न्यायसूत्रNyāyasūtra

NyāSū, 2, 1

3 of 10 · 69 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

संशयपरीक्षाप्रकरणम्समानानेकधर्माध्यवसायात् अन्यतरधर्माध्यवसायात् वा न संशयः ॥ (१।०)

saṃśayaparīkṣāprakaraṇamsamānānekadharmādhyavasāyāt anyataradharmādhyavasāyāt vā na saṃśayaḥ ||

2.0२.०

विप्रतिपत्त्यव्यवस्थाध्यवसायात् च ॥ (२।०)

vipratipattyavyavasthādhyavasāyāt ca ||

3.0३.०

विप्रतिपत्तौ च संप्रतिपत्तेः ॥ (३।०)

vipratipattau ca saṃpratipatteḥ ||

4.0४.०

अव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वात् चाव्यवस्थायाः ॥ (४।०)

avyavasthātmani vyavasthitatvāt cāvyavasthāyāḥ ||

5.0५.०

तथात्यन्तसंशयः तद्धर्मसातत्योपपत्तेः ॥ (५।०)

tathātyantasaṃśayaḥ taddharmasātatyopapatteḥ ||

6.0६.०

यथोक्ताध्यवसायात् एव तद्विशेषापेक्षात् संशये नासंशयो नात्यन्तसंशयो वा ॥ (६।०)

yathoktādhyavasāyāt eva tadviśeṣāpekṣāt saṃśaye nāsaṃśayo nātyantasaṃśayo vā ||

7.0७.०

यत्र संशयः तत्र एवम् उत्तरोत्तरप्रसङ्गः ॥ (७।०)

yatra saṃśayaḥ tatra evam uttarottaraprasaṅgaḥ ||

8.0८.०

प्रमाणसामान्यपरीक्षाप्रकरणम्प्रत्यक्षादीनाम् अप्रामाण्यं त्रैकाल्यासिद्धेः ॥ (८।०)

pramāṇasāmānyaparīkṣāprakaraṇampratyakṣādīnām aprāmāṇyaṃ traikālyāsiddheḥ ||

9.0९.०

पूर्वं हि प्रमाणसिद्धौ न इन्द्रियार्थसन्निकर्षात् प्रत्यक्षोत्पत्तिः ॥ (९।०)

pūrvaṃ hi pramāṇasiddhau na indriyārthasannikarṣāt pratyakṣotpattiḥ ||

10.0१०.०

पश्चात्सिद्धौ न प्रमाणेभ्यः प्रमेयसिद्धिः ॥ (१०।०)

paścātsiddhau na pramāṇebhyaḥ prameyasiddhiḥ ||

11.0११.०

युगपत्सिद्धौ प्रत्यर्थनियतत्वात् क्रमवृत्तित्वाभावो बुद्धीनाम् ॥ (११।०)

yugapatsiddhau pratyarthaniyatatvāt kramavṛttitvābhāvo buddhīnām ||

12.0१२.०

त्रैकाल्यासिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ (१२।०)

traikālyāsiddheḥ pratiṣedhānupapattiḥ ||

13.0१३.०

सर्वप्रमाणप्रतिषेधात् च प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ (१३।०)

sarvapramāṇapratiṣedhāt ca pratiṣedhānupapattiḥ ||

14.0१४.०

तत्प्रामाण्ये वा न सर्वप्रमाणविप्रतिषेधः ॥ (१४।०)

tatprāmāṇye vā na sarvapramāṇavipratiṣedhaḥ ||

15.0१५.०

त्रैकाल्याप्रतिषेधश्च शब्दात् आतोद्यसिद्धिवत् तत्सिद्धेः ॥ (१५।०)

traikālyāpratiṣedhaśca śabdāt ātodyasiddhivat tatsiddheḥ ||

16.0१६.०

प्रमेया च तुलाप्रामाण्यवत् ॥ (१६।०)

prameyā ca tulāprāmāṇyavat ||

17.0१७.०

प्रमाणतः सिद्धेः प्रमाणानां प्रमाणान्तरसिद्धिप्रसङ्गः ॥ (१७।०)

pramāṇataḥ siddheḥ pramāṇānāṃ pramāṇāntarasiddhiprasaṅgaḥ ||

18.0१८.०

तद्विनिवृत्तेः वा प्रमाणसिद्धिवत् प्रमेयसिद्धिः ॥ (१८।०)

tadvinivṛtteḥ vā pramāṇasiddhivat prameyasiddhiḥ ||

19.0१९.०

न प्रदीपप्रकाशसिद्धिवत् तत्सिद्धेः ॥ (१९।०)

na pradīpaprakāśasiddhivat tatsiddheḥ ||

20.0२०.०

क्वचित् निवृत्तिदर्शनात् अनिवृत्तिदर्शनात् च क्वचित् अनेकान्तः ॥ (२०।०)

kvacit nivṛttidarśanāt anivṛttidarśanāt ca kvacit anekāntaḥ ||

21.0२१.०

प्रत्यक्षपरीक्षाप्रकरणाम्प्रत्यक्षलक्षणानुपपत्तिर् असमग्रवचनात् ॥ (२१।०)

pratyakṣaparīkṣāprakaraṇāmpratyakṣalakṣaṇānupapattir asamagravacanāt ||

22.0२२.०

नात्ममनसोः सन्निकर्षाभावे प्रत्यक्षोत्पत्तिः ॥ (२२।०)

nātmamanasoḥ sannikarṣābhāve pratyakṣotpattiḥ ||

23.0२३.०

दिग्देशकालाकाशेषु अपि एवं प्रसङ्गः ॥ (२३।०)

digdeśakālākāśeṣu api evaṃ prasaṅgaḥ ||

24.0२४.०

ज्ञानलिङ्गत्वात् आत्मनो नानवरोधः ॥ (२४।०)

jñānaliṅgatvāt ātmano nānavarodhaḥ ||

25.0२५.०

तदयौगपद्यलिङ्गत्वाच्च न मनसः ॥ (२५।०)

tadayaugapadyaliṅgatvācca na manasaḥ ||

26.0२६.०

प्रत्यक्षनिमित्तत्वाच्च इन्द्रियार्थयोः संनिकर्षस्य स्वशब्देन वचनम् ॥ (२६।०)

pratyakṣanimittatvācca indriyārthayoḥ saṃnikarṣasya svaśabdena vacanam ||

27.0२७.०

सुप्तव्यासक्तमनसां च इन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षनिमित्तत्वात् ॥ (२७।०)

suptavyāsaktamanasāṃ ca indriyārthayoḥ sannikarṣanimittatvāt ||

28.0२८.०

तैश्चापदेशो ज्ञानविशेषाणाम् ॥ (२८।०)

taiścāpadeśo jñānaviśeṣāṇām ||

29.0२९.०

व्याहतत्वात् अहेतुः ॥ (२९।०)

vyāhatatvāt ahetuḥ ||

30.0३०.०

नार्थविशेषप्राबल्यात् ॥ (३०।०)

nārthaviśeṣaprābalyāt ||

31.0३१.०

विषयपरीक्षाप्रकरणाम्प्रत्यक्षम् अनुमानम् एकदेशग्रहणात् उपलब्धेः ॥ (३१।०)

viṣayaparīkṣāprakaraṇāmpratyakṣam anumānam ekadeśagrahaṇāt upalabdheḥ ||

32.0३२.०

न प्रत्यक्षेण यावत् तावत् अपि उपलम्भात् ॥ (३२।०)

na pratyakṣeṇa yāvat tāvat api upalambhāt ||

33.0३३.०

न चैकदेशोपलब्धिरवयविसद्भावात् ॥ (३३।०)

na caikadeśopalabdhiravayavisadbhāvāt ||

34.0३४.०

प्रसङ्गोपात्तावयविपरीक्षासाध्यत्वात् अवयविनि सन्देहः ॥ (३४।०)

prasaṅgopāttāvayaviparīkṣāsādhyatvāt avayavini sandehaḥ ||

35.0३५.०

सर्वाग्रहणम् अवयव्यसिद्धेः ॥ (३५।०)

sarvāgrahaṇam avayavyasiddheḥ ||

36.0३६.०

धारणाकर्षणोपपत्तेश्च ॥ (३६।०)

dhāraṇākarṣaṇopapatteśca ||

37.0३७.०

सेनावनवत् ग्रहणम् इति चेत् नातीन्द्रियत्वात् अणूनाम् ॥ (३७।०)

senāvanavat grahaṇam iti cet nātīndriyatvāt aṇūnām ||

38.0३८.०

अनुमानपरीक्षाप्रकरणम्रोधोपघातसादृश्येभ्यो व्यभिचारात् अनुमानम् अप्रमाणम् ॥ (३८।०)

anumānaparīkṣāprakaraṇamrodhopaghātasādṛśyebhyo vyabhicārāt anumānam apramāṇam ||

39.0३९.०

न एकदेशत्राससादृश्येभ्यः अर्थान्तरभावात् ॥ (३९।०)

na ekadeśatrāsasādṛśyebhyaḥ arthāntarabhāvāt ||

40.0४०.०

वर्तमानाभावः पततः पतितपतितव्यकालोपपत्तेः ॥ (४०।०)

vartamānābhāvaḥ patataḥ patitapatitavyakālopapatteḥ ||

41.0४१.०

तयोः अपि अभावो वर्तमानाभावे तदपेक्षत्वात् ॥ (४१।०)

tayoḥ api abhāvo vartamānābhāve tadapekṣatvāt ||

42.0४२.०

नातीतानागतयोः इतरेतरापेक्षा सिद्धिः ॥ (४२।०)

nātītānāgatayoḥ itaretarāpekṣā siddhiḥ ||

43.0४३.०

वर्तमानाभावे सर्वाग्रहणं प्रत्यक्षानुपपत्तेः ॥ (४३।०)

vartamānābhāve sarvāgrahaṇaṃ pratyakṣānupapatteḥ ||

44.0४४.०

कृतताकर्तव्यतोपपत्तेः तूभयथा ग्रहणम् ॥ (४४।०)

kṛtatākartavyatopapatteḥ tūbhayathā grahaṇam ||

45.0४५.०

उपमानपरीक्षाप्रकरणमत्यन्तप्रायैकदेशसाधर्म्यात् उपमानासिद्धिः ॥ (४५।०)

upamānaparīkṣāprakaraṇamatyantaprāyaikadeśasādharmyāt upamānāsiddhiḥ ||

46.0४६.०

प्रसिद्धसाधर्म्यात् उपमानसिद्धेः यथोक्तदोषानुपपत्तिः ॥ (४६।०)

prasiddhasādharmyāt upamānasiddheḥ yathoktadoṣānupapattiḥ ||

47.0४७.०

प्रत्यक्षेणाप्रत्यक्षसिद्धेः ॥ (४७।०)

pratyakṣeṇāpratyakṣasiddheḥ ||

48.0४८.०

नाप्रत्यक्षे गवये प्रमाणार्थम् उपमानस्य पश्यामः ॥ (४८।०)

nāpratyakṣe gavaye pramāṇārtham upamānasya paśyāmaḥ ||

49.0४९.०

तथा इति उपसंहारात् उपमानसिद्धेः नाविशेषः ॥ (४९।०)

tathā iti upasaṃhārāt upamānasiddheḥ nāviśeṣaḥ ||

50.0५०.०

शब्दसामान्यपरीक्षाप्रकरणम्शब्दः अनुमानम् अर्थस्यानुपलब्धेः अनुमेयत्वात् ॥ (५०।०)

śabdasāmānyaparīkṣāprakaraṇamśabdaḥ anumānam arthasyānupalabdheḥ anumeyatvāt ||

51.0५१.०

उपलब्धेः अद्विप्रवृत्तित्वात् ॥ (५१।०)

upalabdheḥ advipravṛttitvāt ||

52.0५२.०

सम्बन्धात् च ॥ (५२।०)

sambandhāt ca ||

53.0५३.०

आप्तोपदेशसामर्थ्यात् शब्दात् अर्थसम्प्रत्ययः ॥ (५३।०)

āptopadeśasāmarthyāt śabdāt arthasampratyayaḥ ||

54.0५४.०

पूरणप्रदाहपाटनानुपलब्धेश्च सम्बन्धाभावः ॥ (५४।०)

pūraṇapradāhapāṭanānupalabdheśca sambandhābhāvaḥ ||

55.0५५.०

शब्दार्थव्यवस्थानात् अप्रतिषेधः ॥ (५५।०)

śabdārthavyavasthānāt apratiṣedhaḥ ||

56.0५६.०

न सामयिकत्वात् शब्दार्थसम्प्रत्ययस्य ॥ (५६।०)

na sāmayikatvāt śabdārthasampratyayasya ||

57.0५७.०

जातिविशेषे चानियमात् ॥ (५७।०)

jātiviśeṣe cāniyamāt ||

58.0५८.०

शब्दविशेषपरीक्षाप्रकरणम्तदप्रामाण्यम् अनृतव्याघातपुनरुक्तदोषेभ्यः ॥ (५८।०)

śabdaviśeṣaparīkṣāprakaraṇamtadaprāmāṇyam anṛtavyāghātapunaruktadoṣebhyaḥ ||

59.0५९.०

न कर्मकर्तृसाधनवैगुण्यात् ॥ (५९।०)

na karmakartṛsādhanavaiguṇyāt ||

60.0६०.०

अभ्युपेत्य कालभेदे दोषवचनात् ॥ (६०।०)

abhyupetya kālabhede doṣavacanāt ||

61.0६१.०

अनुवादोपपत्तेश्च ॥ (६१।०)

anuvādopapatteśca ||

62.0६२.०

वाक्यविभागस्य चार्थग्रहणात् ॥ (६२।०)

vākyavibhāgasya cārthagrahaṇāt ||

63.0६३.०

विध्यर्थवादानुवादवचनविनियोगात् ॥ (६३।०)

vidhyarthavādānuvādavacanaviniyogāt ||

64.0६४.०

विधिर् विधायकः ॥ (६४।०)

vidhir vidhāyakaḥ ||

65.0६५.०

स्तुतिर् निन्दा परकृतिः पुराकल्पः इति अर्थवादः ॥ (६५।०)

stutir nindā parakṛtiḥ purākalpaḥ iti arthavādaḥ ||

66.0६६.०

विधिविहितस्यानुवचनम् अनुवादः ॥ (६६।०)

vidhivihitasyānuvacanam anuvādaḥ ||

67.0६७.०

नानुवादपुनरुक्तयोः विशेषः शब्दाभ्यासोपपत्तेः ॥ (६७।०)

nānuvādapunaruktayoḥ viśeṣaḥ śabdābhyāsopapatteḥ ||

68.0६८.०

शीघ्रतरगमनोपदेशवत् अभ्यासात् नाविशेषः ॥ (६८।०)

śīghrataragamanopadeśavat abhyāsāt nāviśeṣaḥ ||

69.0६९.०

मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवत् च तत्प्रामाण्यम् आप्तप्रामाण्यात् ॥ (६९।०)

mantrāyurvedaprāmāṇyavat ca tatprāmāṇyam āptaprāmāṇyāt ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

NyāSū, 2, 1

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit