शिक्षां रक्षितुकामेन चित्तं रक्ष्यं प्रयत्नतः । (१।१)

न शिक्षा रक्षितुं शक्या चलं चित्तमरक्षता ॥ (१।२)

अदान्ता मत्तमातंगा न कुर्वन्तीह तां व्यथाम् । (२।१)

करोति यामवीच्यादौ मुक्तश्चित्तमतंगजः ॥ (२।२)

बद्धश् चेच् चित्तमातंगः स्मृतिरज्ज्वा समन्ततः । (३।१)

भयमस्तं गतं सर्वं कृत्स्नं कल्याणमागतम् ॥ (३।२)

व्याघ्राः सिंहा गजा ऋक्षाः सर्पाः सर्वे च शत्रवः । (४।१)

सर्वे नरकपालाश् च डाकिन्यो राक्षसास्तथा ॥ (४।२)

सर्वे बद्धा भवन्त्येते चित्तस्यैकस्य बन्धनात् । (५।१)

चित्तस्यैकस्य दमनात् सर्वे दान्ता भवन्ति च ॥ (५।२)

यस्माद्भयानि सर्वाणि दुःखान्यप्रमितानि च । (६।१)

चित्तादेव भवन्तीति कथितं तत्त्ववादिना ॥ (६।२)

शस्त्राणि केन नरके घटितानि प्रयत्नतः । (७।१)

तप्तायःकुट्टिमं केन कुतो जाताश्च ताः स्त्रियः ॥ (७।२)

पापचित्तसमुद्भूतं तत्तत्सर्वं जगौ मुनिः । (८।१)

तस्मान् न कश्चित् त्रैलोक्ये चित्तादन्यो भयानकः ॥ (८।२)

अदरिद्रं जगत्कृत्वा दानपारमिता यदि । (९।१)

जगद् दरिद्रम् अद्यापि सा कथं पूर्वतायिनाम् ॥ (९।२)

फलेन सह सर्वस्वत्यागचित्ताज् जनेऽखिले । (१०।१)

दानपारमिता प्रोक्ता तस्मात् सा चित्तमेव तु ॥ (१०।२)

मत्स्यादयः क्व नीयन्तां मारयेयं यतो न तान् । (११।१)

लब्धे विरतिचित्ते तु शीलपारमिता मता ॥ (११।२)

कियतो मारयिष्यामि दुर्जनान् गगनोपमान् । (१२।१)

मारिते क्रोधचित्ते तु मारिताः सर्वशत्रवः ॥ (१२।२)

भूमिं छादयितुं सर्वां कुतश्चर्म भविष्यति । (१३।१)

उपानट्चर्ममात्रेण छन्ना भवति मेदिनी ॥ (१३।२)

बाह्या भावा मया तद्वच्छक्या वारयितुं न हि । (१४।१)

स्वचित्तं वारयिष्यामि किं ममान्यैर्निवारितैः ॥ (१४।२)

सहापि वाक्छरीराभ्यां मन्दवृत्तेर्न तत्फलम् । (१५।१)

यत्पटोरेककस्यापि चित्तस्य ब्रह्मतादिकम् ॥ (१५।२)

जपास्तपांसि सर्वाणि दीर्घकालकृतान्यपि । (१६।१)

अन्यचित्तेन मन्देन वृथैवेत्याह सर्ववित् ॥ (१६।२)

दुःखं हन्तुं सुखं प्राप्तुं ते भ्रमन्ति मुधाम्बरे । (१७।१)

यैर् एतद् धर्मसर्वस्वं चित्तं गुह्यं न भावितम् ॥ (१७।२)

तस्मात्स्वधिष्ठितं चित्तं मया कार्यं सुरक्षितम् । (१८।१)

चित्तरक्षाव्रतं मुक्त्वा बहुभिः किं मम व्रतैः ॥ (१८।२)

यथा चपलमध्यस्थो रक्षति व्रणमादरात् । (१९।१)

एवं दुर्जनमध्यस्थो रक्षेच् चित्तव्रणं सदा ॥ (१९।२)

व्रणदुःखलवाद्भीतो रक्षति व्रणमादरात् । (२०।१)

संघातपर्वताघाताद्भीतश्चित्तव्रणं न किम् ॥ (२०।२)

अनेन हि विहारेण विहरन् दुर्जनेष्वपि । (२१।१)

प्रमदाजनमध्येऽपि यतिर्धीरो न खण्ड्यते ॥ (२१।२)

लाभा नश्यन्तु मे कामं सत्कारः कायजीवितम् । (२२।१)

नश्यत्वन्यच् च कुशलं मा तु चित्तं कदाचन ॥ (२२।२)

चित्तं रक्षितुकामानां मयैष क्रियतेऽञ्जलिः । (२३।१)

स्मृतिं च सम्प्रजन्यं च सर्वयत्नेन रक्षत ॥ (२३।२)

व्याध्याकुलो नरो यद्वन् न क्षमः सर्वकर्मसु । (२४।१)

तथाभ्यां व्याकुलं चित्तं न क्षमं सर्वकर्मसु ॥ (२४।२)

असम्प्रजन्यचित्तस्य श्रुतचिन्तितभावितम् । (२५।१)

सच्छिद्रकुम्भजलवन् न स्मृताव् अवतिष्ठते ॥ (२५।२)

अनेके श्रुतवन्तोऽपि श्राद्धा यत्नपरा अपि । (२६।१)

असम्प्रजन्यदोषेण भवन्त्यापत्तिकश्मलाः ॥ (२६।२)

असम्प्रजन्यचौरेण स्मृतिमोषानुसारिणा । (२७।१)

उपचित्यापि पुण्यानि मुषिता यान्ति दुर्गतिम् ॥ (२७।२)

क्लेशतस्करसंघोऽयम् अवतारगवेषकः । (२८।१)

प्राप्यावतारं मुष्णाति हन्ति सद्गतिजीवितम् ॥ (२८।२)

तस्मात्स्मृतिर्मनोद्वारान् नापनेया कदाचन । (२९।१)

गतापि प्रत्युपस्थाप्या संस्मृत्यापायिकीं व्यथाम् ॥ (२९।२)

उपाध्यायानुशासिन्या भीत्याप्यादरकारिणाम् । (३०।१)

धन्यानां गुरुसंवासात्सुकरं जायते स्मृतिः ॥ (३०।२)

बुद्धाश्च बोधिसत्त्वाश्च सर्वत्राव्याहतेक्षणाः । (३१।१)

सर्वमेवाग्रतस्तेषां तेषामस्मि पुरः स्थितः ॥ (३१।२)

इति ध्यात्वा तथा तिष्ठेत्त्रपादरभयान्वितः । (३२।१)

बुद्धानुस्मृतिरप्येवं भवेत्तस्य मुहुर्मुहुः ॥ (३२।२)

सम्प्रजन्यं तदायाति न च यात्यागतं पुनः । (३३।१)

स्मृतिर्यदा मनोद्वारे रक्षार्थमवतिष्ठते ॥ (३३।२)

पूर्वं तावदिदं चित्तं सदोपस्थाप्यमीदृशम् । (३४।१)

निरिन्द्रियेणेव मया स्थातव्यं काष्ठवत्सदा ॥ (३४।२)

निष्फला नेत्रविक्षेपा न कर्तव्याः कदाचन । (३५।१)

निध्यायन्तीव सततं कार्या दृष्टिर् अधोगता ॥ (३५।२)

दृष्टिविश्रामहेतोस्तु दिशः पश्येत्कदाचन । (३६।१)

आभासमात्रं दृष्ट्वा च स्वागतार्थं विलोकयेत् ॥ (३६।२)

मार्गादौ भयबोधार्थं मुहुः पश्येच् चतुर्दिशम् । (३७।१)

दिशो विश्रम्य वीक्षेत परावृत्येव पृष्ठतः ॥ (३७।२)

सरेदपसरेद्वापि पुरः पश्चान् निरूप्य च । (३८।१)

एवं सर्वास्ववस्थासु कार्यं बुद्ध्वा समाचरेत् ॥ (३८।२)

कायेनैवम् अवस्थेयम् इत्याक्षिप्य क्रियां पुनः । (३९।१)

कथं कायः स्थित इति द्रष्टव्यं पुनरन्तरा ॥ (३९।२)

निरूप्यः सर्वयत्नेन चित्तमत्तद्विपस्तथा । (४०।१)

धर्मचिन्तामहास्तम्भे यथा बद्धो न मुच्यते ॥ (४०।२)

कुत्र मे वर्तत इति प्रत्यवेक्ष्यं तथा मनः । (४१।१)

समाधानधुरं नैव क्षणमप्युत्सृजेद्यथा ॥ (४१।२)

भयोत्सवादिसम्बन्धे यद्यशक्तो यथासुखम् । (४२।१)

दानकाले तु शीलस्य यस्मादुक्तमुपेक्षणम् ॥ (४२।२)

यद्बुद्ध्वा कर्तुमारब्धं ततोऽन्यन् न विचिन्तयेत् । (४३।१)

तदेव तावन् निष्पाद्यं तद्गतेनान्तरात्मना ॥ (४३।२)

एवं हि सुकृतं सर्वमन्यथा नोभयं भवेत् । (४४।१)

असम्प्रजन्यक्लेशोऽपि वृद्धिं चैवं गमिष्यति ॥ (४४।२)

नानाविधप्रलापेषु वर्तमानेष्वनेकधा । (४५।१)

कौतूहलेषु सर्वेषु हन्यादौत्सुक्यमागतम् ॥ (४५।२)

मृन्मर्दनतृणच्छेदरेखाद्यफलम् आगतम् । (४६।१)

स्मृत्वा ताथागतीं शिक्षां भीतस् तत्क्षणमुत्सृजेत् ॥ (४६।२)

यदा चलितुकामः स्याद्वक्तुकामोऽपि वा भवेत् । (४७।१)

स्वचित्तं प्रत्यवेक्ष्यादौ कुर्याद्धैर्येण युक्तिमत् ॥ (४७।२)

अनुनीतं प्रतिहतं यदा पश्येत्स्वकं मनः । (४८।१)

न कर्तव्यं न वक्तव्यं स्थातव्यं काष्ठवत्तदा ॥ (४८।२)

उद्धतं सोपहासं वा यदा मानमदान्वितम् । (४९।१)

सोत्प्रासातिशयं वक्रं वञ्चकं च मनो भवेत् ॥ (४९।२)

यदात्मोत्कर्षणाभासं परपंसनम् एव च । (५०।१)

साधिक्षेपं ससंरम्भं स्थातव्यं काष्ठवत्तदा ॥ (५०।२)

लाभसत्कारकीर्त्यर्थि परिवारार्थि वा पुनः । (५१।१)

उपस्थानार्थि मे चित्तं तस्मात्तिष्ठामि काष्ठवत् ॥ (५१।२)

परार्थरूक्षं स्वार्थार्थि परिषत्काममेव वा । (५२।१)

वक्तुमिच्छति मे चित्तं तस्मात्तिष्ठामि काष्ठवत् ॥ (५२।२)

असहिष्ण्वलसं भीतं प्रगल्भं मुखरं तथा । (५३।१)

स्वपक्षाभिनिविष्टं वा तस्मात् तिष्ठामि काष्ठवत् ॥ (५३।२)

एवं संक्लिष्टमालोक्य निष्फलारम्भि वा मनः । (५४।१)

निगृह्णीयाद् दृढं शूरः प्रतिपक्षेण तत्सदा ॥ (५४।२)

सुनिश्चितं सुप्रसन्नं धीरं सादरगौरवम् । (५५।१)

सलज्जं सभयं शान्तं पराराधनतत्परम् ॥ (५५।२)

परस्परविरुद्धाभिर् बालेच्छाभिर् अखेदितम् । (५६।१)

क्लेशोत्पादादिदं ह्य् एतदेषामिति दयान्वितम् ॥ (५६।२)

आत्मसत्त्ववशं नित्यमनवद्येषु वस्तुषु । (५७।१)

निर्माणमिव निर्मानं धारयाम्येष मानसम् ॥ (५७।२)

चिरात्प्राप्तं क्षणवरं स्मृत्वा स्मृत्वा मुहुर्मुहुः । (५८।१)

धारयामीदृशं चित्तमप्रकम्प्यं सुमेरुवत् ॥ (५८।२)

गृध्रैरामिषसंगृद्धैः कृष्यमाण इतस्ततः । (५९।१)

न करोत्यन्यथा कायः कस्मादत्र प्रतिक्रियाम् ॥ (५९।२)

रक्षसीमं मनः कस्मादात्मीकृत्य समुच्छ्रयम् । (६०।१)

त्वत्तश् चेत्पृथगेवायं तेनात्र तव को व्ययः ॥ (६०।२)

न स्वीकरोषि हे मूढ काष्ठपुत्तलकं शुचिम् । (६१।१)

अमेध्यघटितं यन्त्रं कस्माद्रक्षसि पूतिकम् ॥ (६१।२)

इमं चर्मपुटं तावत्स्वबुद्ध्यैव पृथक् कुरु । (६२।१)

अस्थिपञ्जरतो मांसं प्रज्ञाशस्त्रेण मोचय ॥ (६२।२)

अस्थीन्यपि पृथक् कृत्वा पश्य मज्जानमन्ततः । (६३।१)

किमत्र सारमस्तीति स्वयमेव विचारय ॥ (६३।२)

एवमन्विष्य यत्नेन न दृष्टं सारमत्र ते । (६४।१)

अधुना वद कस्मात्त्वं कायम् अद्यापि रक्षसि ॥ (६४।२)

न खादितव्यमशुचि त्वया पेयं न शोणितम् । (६५।१)

नान्त्राणि चूषितव्यानि किं कायेन करिष्यसि ॥ (६५।२)

युक्तं गृध्रशृगालादेराहारार्थं तु रक्षितुम् । (६६।१)

कर्मोपकरणं त्व् एतन्मनुष्याणां शरीरकम् ॥ (६६।२)

एवं ते रक्षतश्चापि मृत्युराच्छिद्य निर्दयः । (६७।१)

कायं दास्यति गृध्रेभ्यस्तदा त्वं किं करिष्यसि ॥ (६७।२)

न स्थास्यतीति भृत्याय न वस्त्रादि प्रदीयते । (६८।१)

कायो यास्यति खादित्वा कस्मात्त्वं कुरुषे व्ययम् ॥ (६८।२)

दत्त्वास्मै वेतनं तस्मात्स्वार्थं कुरु मनोऽधुना । (६९।१)

नहि वैतनिकोपात्तं सर्वं तस्मै प्रदीयते ॥ (६९।२)

काये नौबुद्धिम् आधाय गत्यागमननिश्चयात् । (७०।१)

यथाकामंगमं कायं कुरु सत्त्वार्थसिद्धये ॥ (७०।२)

एवं वशीकृतस्वात्मा नित्यं स्मितमुखो भवेत् । (७१।१)

त्यजेद् भ्रूकुटिसंकोचं पूर्वाभाषी जगत्सुहृत् ॥ (७१।२)

सशब्दपातं सहसा न पीठादीन् विनिक्षिपेत् । (७२।१)

नास्फालयेत् कपाटं च स्यान् निःशब्दरुचिः सदा ॥ (७२।२)

बको बिडालश्चौरश्च निःशब्दो निभृतश्चरन् । (७३।१)

प्राप्नोत्यभिमतं कार्यमेवं नित्यं यतिश्चरेत् ॥ (७३।२)

परचोदनदक्षाणाम् अनधीष्टोपकारिणाम् । (७४।१)

प्रतीच्छेच्छिरसा वाक्यं सर्वशिष्यः सदा भवेत् ॥ (७४।२)

सुभाषितेषु सर्वेषु साधुकारमुदीरयेत् । (७५।१)

पुण्यकारिणमालोक्य स्तुतिभिः संप्रहर्षयेत् ॥ (७५।२)

परोक्षं च गुणान् ब्रूयाद् अनुब्रूयाच् च तोषतः । (७६।१)

स्ववर्णे भाष्यमाणे च भावयेत् तद्गुणज्ञताम् ॥ (७६।२)

सर्वारम्भा हि तुष्ट्यर्थाः सा वित्तैरपि दुर्लभा । (७७।१)

भोक्ष्ये तुष्टिसुखं तस्मात्परश्रमकृतैर्गुणैः ॥ (७७।२)

न चात्र मे व्ययः कश्चित्परत्र च महत्सुखम् । (७८।१)

अप्रीतिदुःखं द्वेषैस्तु महद् दुःखं परत्र च ॥ (७८।२)

विश्वस्तविन्यस्तपदं विस्पष्टार्थं मनोरमम् । (७९।१)

श्रुतिसौख्यं कृपामूलं मृदुमन्दस्वरं वदेत् ॥ (७९।२)

ऋजु पश्येत्सदा सत्त्वांश्चक्षुषा सम्पिबन्निव । (८०।१)

एतानेव समाश्रित्य बुद्धत्वं मे भविष्यति ॥ (८०।२)

सातत्याभिनिवेशोत्थं प्रतिपक्षोत्थमेव च । (८१।१)

गुणोपकारिक्षेत्रे च दुःखिते च महच्छुभम् ॥ (८१।२)

दक्ष उत्थानसम्पन्नः स्वयंकारी सदा भवेत् । (८२।१)

नावकाशः प्रदातव्यः कस्यचित्सर्वकर्मसु ॥ (८२।२)

उत्तरोत्तरतः श्रेष्ठा दानपारमितादयः । (८३।१)

नेतरार्थं त्यजेच्छ्रेष्ठामन्यत्राचारसेतुतः ॥ (८३।२)

एवं बुद्ध्वा परार्थेषु भवेत्सततमुत्थितः । (८४।१)

निषिद्धमप्यनुज्ञातं कृपालोरर्थदर्शिनः ॥ (८४।२)

विनिपातगतानाथव्रतस्थान् संविभज्य च । (८५।१)

भुञ्जीत मध्यमां मात्रां त्रिचीवरबहिस्त्यजेत् ॥ (८५।२)

सद्धर्मसेवकं कायमितरार्थे न पीडयेत् । (८६।१)

एवमेव हि सत्त्वानाम् आशामाशु प्रपूरयेत् ॥ (८६।२)

त्यजेन् न जीवितं तस्मादशुद्धे करुणाशये । (८७।१)

तुल्याशये तु तत्त्याज्यमित्थं न परिहीयते ॥ (८७।२)

धर्मं निर्गौरवे स्वस्थे न शिरोवेष्टिते वदेत् । (८८।१)

सच्छत्त्रदण्डशस्त्रे च नावगुण्ठितमस्तके ॥ (८८।२)

गम्भीरोदारमल्पेषु न स्त्रीषु पुरुषं विना । (८९।१)

हीनोत्कृष्टेषु धर्मेषु समं गौरवमाचरेत् ॥ (८९।२)

नोदारधर्मपात्रं च हीने धर्मे नियोजयेत् । (९०।१)

न चाचारं परित्यज्य सूत्रमन्त्रैः प्रलोभयेत् ॥ (९०।२)

दन्तकाष्ठस्य खेटस्य विसर्जनमपावृतम् । (९१।१)

नेष्टं जले स्थले भोग्ये मूत्रादेश्चापि गर्हितम् ॥ (९१।२)

मुखपूरं न भुञ्जीत सशब्दं प्रसृताननम् । (९२।१)

प्रलम्बपादं नासीत न बाहू मर्दयेत्समम् ॥ (९२।२)

नैकयान्यस्त्रिया कुर्याद् यानं शयनमासनम् । (९३।१)

लोकाप्रसादकं सर्वं दृष्ट्वा पृष्ट्वा च वर्जयेत् ॥ (९३।२)

नाङ्गुल्या कारयेत्किंचिद्दक्षिणेन तु सादरम् । (९४।१)

समस्तेनैव हस्तेन मार्गमप्येवमादिशेत् ॥ (९४।२)

न बाहूत्क्षेपकं कंचिच् छब्दयेद् अल्पसम्भ्रमे । (९५।१)

अच्छटादि तु कर्तव्यमन्यथा स्यादसंवृतः ॥ (९५।२)

नाथनिर्वाणशय्यावच्छयीतेप्सितया दिशा । (९६।१)

सम्प्रजानं लघूत्थानः प्रागवश्यं नियोगतः ॥ (९६।२)

आचारो बोधिसत्त्वानामप्रमेय उदाहृतः । (९७।१)

चित्तशोधनमाचारं नियतं तावदाचरेत् ॥ (९७।२)

रात्रिंदिवं च त्रिस्कन्धं त्रिकालं च प्रवर्तयेत् । (९८।१)

शेषापत्तिशमस्तेन बोधिचित्तजिनाश्रयात् ॥ (९८।२)

या अवस्थाः प्रपद्येत स्वयं परवशोऽपि वा । (९९।१)

तास्ववस्थासु याः शिक्षाः शिक्षेत्ता एव यत्नतः ॥ (९९।२)

न हि तद्विद्यते किंचिद् यन् न शिक्ष्यं जिनात्मजैः । (१००।१)

न तदस्ति न यत्पुण्यमेवं विहरतः सतः ॥ (१००।२)

पारम्पर्येण साक्षाद्वा सत्त्वार्थं नान्यदाचरेत् । (१०१।१)

सत्त्वानामेव चार्थाय सर्वं बोधाय नामयेत् ॥ (१०१।२)

सदा कल्याणमित्रं च जीवितार्थेऽपि न त्यजेत् । (१०२।१)

बोधिसत्त्वव्रतधरं महायानार्थकोविदम् ॥ (१०२।२)

श्रीसम्भवविमोक्षाच् च शिक्षेद्यद्गुरुवर्तनम् । (१०३।१)

एतच् चान्यच् च बुद्धोक्तं ज्ञेयं सूत्रान्तवाचनात् ॥ (१०३।२)

शिक्षाः सूत्रेषु दृश्यन्ते तस्मात्सूत्राणि वाचयेत् । (१०४।१)

आकाशगर्भे सूत्रे च मूलापत्तीर्निरूपयेत् ॥ (१०४।२)

शिक्षासमुच्चयोऽवश्यं द्रष्टव्यश्च पुनः पुनः । (१०५।१)

विस्तरेण सदाचारो यस्मात्तत्र प्रदर्शितः ॥ (१०५।२)

संक्षेपेणाथवा तावत्पश्येत्सूत्रसमुच्चयम् । (१०६।१)

आर्यनागार्जुनाबद्धं द्वितीयं च प्रयत्नतः ॥ (१०६।२)

यतो निवार्यते यत्र यदेव च नियुज्यते । (१०७।१)

तल्लोकचित्तरक्षार्थं शिक्षां दृष्ट्वा समाचरेत् ॥ (१०७।२)

एतदेव समासेन सम्प्रजन्यस्य लक्षणम् । (१०८।१)

यत्कायचित्तावस्थायाः प्रत्यवेक्षा मुहुर्मुहुः ॥ (१०८।२)

कायेनैव पठिष्यामि वाक्पाठेन तु किं भवेत् । (१०९।१)

चिकित्सापाठमात्रेण रोगिणः किं भविष्यति ॥ (१०९।२)