न्यायसूत्रNyāyasūtra

NyāSū, 3, 2

6 of 10 · 72 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

बुद्धेरनित्यत्वपरीक्षाप्रकरणम्कर्माकाशसाधर्म्यात् संशयः ॥ (१।०)

buddheranityatvaparīkṣāprakaraṇamkarmākāśasādharmyāt saṃśayaḥ ||

2.0२.०

विषयप्रत्यभिज्ञानात् ॥ (२।०)

viṣayapratyabhijñānāt ||

3.0३.०

साध्यसमत्वात् अहेतुः ॥ (३।०)

sādhyasamatvāt ahetuḥ ||

4.0४.०

न युगपत् अग्रहणात् ॥ (४।०)

na yugapat agrahaṇāt ||

5.0५.०

अप्रत्यभिज्ञाने च विनाशप्रसङ्गः ॥ (५।०)

apratyabhijñāne ca vināśaprasaṅgaḥ ||

6.0६.०

क्रमवृत्तित्वात् अयुगपत् ग्रहणम् ॥ (६।०)

kramavṛttitvāt ayugapat grahaṇam ||

7.0७.०

अप्रत्यभिज्ञानं च विषयान्तरव्यासङ्गात् ॥ (७।०)

apratyabhijñānaṃ ca viṣayāntaravyāsaṅgāt ||

8.0८.०

न गत्यभावात् ॥ (८।०)

na gatyabhāvāt ||

9.0९.०

स्फटिकान्यत्वाभिमानवत् तदन्यत्वाभिमानः ॥ (९।०)

sphaṭikānyatvābhimānavat tadanyatvābhimānaḥ ||

10.0१०.०

क्षणभङ्गपरीक्षाप्रकरणम्स्फटिके अपि अपरापरोत्पत्तेः क्षणिकत्वात् व्यक्तीनाम् अहेतुः ॥ (१०।०)

kṣaṇabhaṅgaparīkṣāprakaraṇamsphaṭike api aparāparotpatteḥ kṣaṇikatvāt vyaktīnām ahetuḥ ||

11.0११.०

नियमहेत्वभावात् यथादर्शनम् अभ्यनुज्ञा ॥ (११।०)

niyamahetvabhāvāt yathādarśanam abhyanujñā ||

12.0१२.०

न उत्पत्तिविनाशकारणोपलब्धेः ॥ (१२।०)

na utpattivināśakāraṇopalabdheḥ ||

13.0१३.०

क्षीरविनाशे कारणानुपलब्धिवत् दध्युत्पत्तिवत् च तदुत्पत्तिः ॥ (१३।०)

kṣīravināśe kāraṇānupalabdhivat dadhyutpattivat ca tadutpattiḥ ||

14.0१४.०

लिङ्गतो ग्रहणात् नानुपलब्धिः ॥ (१४।०)

liṅgato grahaṇāt nānupalabdhiḥ ||

15.0१५.०

न पयसः परिणामगुणान्तरप्रादुर्भावात् ॥ (१५।०)

na payasaḥ pariṇāmaguṇāntaraprādurbhāvāt ||

16.0१६.०

व्यूहान्तरात् द्रव्यान्तरोत्पत्तिदर्शनं पूर्वद्रव्यनिवृत्तेः अनुमानम् ॥ (१६।०)

vyūhāntarāt dravyāntarotpattidarśanaṃ pūrvadravyanivṛtteḥ anumānam ||

17.0१७.०

क्वचित् विनाशकारणानुपलब्धेः क्वचित् च उपलब्धेः अनेकान्तः ॥ (१७।०)

kvacit vināśakāraṇānupalabdheḥ kvacit ca upalabdheḥ anekāntaḥ ||

18.0१८.०

बुद्धेरात्मगुणत्वपरीक्षाप्रकरणाम्न इन्द्रियार्थयोः तद्विनाशे अपि ज्ञानावस्थानात् ॥ (१८।०)

buddherātmaguṇatvaparīkṣāprakaraṇāmna indriyārthayoḥ tadvināśe api jñānāvasthānāt ||

