NyāSū, 2, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
संशयपरीक्षाप्रकरणम्समानानेकधर्माध्यवसायात् अन्यतरधर्माध्यवसायात् वा न संशयः ॥ (१।०)
saṃśayaparīkṣāprakaraṇamsamānānekadharmādhyavasāyāt anyataradharmādhyavasāyāt vā na saṃśayaḥ ||
अव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वात् चाव्यवस्थायाः ॥ (४।०)
avyavasthātmani vyavasthitatvāt cāvyavasthāyāḥ ||
यथोक्ताध्यवसायात् एव तद्विशेषापेक्षात् संशये नासंशयो नात्यन्तसंशयो वा ॥ (६।०)
yathoktādhyavasāyāt eva tadviśeṣāpekṣāt saṃśaye nāsaṃśayo nātyantasaṃśayo vā ||
यत्र संशयः तत्र एवम् उत्तरोत्तरप्रसङ्गः ॥ (७।०)
yatra saṃśayaḥ tatra evam uttarottaraprasaṅgaḥ ||
प्रमाणसामान्यपरीक्षाप्रकरणम्प्रत्यक्षादीनाम् अप्रामाण्यं त्रैकाल्यासिद्धेः ॥ (८।०)
pramāṇasāmānyaparīkṣāprakaraṇampratyakṣādīnām aprāmāṇyaṃ traikālyāsiddheḥ ||
पूर्वं हि प्रमाणसिद्धौ न इन्द्रियार्थसन्निकर्षात् प्रत्यक्षोत्पत्तिः ॥ (९।०)
pūrvaṃ hi pramāṇasiddhau na indriyārthasannikarṣāt pratyakṣotpattiḥ ||
पश्चात्सिद्धौ न प्रमाणेभ्यः प्रमेयसिद्धिः ॥ (१०।०)
paścātsiddhau na pramāṇebhyaḥ prameyasiddhiḥ ||
युगपत्सिद्धौ प्रत्यर्थनियतत्वात् क्रमवृत्तित्वाभावो बुद्धीनाम् ॥ (११।०)
yugapatsiddhau pratyarthaniyatatvāt kramavṛttitvābhāvo buddhīnām ||
सर्वप्रमाणप्रतिषेधात् च प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ (१३।०)
sarvapramāṇapratiṣedhāt ca pratiṣedhānupapattiḥ ||
तत्प्रामाण्ये वा न सर्वप्रमाणविप्रतिषेधः ॥ (१४।०)
tatprāmāṇye vā na sarvapramāṇavipratiṣedhaḥ ||
त्रैकाल्याप्रतिषेधश्च शब्दात् आतोद्यसिद्धिवत् तत्सिद्धेः ॥ (१५।०)
traikālyāpratiṣedhaśca śabdāt ātodyasiddhivat tatsiddheḥ ||
प्रमाणतः सिद्धेः प्रमाणानां प्रमाणान्तरसिद्धिप्रसङ्गः ॥ (१७।०)
pramāṇataḥ siddheḥ pramāṇānāṃ pramāṇāntarasiddhiprasaṅgaḥ ||
तद्विनिवृत्तेः वा प्रमाणसिद्धिवत् प्रमेयसिद्धिः ॥ (१८।०)
tadvinivṛtteḥ vā pramāṇasiddhivat prameyasiddhiḥ ||
क्वचित् निवृत्तिदर्शनात् अनिवृत्तिदर्शनात् च क्वचित् अनेकान्तः ॥ (२०।०)
kvacit nivṛttidarśanāt anivṛttidarśanāt ca kvacit anekāntaḥ ||
प्रत्यक्षपरीक्षाप्रकरणाम्प्रत्यक्षलक्षणानुपपत्तिर् असमग्रवचनात् ॥ (२१।०)
pratyakṣaparīkṣāprakaraṇāmpratyakṣalakṣaṇānupapattir asamagravacanāt ||
नात्ममनसोः सन्निकर्षाभावे प्रत्यक्षोत्पत्तिः ॥ (२२।०)
nātmamanasoḥ sannikarṣābhāve pratyakṣotpattiḥ ||
प्रत्यक्षनिमित्तत्वाच्च इन्द्रियार्थयोः संनिकर्षस्य स्वशब्देन वचनम् ॥ (२६।०)
pratyakṣanimittatvācca indriyārthayoḥ saṃnikarṣasya svaśabdena vacanam ||
सुप्तव्यासक्तमनसां च इन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षनिमित्तत्वात् ॥ (२७।०)
suptavyāsaktamanasāṃ ca indriyārthayoḥ sannikarṣanimittatvāt ||
विषयपरीक्षाप्रकरणाम्प्रत्यक्षम् अनुमानम् एकदेशग्रहणात् उपलब्धेः ॥ (३१।०)
