BoCA, 6
Select a line for its word-by-word analysis.
कृतं कल्पसहस्रैर्यत्प्रतिघः प्रतिहन्ति तत् ॥ (१।२)
kṛtaṃ kalpasahasrairyatpratighaḥ pratihanti tat ||
तस्मात् क्षान्तिं प्रयत्नेन भावयेद्विविधैर्नयैः ॥ (२।२)
tasmāt kṣāntiṃ prayatnena bhāvayedvividhairnayaiḥ ||
न निद्रां न धृतिं याति द्वेषशल्ये हृदि स्थिते ॥ (३।२)
na nidrāṃ na dhṛtiṃ yāti dveṣaśalye hṛdi sthite ||
पूजयत्यर्थमानैर्यान् ये ऽपि चैनं समाश्रिताः । (४।१)
pūjayatyarthamānairyān ye 'pi cainaṃ samāśritāḥ |
ते ऽप्येनं हन्तुमिच्छन्ति स्वामिनं द्वेषदुर्भगम् ॥ (४।२)
te 'pyenaṃ hantumicchanti svāminaṃ dveṣadurbhagam ||
सुहृदोऽप्युद्विजन्तेऽस्माद् ददाति न च सेव्यते । (५।१)
suhṛdo'pyudvijante'smād dadāti na ca sevyate |
संक्षेपान् नास्ति तत्किंचित्क्रोधनो येन सुस्थितः ॥ (५।२)
saṃkṣepān nāsti tatkiṃcitkrodhano yena susthitaḥ ||
यः क्रोधं हन्ति निर्बन्धात् स सुखीह परत्र च ॥ (६।२)
yaḥ krodhaṃ hanti nirbandhāt sa sukhīha paratra ca ||
दौर्मनस्याशनं प्राप्य द्वेषो दृप्तो निहन्ति माम् ॥ (७।२)
daurmanasyāśanaṃ prāpya dveṣo dṛpto nihanti mām ||
यस्मान् न मद्वधादन्यत्कृत्यमस्यास्ति वैरिणः ॥ (८।२)
yasmān na madvadhādanyatkṛtyamasyāsti vairiṇaḥ ||
दौर्मनस्येऽपि नास्तीष्टं कुशलं त्व् अवहीयते ॥ (९।२)
daurmanasye'pi nāstīṣṭaṃ kuśalaṃ tv avahīyate ||
यद्यस्त्येव प्रतीकारो दौर्मनस्येन तत्र किम् । (१०।१)
yadyastyeva pratīkāro daurmanasyena tatra kim |
अथ नास्ति प्रतीकारो दौर्मनस्येन तत्र किम् ॥ (१०।२)
atha nāsti pratīkāro daurmanasyena tatra kim ||
दुःखं न्यक्कारपारुष्यमयशश्चेत्यनीप्सितम् । (११।१)
duḥkhaṃ nyakkārapāruṣyamayaśaścetyanīpsitam |
प्रियाणामात्मनो वापि शत्रोश्चैतद्विपर्ययात् ॥ (११।२)
priyāṇāmātmano vāpi śatroścaitadviparyayāt ||
कथंचिल् लभ्यते सौख्यं दुःखं स्थितमयत्नतः । (१२।१)
kathaṃcil labhyate saukhyaṃ duḥkhaṃ sthitamayatnataḥ |
दुःखेनैव च निःसारश् चेतस् तस्माद् दृढीभव ॥ (१२।२)
duḥkhenaiva ca niḥsāraś cetas tasmād dṛḍhībhava ||
वृथा सहन्ते मुक्त्यर्थमहं कस्मात्तु कातरः ॥ (१३।२)
vṛthā sahante muktyarthamahaṃ kasmāttu kātaraḥ ||
न किंचिदस्ति तद्वस्तु यदभ्यासस्य दुष्करम् । (१४।१)
na kiṃcidasti tadvastu yadabhyāsasya duṣkaram |
तस्मान्मृदुव्यथाभ्यासात् सोढव्यापि महाव्यथा ॥ (१४।२)
tasmānmṛduvyathābhyāsāt soḍhavyāpi mahāvyathā ||
महत्कण्ड्वादिदुःखं च किमनर्थं न पश्यसि ॥ (१५।२)
mahatkaṇḍvādiduḥkhaṃ ca kimanarthaṃ na paśyasi ||
सौकुमार्यं न कर्तव्यमन्यथा वर्धते व्यथा ॥ (१६।२)
saukumāryaṃ na kartavyamanyathā vardhate vyathā ||
केचित्स्वशोणितं दृष्ट्वा विक्रमन्ते विशेषतः । (१७।१)
kecitsvaśoṇitaṃ dṛṣṭvā vikramante viśeṣataḥ |
परशोणितमप्येके दृष्ट्वा मूर्छां व्रजन्ति यत् ॥ (१७।२)
paraśoṇitamapyeke dṛṣṭvā mūrchāṃ vrajanti yat ||
तच् चित्तस्य दृढत्वेन कातरत्वेन चागतम् । (१८।१)
tac cittasya dṛḍhatvena kātaratvena cāgatam |
दुःखदुर्योधनस्तस्माद् भवेदभिभवेद्व्यथाम् ॥ (१८।२)
duḥkhaduryodhanastasmād bhavedabhibhavedvyathām ||
दुःखेऽपि नैव चित्तस्य प्रसादं क्षोभयेद्बुधः । (१९।१)
duḥkhe'pi naiva cittasya prasādaṃ kṣobhayedbudhaḥ |
संग्रामो हि सह क्लेशैर्युद्धे च सुलभा व्यथा ॥ (१९।२)
saṃgrāmo hi saha kleśairyuddhe ca sulabhā vyathā ||
उरसारातिघातान् ये प्रतीच्छन्तो जयन्त्यरीन् । (२०।१)
urasārātighātān ye pratīcchanto jayantyarīn |
गुणोऽपरश्च दुःखस्य यत्संवेगान्मदच्युतिः । (२१।१)
guṇo'paraśca duḥkhasya yatsaṃvegānmadacyutiḥ |
संसारिषु च कारुण्यं पापाद्भीतिर्जिने स्पृहा ॥ (२१।२)
saṃsāriṣu ca kāruṇyaṃ pāpādbhītirjine spṛhā ||
सचेतनेषु किं कोपः ते ऽपि प्रत्ययकोपिताः ॥ (२२।२)
sacetaneṣu kiṃ kopaḥ te 'pi pratyayakopitāḥ ||
अनिष्यमाणम् अप्य् एतच्छूलम् उत्पद्यते यथा । (२३।१)
aniṣyamāṇam apy etacchūlam utpadyate yathā |
कुप्यामीति न संचिन्त्य कुप्यति स्वेच्छया जनः । (२४।१)
kupyāmīti na saṃcintya kupyati svecchayā janaḥ |
उत्पत्स्य इत्यभिप्रेत्य क्रोध उत्पद्यते न च ॥ (२४।२)
utpatsya ityabhipretya krodha utpadyate na ca ||
सर्वं यत्प्रत्ययबलात् स्वतन्त्रं तु न विद्यते ॥ (२५।२)
sarvaṃ yatpratyayabalāt svatantraṃ tu na vidyate ||
यत्प्रधानं किलाभीष्टं यत्तदात्मेति कल्पितम् । (२७।१)
yatpradhānaṃ kilābhīṣṭaṃ yattadātmeti kalpitam |
अनुत्पन्नं हि तन् नास्ति क इच्छेद्भवितुं तदा । (२८।१)
anutpannaṃ hi tan nāsti ka icchedbhavituṃ tadā |
नित्यो ह्य् अचेतनश्चात्मा व्योमवत् स्फुटमक्रियः । (२९।१)
nityo hy acetanaścātmā vyomavat sphuṭamakriyaḥ |
प्रत्ययान्तरसङ्गेऽपि निर्विकारस्य का क्रिया ॥ (२९।२)
pratyayāntarasaṅge'pi nirvikārasya kā kriyā ||
यः पूर्ववत्क्रियाकाले क्रियायास्तेन किं कृतम् । (३०।१)
yaḥ pūrvavatkriyākāle kriyāyāstena kiṃ kṛtam |
तस्य क्रियेति सम्बन्धे कतरत् तन्निबन्धनम् ॥ (३०।२)
tasya kriyeti sambandhe katarat tannibandhanam ||
निर्माणवदचेष्टेषु भावेष्वेवं क्व कुप्यते ॥ (३१।२)
nirmāṇavadaceṣṭeṣu bhāveṣvevaṃ kva kupyate ||
वारणापि न युक्तैवं कः किं वारयतीति चेत् । (३२।१)
vāraṇāpi na yuktaivaṃ kaḥ kiṃ vārayatīti cet |
युक्ता प्रतीत्यता यस्माद् दुःखस्योपरतिर् मता ॥ (३२।२)
yuktā pratītyatā yasmād duḥkhasyoparatir matā ||
तस्मादमित्रं मित्रं वा दृष्ट्वाप्यन्यायकारिणम् । (३३।१)
tasmādamitraṃ mitraṃ vā dṛṣṭvāpyanyāyakāriṇam |
ईदृशाः प्रत्यया अस्येत्येवं मत्वा सुखी भवेत् ॥ (३३।२)
īdṛśāḥ pratyayā asyetyevaṃ matvā sukhī bhavet ||
यदि तु खेच्छया सिद्धिः सर्वेषामेव देहिनाम् । (३४।१)
yadi tu khecchayā siddhiḥ sarveṣāmeva dehinām |
न भवेत्कस्यचिद्दुःखं न दुःखं कश्चिदिच्छति ॥ (३४।२)
na bhavetkasyacidduḥkhaṃ na duḥkhaṃ kaścidicchati ||
प्रमादादात्मनात्मानं बाधन्ते कण्टकादिभिः । (३५।१)
pramādādātmanātmānaṃ bādhante kaṇṭakādibhiḥ |
भक्तच्छेदादिभिः कोपाद् दुरापस्त्र्यादिलिप्सया ॥ (३५।२)
bhaktacchedādibhiḥ kopād durāpastryādilipsayā ||
उद्बन्धनप्रपातैश्च विषापथ्यादिभक्षणैः । (३६।१)
udbandhanaprapātaiśca viṣāpathyādibhakṣaṇaiḥ |
निघ्नन्ति केचिद् आत्मानम् अपुण्याचरणेन च ॥ (३६।२)
nighnanti kecid ātmānam apuṇyācaraṇena ca ||
यदैवं क्लेशवश्यत्वाद् घ्नन्त्यात्मानमपि प्रियम् । (३७।१)
yadaivaṃ kleśavaśyatvād ghnantyātmānamapi priyam |
क्लेशोन्मत्तीकृतेष्वेषु प्रवृत्तेष्वात्मघातने । (३८।१)
kleśonmattīkṛteṣveṣu pravṛtteṣvātmaghātane |
न केवलं दया नास्ति क्रोध उत्पद्यते कथम् ॥ (३८।२)
na kevalaṃ dayā nāsti krodha utpadyate katham ||
तेषु कोपो न युक्तो मे यथाग्नौ दहनात्मके ॥ (३९।२)
teṣu kopo na yukto me yathāgnau dahanātmake ||
अथ दोषोऽयमागन्तुः सत्त्वाः प्रकृतिपेशलाः । (४०।१)
atha doṣo'yamāgantuḥ sattvāḥ prakṛtipeśalāḥ |
यथाप्ययुक्तस्तत्कोपः कटुधूमे यथाम्बरे ॥ (४०।२)
yathāpyayuktastatkopaḥ kaṭudhūme yathāmbare ||
मुख्यं दण्डादिकं हित्वा प्रेरके यदि कुप्यते । (४१।१)
mukhyaṃ daṇḍādikaṃ hitvā prerake yadi kupyate |
द्वेषेण प्रेरितः सो ऽपि द्वेषे द्वेषोऽस्तु मे वरम् ॥ (४१।२)
dveṣeṇa preritaḥ so 'pi dveṣe dveṣo'stu me varam ||
मयापि पूर्वं सत्त्वानामीदृश्येव व्यथा कृता । (४२।१)
mayāpi pūrvaṃ sattvānāmīdṛśyeva vyathā kṛtā |
तस्मान्मे युक्तमेवैतत्सत्त्वोपद्रवकारिणः ॥ (४२।२)
tasmānme yuktamevaitatsattvopadravakāriṇaḥ ||
तच्छस्त्रं मम कायश्च द्वयं दुःखस्य कारणम् । (४३।१)
tacchastraṃ mama kāyaśca dvayaṃ duḥkhasya kāraṇam |
तेन शस्त्रं मया कायो गृहीतः कुत्र कुप्यते ॥ (४३।२)
tena śastraṃ mayā kāyo gṛhītaḥ kutra kupyate ||
तृष्णान्धेन मया तत्र व्यथायां कुत्र कुप्यते ॥ (४४।२)
tṛṣṇāndhena mayā tatra vyathāyāṃ kutra kupyate ||
दुःखं नेच्छामि दुःखस्य हेतुमिच्छामि बालिशः । (४५।१)
duḥkhaṃ necchāmi duḥkhasya hetumicchāmi bāliśaḥ |
स्वापराधागते दुःखे कस्माद् अन्यत्र कुप्यते ॥ (४५।२)
svāparādhāgate duḥkhe kasmād anyatra kupyate ||
मामाश्रित्य तु यान्त्येते नरकान् दीर्घवेदनान् ॥ (४८।२)
māmāśritya tu yāntyete narakān dīrghavedanān ||
कस्माद्विपर्ययं कृत्वा खलचेतः प्रकुप्यसि ॥ (४९।२)
kasmādviparyayaṃ kṛtvā khalacetaḥ prakupyasi ||
अथ प्रत्यपकारी स्यां तथाप्येते न रक्षिताः । (५१।१)
atha pratyapakārī syāṃ tathāpyete na rakṣitāḥ |
हीयते चापि मे चर्या तस्मान् नष्टास्तपस्विनः ॥ (५१।२)
hīyate cāpi me caryā tasmān naṣṭāstapasvinaḥ ||
मनो हन्तुममूर्तत्वान् न शक्यं केनचित् क्वचित् । (५२।१)
mano hantumamūrtatvān na śakyaṃ kenacit kvacit |
न्यक्वारः परुषं वाक्यमयशश्चेत्ययं गणः । (५३।१)
nyakvāraḥ paruṣaṃ vākyamayaśaścetyayaṃ gaṇaḥ |
कायं न बाधते तेन चेतः कस्मात्प्रकुप्यसि ॥ (५३।२)
kāyaṃ na bādhate tena cetaḥ kasmātprakupyasi ||
मय्यप्रसादो यो ऽन्येषां स किं मां भक्षयिष्यति । (५४।१)
mayyaprasādo yo 'nyeṣāṃ sa kiṃ māṃ bhakṣayiṣyati |
इह जन्मान्तरे वापि येनासौ मे ऽनभीप्सितः ॥ (५४।२)
iha janmāntare vāpi yenāsau me 'nabhīpsitaḥ ||
लाभान्तरायकारित्वाद् यद्यसौ मे ऽनभीप्सितः । (५५।१)
lābhāntarāyakāritvād yadyasau me 'nabhīpsitaḥ |
नङ्क्ष्यतीहैव मे लाभः पापं तु स्थास्यति ध्रुवम् ॥ (५५।२)
naṅkṣyatīhaiva me lābhaḥ pāpaṃ tu sthāsyati dhruvam ||
वरमद्यैव मे मृत्युर्न मिथ्याजीवितं चिरम् । (५६।१)
varamadyaiva me mṛtyurna mithyājīvitaṃ ciram |
यस्माच् चिरमपि स्थित्वा मृत्युदुःखं तदैव मे ॥ (५६।२)
yasmāc ciramapi sthitvā mṛtyuduḥkhaṃ tadaiva me ||
स्वप्ने वर्षशतं सौख्यं भुक्त्वा यश्च विबुध्यते । (५७।१)
svapne varṣaśataṃ saukhyaṃ bhuktvā yaśca vibudhyate |
मुहूर्तमपरो यश्च सुखी भूत्वा विबुध्यते ॥ (५७।२)
muhūrtamaparo yaśca sukhī bhūtvā vibudhyate ||
ननु निवर्तते सौख्यं द्वयोरपि विबुद्धयोः । (५८।१)
nanu nivartate saukhyaṃ dvayorapi vibuddhayoḥ |
रिक्तहस्तश्च नग्नश्च यास्यामि मुषितो यथा ॥ (५९।२)
riktahastaśca nagnaśca yāsyāmi muṣito yathā ||
पापक्षयं च पुण्यं च लाभाज् जीवन् करोमि चेत् । (६०।१)
pāpakṣayaṃ ca puṇyaṃ ca lābhāj jīvan karomi cet |
पुण्यक्षयश्च पापं च लाभार्थं क्रुध्यतो ननु ॥ (६०।२)
puṇyakṣayaśca pāpaṃ ca lābhārthaṃ krudhyato nanu ||
अवर्णवादिनि द्वेषः सत्त्वान्नाशयतीति चेत् । (६२।१)
avarṇavādini dveṣaḥ sattvānnāśayatīti cet |
न युज्यते मम द्वेषो बुद्धादीनां न हि व्यथा ॥ (६४।२)
na yujyate mama dveṣo buddhādīnāṃ na hi vyathā ||
पूर्ववत्प्रत्ययोत्पादं दृष्ट्वा कोपं निवारयेत् ॥ (६५।२)
pūrvavatpratyayotpādaṃ dṛṣṭvā kopaṃ nivārayet ||
सा व्यथा चेतने दृष्टा क्षमस्वैनां व्यथामतः ॥ (६६।२)
sā vyathā cetane dṛṣṭā kṣamasvaināṃ vyathāmataḥ ||
मोहादेके ऽपराध्यन्ति कुप्यन्त्यन्येऽपि मोहिताः । (६७।१)
mohādeke 'parādhyanti kupyantyanye'pi mohitāḥ |
ब्रूमः कमेषु निर्दोषं कं वा ब्रूमोऽपराधिनम् ॥ (६७।२)
brūmaḥ kameṣu nirdoṣaṃ kaṃ vā brūmo'parādhinam ||
कस्मादेवं कृतं पूर्वं येनैवं बाध्यसे परैः । (६८।१)
kasmādevaṃ kṛtaṃ pūrvaṃ yenaivaṃ bādhyase paraiḥ |
सर्वे कर्मपरायत्तः को ऽहम् अत्रान्यथाकृतौ ॥ (६८।२)
sarve karmaparāyattaḥ ko 'ham atrānyathākṛtau ||
एवं बुद्ध्वा तु पुण्येषु तथा यत्नं करोम्यहम् । (६९।१)
evaṃ buddhvā tu puṇyeṣu tathā yatnaṃ karomyaham |
येन सर्वे भविष्यन्ति मैत्रचित्ताः परस्परम् ॥ (६९।२)
yena sarve bhaviṣyanti maitracittāḥ parasparam ||
दह्यमाने गृहे यद्वदग्निर्गत्वा गृहान्तरम् । (७०।१)
dahyamāne gṛhe yadvadagnirgatvā gṛhāntaram |
एवं चित्तं यदासङ्गाद् दह्यते द्वेषवह्निना । (७१।१)
evaṃ cittaṃ yadāsaṅgād dahyate dveṣavahninā |
तत्क्षणं तत्परित्याज्यं पुण्यात्मोद्दाहशङ्कया ॥ (७१।२)
tatkṣaṇaṃ tatparityājyaṃ puṇyātmoddāhaśaṅkayā ||
मारणीयः कथं छित्त्वा मुक्तश् चेत् किम् अभद्रकम् । (७२।१)
māraṇīyaḥ kathaṃ chittvā muktaś cet kim abhadrakam |
मनुष्यदुःखैर्नरकान्मुक्तश्चेत्किम् अभद्रकम् ॥ (७२।२)
manuṣyaduḥkhairnarakānmuktaścetkim abhadrakam ||
यद्येतन्मात्रमेवाद्य दुःखं सोढुं न पार्यते । (७३।१)
yadyetanmātramevādya duḥkhaṃ soḍhuṃ na pāryate |
तन् नारकव्यथाहेतुः क्रोधः कस्मान् न वार्यते ॥ (७३।२)
tan nārakavyathāhetuḥ krodhaḥ kasmān na vāryate ||
कारितोऽस्मि न चात्मार्थः परार्थो वा कृतो मया ॥ (७४।२)
kārito'smi na cātmārthaḥ parārtho vā kṛto mayā ||
न चेदं तादृशं दुःखं महार्थं च करिष्यति । (७५।१)
na cedaṃ tādṛśaṃ duḥkhaṃ mahārthaṃ ca kariṣyati |
जगद्दुःखहरे दुःखे प्रीतिरेवात्र युज्यते ॥ (७५।२)
jagadduḥkhahare duḥkhe prītirevātra yujyate ||
यदि प्रीतिसुखं प्राप्तमन्यैः स्तुत्वा गुणोर्जितम् । (७६।१)
yadi prītisukhaṃ prāptamanyaiḥ stutvā guṇorjitam |
मनस्त्वमपि तं स्तुत्वा कस्मादेवं न हृष्यसि ॥ (७६।२)
manastvamapi taṃ stutvā kasmādevaṃ na hṛṣyasi ||
इदं च ते हृष्टिसुखं निरवद्यं सुखोदयम् । (७७।१)
idaṃ ca te hṛṣṭisukhaṃ niravadyaṃ sukhodayam |
न वारितं च गुणिभिः परावर्जनम् उत्तमम् ॥ (७७।२)
na vāritaṃ ca guṇibhiḥ parāvarjanam uttamam ||
तस्यैव सुखमित्येवं तवेदं यदि न प्रियम् । (७८।१)
tasyaiva sukhamityevaṃ tavedaṃ yadi na priyam |
भृतिदानादिविरतेर् दृष्टादृष्टं हतं भवेत् ॥ (७८।२)
bhṛtidānādivirater dṛṣṭādṛṣṭaṃ hataṃ bhavet ||
कीर्त्यमाने परगुणे स्वसौख्यमपि नेच्छसि ॥ (७९।२)
kīrtyamāne paraguṇe svasaukhyamapi necchasi ||
बोधिचित्तं समुत्पाद्य सर्वसत्त्वसुखेच्छया । (८०।१)
bodhicittaṃ samutpādya sarvasattvasukhecchayā |
स्वयं लब्धसुखेष्वद्य कस्मात्सत्त्वेषु कुप्यसि ॥ (८०।२)
svayaṃ labdhasukheṣvadya kasmātsattveṣu kupyasi ||
त्रैलोक्यपूज्यं बुद्धत्वं सत्त्वानां किं न वाञ्छसि । (८१।१)
trailokyapūjyaṃ buddhatvaṃ sattvānāṃ kiṃ na vāñchasi |
सत्कारमित्वरं दृष्ट्वा तेषां किं परिदह्यसे ॥ (८१।२)
satkāramitvaraṃ dṛṣṭvā teṣāṃ kiṃ paridahyase ||
पुष्णाति यस्त्वया पोष्यं तुभ्यमेव ददाति सः । (८२।१)
puṣṇāti yastvayā poṣyaṃ tubhyameva dadāti saḥ |
कुटुम्बजीविनं लब्ध्वा न हृष्यसि प्रकुप्यसि ॥ (८२।२)
kuṭumbajīvinaṃ labdhvā na hṛṣyasi prakupyasi ||
स किं नेच्छति सत्त्वानां यस्तेषां बोधिमिच्छति । (८३।१)
sa kiṃ necchati sattvānāṃ yasteṣāṃ bodhimicchati |
बोधिचित्तं कुतस्तस्य यो ऽन्यसम्पदि कुप्यति ॥ (८३।२)
bodhicittaṃ kutastasya yo 'nyasampadi kupyati ||
यदि तेन न तल् लब्धं स्थितं दानपतेर्गृहे । (८४।१)
yadi tena na tal labdhaṃ sthitaṃ dānapatergṛhe |
सर्वथापि न तत् ते ऽस्ति दत्तादत्तेन तेन किम् ॥ (८४।२)
sarvathāpi na tat te 'sti dattādattena tena kim ||
किं वारयतु पुण्यानि प्रसन्नान् स्वगुणानथ । (८५।१)
kiṃ vārayatu puṇyāni prasannān svaguṇānatha |
कृतपुण्यैः सह स्पर्धामपरैः कर्तुम् इच्छसि ॥ (८६।२)
kṛtapuṇyaiḥ saha spardhāmaparaiḥ kartum icchasi ||
जातं चेदप्रियं शत्रोस् त्वत्तुष्ट्या किं पुनर्भवेत् । (८७।१)
jātaṃ cedapriyaṃ śatros tvattuṣṭyā kiṃ punarbhavet |
अतस् त्वदिच्छया सिद्धं तद्दुःखे किं सुखं तव । (८८।१)
atas tvadicchayā siddhaṃ tadduḥkhe kiṃ sukhaṃ tava |
अथाप्यर्थो भवेदेवमनर्थः को न्व् अतः परः ॥ (८८।२)
athāpyartho bhavedevamanarthaḥ ko nv ataḥ paraḥ ||
यतो नरकपालास्त्वां क्रीत्वा पक्ष्यन्ति कुम्भिषु ॥ (८९।२)
yato narakapālāstvāṃ krītvā pakṣyanti kumbhiṣu ||
स्तुतिर्यशोऽथ सत्कारो न पुण्याय न चायुषे । (९०।१)
stutiryaśo'tha satkāro na puṇyāya na cāyuṣe |
न बलार्थं न चारोग्ये न च कायसुखाय मे ॥ (९०।२)
na balārthaṃ na cārogye na ca kāyasukhāya me ||
एतावांश्च भवेत्स्वार्थो धीमतः स्वार्थवेदिनः । (९१।१)
etāvāṃśca bhavetsvārtho dhīmataḥ svārthavedinaḥ |
मद्यद्यूतादि सेव्यं स्यान्मानसं सुखमिच्छता ॥ (९१।२)
madyadyūtādi sevyaṃ syānmānasaṃ sukhamicchatā ||
यशोऽर्थं हारयन्त्यर्थमात्मानं मारयन्त्यपि । (९२।१)
yaśo'rthaṃ hārayantyarthamātmānaṃ mārayantyapi |
किमक्षराणि भक्ष्याणि मृते कस्य च तत्सुखम् ॥ (९२।२)
kimakṣarāṇi bhakṣyāṇi mṛte kasya ca tatsukham ||
यथा पांशुगृहे भिन्ने रोदित्यार्तरवं शिशुः । (९३।१)
yathā pāṃśugṛhe bhinne rodityārtaravaṃ śiśuḥ |
तथा स्तुतियशोहानौ स्वचित्तं प्रतिभाति मे ॥ (९३।२)
tathā stutiyaśohānau svacittaṃ pratibhāti me ||
शब्दस्तावदचित्तत्वात्स मां स्तौतीत्यसंभवः । (९४।१)
śabdastāvadacittatvātsa māṃ stautītyasaṃbhavaḥ |
अन्यत्र मयि वा प्रीत्या किं हि मे परकीयया । (९५।१)
anyatra mayi vā prītyā kiṃ hi me parakīyayā |
तस्यैव तत्प्रीतिसुखं भागो नाल्पोऽपि मे ततः ॥ (९५।२)
tasyaiva tatprītisukhaṃ bhāgo nālpo'pi me tataḥ ||
तत्सुखेन सुखित्वं चेत्सर्वत्रैव ममास्तु तत् । (९६।१)
tatsukhena sukhitvaṃ cetsarvatraiva mamāstu tat |
तस्मादहं स्तुतोऽस्मीति प्रीतिरात्मनि जायते । (९७।१)
tasmādahaṃ stuto'smīti prītirātmani jāyate |
तत्राप्येवमसंबन्धात्केवलं शिशुचेष्टितम् ॥ (९७।२)
tatrāpyevamasaṃbandhātkevalaṃ śiśuceṣṭitam ||
स्तुत्यादयश्च मे क्षोभं संवेगं नाशयन्त्यमी । (९८।१)
stutyādayaśca me kṣobhaṃ saṃvegaṃ nāśayantyamī |
गुणवत्सु च मात्सर्यं सम्पत्कोपं च कुर्वते ॥ (९८।२)
guṇavatsu ca mātsaryaṃ sampatkopaṃ ca kurvate ||
तस्मात्स्तुत्यादिघाताय मम ये प्रत्युपस्थिताः । (९९।१)
tasmātstutyādighātāya mama ye pratyupasthitāḥ |
मुक्त्यर्थिनश्चायुक्तं मे लाभसत्कारबन्धनम् । (१००।१)
muktyarthinaścāyuktaṃ me lābhasatkārabandhanam |
ये मोचयन्ति मां बन्धाद् द्वेषस्तेषु कथं मम ॥ (१००।२)
ye mocayanti māṃ bandhād dveṣasteṣu kathaṃ mama ||
दुःखं प्रवेष्टुकामस्य ये कपाटत्वमागताः । (१०१।१)
duḥkhaṃ praveṣṭukāmasya ye kapāṭatvamāgatāḥ |
बुद्धाधिष्ठानत इव द्वेषस्तेषु कथं मम ॥ (१०१।२)
buddhādhiṣṭhānata iva dveṣasteṣu kathaṃ mama ||
पुण्यविघ्नः कृतोऽनेनेत्यत्र कोपो न युज्यते । (१०२।१)
puṇyavighnaḥ kṛto'nenetyatra kopo na yujyate |
क्षान्त्या समं तपो नास्ति नन्वेतत्तदुपस्थितम् ॥ (१०२।२)
kṣāntyā samaṃ tapo nāsti nanvetattadupasthitam ||
मयैवात्र कृतो विघ्नः पुण्यहेताव् उपस्थिते ॥ (१०३।२)
mayaivātra kṛto vighnaḥ puṇyahetāv upasthite ||
यो हि येन विना नास्ति यस्मिंश्च सति विद्यते । (१०४।१)
yo hi yena vinā nāsti yasmiṃśca sati vidyate |
स एव कारणं तस्य स कथं विघ्न उच्यते ॥ (१०४।२)
sa eva kāraṇaṃ tasya sa kathaṃ vighna ucyate ||
न हि कालोपपन्नेन दानविघ्नः कृतोऽर्थिना । (१०५।१)
na hi kālopapannena dānavighnaḥ kṛto'rthinā |
न च प्रव्राजके प्राप्ते प्रव्रज्याविघ्न उच्यते ॥ (१०५।२)
na ca pravrājake prāpte pravrajyāvighna ucyate ||
अश्रमोपार्जितस् तस्माद्नृहे निधिरिवोत्थितः । (१०७।१)
aśramopārjitas tasmādnṛhe nidhirivotthitaḥ |
बोधिचर्यासहायत्वात् स्पृहणीयो रिपुर्मम ॥ (१०७।२)
bodhicaryāsahāyatvāt spṛhaṇīyo ripurmama ||
मया चानेन चोपात्तं तस्मादेतत्क्षमाफलम् । (१०८।१)
mayā cānena copāttaṃ tasmādetatkṣamāphalam |
एतस्मै प्रथमं देयमेतत्पूर्वा क्षमा यतः ॥ (१०८।२)
etasmai prathamaṃ deyametatpūrvā kṣamā yataḥ ||
क्षमासिद्ध्याशयो नास्य तेन पूज्यो न चेदरिः । (१०९।१)
kṣamāsiddhyāśayo nāsya tena pūjyo na cedariḥ |
सिद्धिहेतुरुचितोऽपि सद्धर्मः पूज्यते कथम् ॥ (१०९।२)
siddhiheturucito'pi saddharmaḥ pūjyate katham ||
अन्यथा मे कथं क्षान्तिर्भिषजीव हितोद्यते ॥ (११०।२)
anyathā me kathaṃ kṣāntirbhiṣajīva hitodyate ||
तद्दुष्टाशयमेवातः प्रतीत्योत्पद्यते क्षमा । (१११।१)
tadduṣṭāśayamevātaḥ pratītyotpadyate kṣamā |
स एवातः क्षमाहेतुः पूज्यः सद्धर्मवन्मया ॥ (१११।२)
sa evātaḥ kṣamāhetuḥ pūjyaḥ saddharmavanmayā ||
सत्त्वक्षेत्रं जिनक्षेत्रमित्यतो मुनिनोदितम् । (११२।१)
sattvakṣetraṃ jinakṣetramityato muninoditam |
एतानाराध्य बहवः सम्पत्पारं यतो गताः ॥ (११२।२)
etānārādhya bahavaḥ sampatpāraṃ yato gatāḥ ||
सत्त्वेभ्यश्च जिनेभ्यश्च बुद्धधर्मागमे समे । (११३।१)
sattvebhyaśca jinebhyaśca buddhadharmāgame same |
जिनेषु गौरवं यद्वन् न सत्त्वेष्विति कः क्रमः ॥ (११३।२)
jineṣu gauravaṃ yadvan na sattveṣviti kaḥ kramaḥ ||
आशयस्य च माहात्म्यं न स्वतः किं तु कार्यतः । (११४।१)
āśayasya ca māhātmyaṃ na svataḥ kiṃ tu kāryataḥ |
समं च तेन माहात्म्यं सत्त्वानां तेन ते समाः ॥ (११४।२)
samaṃ ca tena māhātmyaṃ sattvānāṃ tena te samāḥ ||
मैत्र्याशयश्च यत्पूज्यः सत्त्वमाहात्म्यमेव तत् । (११५।१)
maitryāśayaśca yatpūjyaḥ sattvamāhātmyameva tat |
बुद्धप्रसादाद्यत्पुण्यं बुद्धमाहात्म्यमेव तत् ॥ (११५।२)
buddhaprasādādyatpuṇyaṃ buddhamāhātmyameva tat ||
बुद्धधर्मागमांशेन तस्मात्सत्त्वा जिनैः समाः । (११६।१)
buddhadharmāgamāṃśena tasmātsattvā jinaiḥ samāḥ |
न तु बुद्धैः समाः केचिदनन्तांशैर्गुणार्णवैः ॥ (११६।२)
na tu buddhaiḥ samāḥ kecidanantāṃśairguṇārṇavaiḥ ||
गुणसारैकराशीनां गुणोऽणुरपि चेत् क्वचित् । (११७।१)
guṇasāraikarāśīnāṃ guṇo'ṇurapi cet kvacit |
दृश्यते तस्य पूजार्थं त्रैलोक्यमपि न क्षमम् ॥ (११७।२)
dṛśyate tasya pūjārthaṃ trailokyamapi na kṣamam ||
बुद्धधर्मोदयांशस्तु श्रेष्ठः सत्त्वेषु विद्यते । (११८।१)
buddhadharmodayāṃśastu śreṣṭhaḥ sattveṣu vidyate |
एतदंशानुरूप्येण सत्त्वपूजा कृता भवेत् ॥ (११८।२)
etadaṃśānurūpyeṇa sattvapūjā kṛtā bhavet ||
किं च निश्छद्मबन्धूनाम् अप्रमेयोपकारिणाम् । (११९।१)
kiṃ ca niśchadmabandhūnām aprameyopakāriṇām |
सत्त्वाराधनमुत्सृज्य निष्कृतिः का परा भवेत् ॥ (११९।२)
sattvārādhanamutsṛjya niṣkṛtiḥ kā parā bhavet ||
भिन्दन्ति देहं प्रविशन्त्य् अवीचीं येषां कृते तत्र कृते कृतं स्यात् । (१२०।१)
bhindanti dehaṃ praviśanty avīcīṃ yeṣāṃ kṛte tatra kṛte kṛtaṃ syāt |
महापकारिष्वपि तेन सर्वकल्याणमेवाचरणीयमेषु ॥ (१२०।२)
mahāpakāriṣvapi tena sarvakalyāṇamevācaraṇīyameṣu ||
स्वयं मम स्वामिन एव तावत् तदर्थमात्मन्यपि निर्व्यपेक्षाः । (१२१।१)
svayaṃ mama svāmina eva tāvat tadarthamātmanyapi nirvyapekṣāḥ |
अहं कथं स्वामिषु तेषु तेषु करोमि मानं न तु दासभावम् ॥ (१२१।२)
ahaṃ kathaṃ svāmiṣu teṣu teṣu karomi mānaṃ na tu dāsabhāvam ||
येषां सुखे यान्ति मुदं मुनीन्द्रा येषां व्यथायां प्रविशन्ति मन्युम् । (१२२।१)
yeṣāṃ sukhe yānti mudaṃ munīndrā yeṣāṃ vyathāyāṃ praviśanti manyum |
तत्तोषणात् सर्वमुनीन्द्रतुष्टिस् तत्रापकारे ऽपकृतं मुनीनाम् ॥ (१२२।२)
tattoṣaṇāt sarvamunīndratuṣṭis tatrāpakāre 'pakṛtaṃ munīnām ||
आदीप्तकायस्य यथा समन्तान् न सर्वकामैरपि सौमनस्यम् । (१२३।१)
ādīptakāyasya yathā samantān na sarvakāmairapi saumanasyam |
सत्त्वव्यथायामपि तद्वदेव न प्रीत्युपायोऽस्ति दयामयानाम् ॥ (१२३।२)
sattvavyathāyāmapi tadvadeva na prītyupāyo'sti dayāmayānām ||
तस्मान्मया यज् जनदुःखदेन दुःखं कृतं सर्वमहाकृपाणाम् । (१२४।१)
tasmānmayā yaj janaduḥkhadena duḥkhaṃ kṛtaṃ sarvamahākṛpāṇām |
तदद्य पापं प्रतिदेशयामि यत्खेदितास्तन्मुनयः क्षमन्ताम् ॥ (१२४।२)
tadadya pāpaṃ pratideśayāmi yatkheditāstanmunayaḥ kṣamantām ||
आराधनायाद्य तथागतानां सर्वात्मना दास्यमुपैमि लोके । (१२५।१)
ārādhanāyādya tathāgatānāṃ sarvātmanā dāsyamupaimi loke |
कुर्वन्तु मे मूर्ध्नि पदं जनौघा विघ्नन्तु वा तुष्यतु लोकनाथः ॥ (१२५।२)
kurvantu me mūrdhni padaṃ janaughā vighnantu vā tuṣyatu lokanāthaḥ ||
आत्मीकृतं सर्वमिदं जगत्तैः कृपात्मभिर्नैव हि संशयोऽस्ति । (१२६।१)
ātmīkṛtaṃ sarvamidaṃ jagattaiḥ kṛpātmabhirnaiva hi saṃśayo'sti |
दृश्यन्त एते ननु सत्त्वरूपास्त एव नाथाः किमनादरोऽत्र ॥ (१२६।२)
dṛśyanta ete nanu sattvarūpāsta eva nāthāḥ kimanādaro'tra ||
तथागताराधनमेतदेव स्वार्थस्य संसाधनमेतदेव । (१२७।१)
tathāgatārādhanametadeva svārthasya saṃsādhanametadeva |
कोकस्य दुःखापहमेतदेव तस्मान्ममास्तु व्रतमेतदेव ॥ (१२७।२)
kokasya duḥkhāpahametadeva tasmānmamāstu vratametadeva ||
विकर्तुं नैव शक्नोति दीर्घदर्शी महाजनः ॥ (१२८।२)
vikartuṃ naiva śaknoti dīrghadarśī mahājanaḥ ||
यस्मान् नैव स एकाकी तस्य राजबलं बलम् । (१२९।१)
yasmān naiva sa ekākī tasya rājabalaṃ balam |
तथा न दुर्बलं कंचिदपराद्धं विमानयेत् ॥ (१२९।२)
tathā na durbalaṃ kaṃcidaparāddhaṃ vimānayet ||
यस्मान् नरकपालाश् च कृपावन्तश्च तद्बलम् । (१३०।१)
yasmān narakapālāś ca kṛpāvantaśca tadbalam |
तस्मादाराधयेत्सत्त्वान् भृत्यश्चण्डनृपं यथा ॥ (१३०।२)
tasmādārādhayetsattvān bhṛtyaścaṇḍanṛpaṃ yathā ||
कुपितः किं नृपः कुर्याद्येन स्यान्नरकव्यथा । (१३१।१)
kupitaḥ kiṃ nṛpaḥ kuryādyena syānnarakavyathā |
यत्सत्त्वदौर्मनस्येन कृतेन ह्य् अनुभूयते ॥ (१३१।२)
yatsattvadaurmanasyena kṛtena hy anubhūyate ||
तुष्टः किं नृपतिर्दद्याद्यद्बुद्धत्वसमं भवेत् । (१३२।१)
tuṣṭaḥ kiṃ nṛpatirdadyādyadbuddhatvasamaṃ bhavet |
यत्सत्त्वसौमनस्येन कृतेन ह्य् अनुभूयते ॥ (१३२।२)
yatsattvasaumanasyena kṛtena hy anubhūyate ||
आस्तां भविष्यद्बुद्धत्वं सत्त्वाराधनसम्भवम् । (१३३।१)
āstāṃ bhaviṣyadbuddhatvaṃ sattvārādhanasambhavam |
इहैव सौभाग्ययशः सौस्थित्यं किं न पश्यसि ॥ (१३३।२)
ihaiva saubhāgyayaśaḥ sausthityaṃ kiṃ na paśyasi ||
प्रासादिकत्वमारोग्यं प्रामोद्यं चिरजीवितम् । (१३४।१)
prāsādikatvamārogyaṃ prāmodyaṃ cirajīvitam |
चक्रवर्तिसुखं स्फीतं क्षमी प्राप्नोति संसरन् ॥ (१३४।२)
cakravartisukhaṃ sphītaṃ kṣamī prāpnoti saṃsaran ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.