19.0१९.०

युगपत् ज्ञानानुपलब्धेश्च न मनसः ॥ (१९।०)

yugapat jñānānupalabdheśca na manasaḥ ||

20.0२०.०

तत् आत्मगुणत्वे अपि तुल्यम् ॥ (२०।०)

tat ātmaguṇatve api tulyam ||

21.0२१.०

इन्द्रियैर् मनसः सन्निकर्षाभावात् तदनुत्पत्तिः ॥ (२१।०)

indriyair manasaḥ sannikarṣābhāvāt tadanutpattiḥ ||

22.0२२.०

न उत्पत्तिकारणानपदेशात् ॥ (२२।०)

na utpattikāraṇānapadeśāt ||

23.0२३.०

विनाशकारणानुपलब्धेश्चावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ॥ (२३।०)

vināśakāraṇānupalabdheścāvasthāne tannityatvaprasaṅgaḥ ||

24.0२४.०

अनित्यत्वग्रहात् बुद्धेः बुद्ध्यन्तरात् विनाशः शब्दवत् ॥ (२४।०)

anityatvagrahāt buddheḥ buddhyantarāt vināśaḥ śabdavat ||

25.0२५.०

ज्ञानसमवेतात्मप्रदेशसन्निकर्षात् मनसः स्मृत्युत्पत्तेः न युगपत् उत्पत्तिः ॥ (२५।०)

jñānasamavetātmapradeśasannikarṣāt manasaḥ smṛtyutpatteḥ na yugapat utpattiḥ ||

26.0२६.०

नान्तःशरीरवृत्तित्वात् मनसः ॥ (२६।०)

nāntaḥśarīravṛttitvāt manasaḥ ||

27.0२७.०

साध्यत्वात् अहेतुः ॥ (२७।०)

sādhyatvāt ahetuḥ ||

28.0२८.०

स्मरतः शरीरधारणोपपत्तेः अप्रतिषेधः ॥ (२८।०)

smarataḥ śarīradhāraṇopapatteḥ apratiṣedhaḥ ||

29.0२९.०

न तद् आशुगतित्वान्मनसः ॥ (२९।०)

na tad āśugatitvānmanasaḥ ||

30.0३०.०

न स्मरणकालानियमात् ॥ (३०।०)

na smaraṇakālāniyamāt ||

31.0३१.०

आत्मप्रेरणयदृच्छाज्ञताभिश्च न संयोगविशेषः ॥ (३१।०)

ātmapreraṇayadṛcchājñatābhiśca na saṃyogaviśeṣaḥ ||

32.0३२.०

व्यासक्तमनसः पादव्यथनेन संयोगविशेषेण समानम् ॥ (३२।०)

vyāsaktamanasaḥ pādavyathanena saṃyogaviśeṣeṇa samānam ||

33.0३३.०

प्रणिधानलिङ्गादिज्ञानानाम् अयुगपद्भावात् अयुगपत्स्मरणम् ॥ (३३।०)

praṇidhānaliṅgādijñānānām ayugapadbhāvāt ayugapatsmaraṇam ||

34.0३४.०

ज्ञस्य इच्छाद्वेषनिमित्तत्वात् आरम्भनिवृत्त्योः ॥ (३४।०)

jñasya icchādveṣanimittatvāt ārambhanivṛttyoḥ ||

35.0३५.०

तल्लिङ्गत्वात् इच्छाद्वेषयोः पार्थिवाद्येषु अप्रतिषेधः ॥ (३५।०)

talliṅgatvāt icchādveṣayoḥ pārthivādyeṣu apratiṣedhaḥ ||

36.0३६.०

परश्वादिषु आरम्भनिवृत्तिदर्शनात् ॥ (३६।०)