viṣayaparīkṣāprakaraṇāmpratyakṣam anumānam ekadeśagrahaṇāt upalabdheḥ ||
न प्रत्यक्षेण यावत् तावत् अपि उपलम्भात् ॥ (३२।०)
na pratyakṣeṇa yāvat tāvat api upalambhāt ||
प्रसङ्गोपात्तावयविपरीक्षासाध्यत्वात् अवयविनि सन्देहः ॥ (३४।०)
prasaṅgopāttāvayaviparīkṣāsādhyatvāt avayavini sandehaḥ ||
सेनावनवत् ग्रहणम् इति चेत् नातीन्द्रियत्वात् अणूनाम् ॥ (३७।०)
senāvanavat grahaṇam iti cet nātīndriyatvāt aṇūnām ||
अनुमानपरीक्षाप्रकरणम्रोधोपघातसादृश्येभ्यो व्यभिचारात् अनुमानम् अप्रमाणम् ॥ (३८।०)
anumānaparīkṣāprakaraṇamrodhopaghātasādṛśyebhyo vyabhicārāt anumānam apramāṇam ||
न एकदेशत्राससादृश्येभ्यः अर्थान्तरभावात् ॥ (३९।०)
na ekadeśatrāsasādṛśyebhyaḥ arthāntarabhāvāt ||
वर्तमानाभावः पततः पतितपतितव्यकालोपपत्तेः ॥ (४०।०)
vartamānābhāvaḥ patataḥ patitapatitavyakālopapatteḥ ||
तयोः अपि अभावो वर्तमानाभावे तदपेक्षत्वात् ॥ (४१।०)
tayoḥ api abhāvo vartamānābhāve tadapekṣatvāt ||
वर्तमानाभावे सर्वाग्रहणं प्रत्यक्षानुपपत्तेः ॥ (४३।०)
vartamānābhāve sarvāgrahaṇaṃ pratyakṣānupapatteḥ ||
कृतताकर्तव्यतोपपत्तेः तूभयथा ग्रहणम् ॥ (४४।०)
kṛtatākartavyatopapatteḥ tūbhayathā grahaṇam ||
उपमानपरीक्षाप्रकरणमत्यन्तप्रायैकदेशसाधर्म्यात् उपमानासिद्धिः ॥ (४५।०)
upamānaparīkṣāprakaraṇamatyantaprāyaikadeśasādharmyāt upamānāsiddhiḥ ||
प्रसिद्धसाधर्म्यात् उपमानसिद्धेः यथोक्तदोषानुपपत्तिः ॥ (४६।०)
prasiddhasādharmyāt upamānasiddheḥ yathoktadoṣānupapattiḥ ||
नाप्रत्यक्षे गवये प्रमाणार्थम् उपमानस्य पश्यामः ॥ (४८।०)
nāpratyakṣe gavaye pramāṇārtham upamānasya paśyāmaḥ ||
तथा इति उपसंहारात् उपमानसिद्धेः नाविशेषः ॥ (४९।०)
tathā iti upasaṃhārāt upamānasiddheḥ nāviśeṣaḥ ||
शब्दसामान्यपरीक्षाप्रकरणम्शब्दः अनुमानम् अर्थस्यानुपलब्धेः अनुमेयत्वात् ॥ (५०।०)
śabdasāmānyaparīkṣāprakaraṇamśabdaḥ anumānam arthasyānupalabdheḥ anumeyatvāt ||
आप्तोपदेशसामर्थ्यात् शब्दात् अर्थसम्प्रत्ययः ॥ (५३।०)
āptopadeśasāmarthyāt śabdāt arthasampratyayaḥ ||
पूरणप्रदाहपाटनानुपलब्धेश्च सम्बन्धाभावः ॥ (५४।०)
pūraṇapradāhapāṭanānupalabdheśca sambandhābhāvaḥ ||
शब्दविशेषपरीक्षाप्रकरणम्तदप्रामाण्यम् अनृतव्याघातपुनरुक्तदोषेभ्यः ॥ (५८।०)
śabdaviśeṣaparīkṣāprakaraṇamtadaprāmāṇyam anṛtavyāghātapunaruktadoṣebhyaḥ ||
स्तुतिर् निन्दा परकृतिः पुराकल्पः इति अर्थवादः ॥ (६५।०)
stutir nindā parakṛtiḥ purākalpaḥ iti arthavādaḥ ||
नानुवादपुनरुक्तयोः विशेषः शब्दाभ्यासोपपत्तेः ॥ (६७।०)
nānuvādapunaruktayoḥ viśeṣaḥ śabdābhyāsopapatteḥ ||
शीघ्रतरगमनोपदेशवत् अभ्यासात् नाविशेषः ॥ (६८।०)
śīghrataragamanopadeśavat abhyāsāt nāviśeṣaḥ ||
मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवत् च तत्प्रामाण्यम् आप्तप्रामाण्यात् ॥ (६९।०)
mantrāyurvedaprāmāṇyavat ca tatprāmāṇyam āptaprāmāṇyāt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.