāmi sarvathā kleśavairiṇām ||
निर्वासितस्यापि तु नाम शत्रोर्देशान्तरे स्थानपरिग्रहः स्यात् । (४५।१)
nirvāsitasyāpi tu nāma śatrordeśāntare sthānaparigrahaḥ syāt |
यतः पुनः संभृतशक्तिरेति न क्लेशशत्रोर्गतिरीदृशी तु ॥ (४५।२)
yataḥ punaḥ saṃbhṛtaśaktireti na kleśaśatrorgatirīdṛśī tu ||
क्वासौ यायान्मनःस्थो निरस्तः स्थित्वा यस्मिन्मद्वधार्थं यतेत । (४६।१)
kvāsau yāyānmanaḥstho nirastaḥ sthitvā yasminmadvadhārthaṃ yateta |
नोद्योगो मे केवलं मन्दबुद्धेः क्लेशाः प्रज्ञादृष्टिसाध्या वराकाः ॥ (४६।२)
nodyogo me kevalaṃ mandabuddheḥ kleśāḥ prajñādṛṣṭisādhyā varākāḥ ||
न क्लेशा विषयेषु नेन्द्रियगणे नाप्यन्तराले स्थिता नातोऽन्यत्र कुहस्थिताः पुनरिमे मथ्नन्ति कृत्स्नं जगत् । (४७।१)
na kleśā viṣayeṣu nendriyagaṇe nāpyantarāle sthitā nāto'nyatra kuhasthitāḥ punarime mathnanti kṛtsnaṃ jagat |
मायैवेयमतो विमुञ्च हृदयत्रासं भजस्वोद्यमं प्रज्ञार्थं किमकाण्ड एव नरकेष्वात्मानम् आबाधसे ॥ (४७।२)
māyaiveyamato vimuñca hṛdayatrāsaṃ bhajasvodyamaṃ prajñārthaṃ kimakāṇḍa eva narakeṣvātmānam ābādhase ||
एवं विनिश्चित्य करोमि यत्नं यथोक्तशिक्षाप्रतिपत्तिहेतोः । (४८।१)
evaṃ viniścitya karomi yatnaṃ yathoktaśikṣāpratipattihetoḥ |
वैद्योपदेशाच् चलतः कुतोऽस्ति भैषज्यसाध्यस्य निरामयत्वम् ॥ (४८।२)
vaidyopadeśāc calataḥ kuto'sti bhaiṣajyasādhyasya nirāmayatvam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.