paraśvādiṣu ārambhanivṛttidarśanāt ||

37.0३७.०

नियमानियमौ तु तद्विशेषकौ ॥ (३७।०)

niyamāniyamau tu tadviśeṣakau ||

38.0३८.०

यथोक्तहेतुत्वात् पारतन्त्र्यात् अकृताभ्यागमाच्च न मनसः ॥ (३८।०)

yathoktahetutvāt pāratantryāt akṛtābhyāgamācca na manasaḥ ||

39.0३९.०

परिशेषात् यथोक्तहेतूपपत्तेश्च ॥ (३९।०)

pariśeṣāt yathoktahetūpapatteśca ||

40.0४०.०

स्मरणं तु आत्मनो ज्ञस्वाभाव्यात् ॥ (४०।०)

smaraṇaṃ tu ātmano jñasvābhāvyāt ||

41.0४१.०

प्रणिधाननिबन्धाभ्यासलिङ्गलक्षणसादृश्यपरिग्रहाश्रयाश्रितसम्बन्धानन्तर्यवियोगैककार्यविरोधातिशयप्राप्तिव्यवधानसुखदुःखेच्छाद्वेषभयार्थित्वक्रियारागधर्माधर्मनिमित्तेभ्यः ॥ (४१।०)

praṇidhānanibandhābhyāsaliṅgalakṣaṇasādṛśyaparigrahāśrayāśritasambandhānantaryaviyogaikakāryavirodhātiśayaprāptivyavadhānasukhaduḥkhecchādveṣabhayārthitvakriyārāgadharmādharmanimittebhyaḥ ||

42.0४२.०

बुद्धेरुत्पन्नापवर्गित्वपरीक्षाप्रकरणम्कर्मानवस्थायिग्रहणात् ॥ (४२।०)

buddherutpannāpavargitvaparīkṣāprakaraṇamkarmānavasthāyigrahaṇāt ||

43.0४३.०

अव्यक्तग्रहणम् अनवस्थायित्वात् विद्युत्सम्पाते रूपाव्यक्तग्रहणवत् ॥ (४३।०)

avyaktagrahaṇam anavasthāyitvāt vidyutsampāte rūpāvyaktagrahaṇavat ||

44.0४४.०

हेतूपादानात् प्रतिषेद्धव्याभ्यनुज्ञा ॥ (४४।०)

hetūpādānāt pratiṣeddhavyābhyanujñā ||

45.0४५.०

न प्रदीपार्चिःसन्तत्यभिव्यक्तग्रहणवत् तद्ग्रहणम् ॥ (४५।०)

na pradīpārciḥsantatyabhivyaktagrahaṇavat tadgrahaṇam ||

46.0४६.०

बुद्धेः शरीरगुणव्यतिरेकपरीक्षाप्रकरणम्द्रव्ये स्वगुणपरगुणोपलब्धेः संशयः ॥ (४६।०)

buddheḥ śarīraguṇavyatirekaparīkṣāprakaraṇamdravye svaguṇaparaguṇopalabdheḥ saṃśayaḥ ||

47.0४७.०

यावच्छरीरभावित्वात् रूपादीनाम् ॥ (४७।०)

yāvaccharīrabhāvitvāt rūpādīnām ||

48.0४८.०

न पाकजगुणान्तरोत्पत्तेः ॥ (४८।०)

na pākajaguṇāntarotpatteḥ ||

49.0४९.०

प्रतिद्वन्द्विसिद्धेः पाकजानाम् अप्रतिषेधः ॥ (४९।०)

pratidvandvisiddheḥ pākajānām apratiṣedhaḥ ||

50.0५०.०

शरीरव्यापित्वात् ॥ (५०।०)

śarīravyāpitvāt ||

51.0५१.०

न केशनखादिषु अनुपलब्धेः ॥ (५१।०)

na keśanakhādiṣu anupalabdheḥ ||

52.0५२.०

त्वक्पर्यन्तत्वात् शरीरस्य केशनखादिषु अप्रसङ्गः ॥ (५२।०)

tvakparyantatvāt śarīrasya keśanakhādiṣu aprasaṅgaḥ ||

53.0५३.०

शरीरगुणवैधर्म्यात् ॥ (५३।०)

śarīraguṇavaidharmyāt ||

54.0५४.०

न रूपादीनाम् इतरेतरवैधर्म्यात् ॥ (५४।०)

na rūpādīnām itaretaravaidharmyāt ||

55.0५५.०

ऐन्द्रियकत्वात् रूपादीनाम् अप्रतिषेधः ॥ (५५।०)

aindriyakatvāt rūpādīnām apratiṣedhaḥ ||

56.0५६.०

मनःपरीक्षाप्रकरणम्ज्ञानायौगपद्यात् एकं मनः ॥ (५६।०)

manaḥparīkṣāprakaraṇamjñānāyaugapadyāt ekaṃ manaḥ ||

57.0५७.०

न युगपत् अनेकक्रियोपलब्धेः ॥ (५७।०)

na yugapat anekakriyopalabdheḥ ||

58.0५८.०

अलातचक्रदर्शनवत् तदुपलब्धिर् आशुसञ्चारात् ॥ (५८।०)

alātacakradarśanavat tadupalabdhir āśusañcārāt ||

59.0५९.०

यथोक्तहेतुत्वात् चाणु ॥ (५९।०)

yathoktahetutvāt cāṇu ||

60.0६०.०

अदृष्टनिष्पाद्यत्वपरीक्षाप्रकरणम्पूर्वकृतफलानुबन्धात् तदुत्पत्तिः ॥ (६०।०)

adṛṣṭaniṣpādyatvaparīkṣāprakaraṇampūrvakṛtaphalānubandhāt tadutpattiḥ ||

61.0६१.०

भूतेभ्यो मूर्त्युपादानवत् तदुपादानम् ॥ (६१।०)

bhūtebhyo mūrtyupādānavat tadupādānam ||

62.0६२.०

न साध्यसमत्वात् ॥ (६२।०)

na sādhyasamatvāt ||

63.0६३.०

न उत्पत्तिनिमित्तत्वात् मातापित्रोः ॥ (६३।०)

na utpattinimittatvāt mātāpitroḥ ||

64.0६४.०

तथाहारस्य ॥ (६४।०)

tathāhārasya ||

65.0६५.०

प्राप्तौ चानियमात् ॥ (६५।०)

prāptau cāniyamāt ||

66.0६६.०

शरीरोत्पत्तिनिमित्तवत् संयोगोत्पत्तिनिमित्तं कर्म ॥ (६६।०)

śarīrotpattinimittavat saṃyogotpattinimittaṃ karma ||

67.0६७.०

एतेनानियमः प्रत्युक्तः ॥ (६७।०)

etenāniyamaḥ pratyuktaḥ ||

68.0६८.०

तत् अदृष्टकारितम् इति चेत् पुनः तत्प्रसङ्गः अपवर्गे ॥ (६८।०)

tat adṛṣṭakāritam iti cet punaḥ tatprasaṅgaḥ apavarge ||

69.0६९.०

मनःकर्मनिमित्तत्वात् च संयोगाव्युच्छेदः ॥ (६९।०)

manaḥkarmanimittatvāt ca saṃyogāvyucchedaḥ ||

70.0७०.०

नित्यत्वप्रसङ्गश्च प्रायणानुपपत्तेः ॥ (७०।०)

nityatvaprasaṅgaśca prāyaṇānupapatteḥ ||

71.0७१.०

अणुश्यामतानित्यत्ववत् एतत् स्यात् ॥ (७१।०)

aṇuśyāmatānityatvavat etat syāt ||

72.0७२.०

नाकृताभ्यागमप्रसङ्गात् ॥ (७२।०)

nākṛtābhyāgamaprasaṅgāt ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

NyāSū, 3, 2

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit