NyāSū, 3, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
बुद्धेरनित्यत्वपरीक्षाप्रकरणम्कर्माकाशसाधर्म्यात् संशयः ॥ (१।०)
buddheranityatvaparīkṣāprakaraṇamkarmākāśasādharmyāt saṃśayaḥ ||
क्षणभङ्गपरीक्षाप्रकरणम्स्फटिके अपि अपरापरोत्पत्तेः क्षणिकत्वात् व्यक्तीनाम् अहेतुः ॥ (१०।०)
kṣaṇabhaṅgaparīkṣāprakaraṇamsphaṭike api aparāparotpatteḥ kṣaṇikatvāt vyaktīnām ahetuḥ ||
क्षीरविनाशे कारणानुपलब्धिवत् दध्युत्पत्तिवत् च तदुत्पत्तिः ॥ (१३।०)
kṣīravināśe kāraṇānupalabdhivat dadhyutpattivat ca tadutpattiḥ ||
व्यूहान्तरात् द्रव्यान्तरोत्पत्तिदर्शनं पूर्वद्रव्यनिवृत्तेः अनुमानम् ॥ (१६।०)
vyūhāntarāt dravyāntarotpattidarśanaṃ pūrvadravyanivṛtteḥ anumānam ||
क्वचित् विनाशकारणानुपलब्धेः क्वचित् च उपलब्धेः अनेकान्तः ॥ (१७।०)
kvacit vināśakāraṇānupalabdheḥ kvacit ca upalabdheḥ anekāntaḥ ||
बुद्धेरात्मगुणत्वपरीक्षाप्रकरणाम्न इन्द्रियार्थयोः तद्विनाशे अपि ज्ञानावस्थानात् ॥ (१८।०)
buddherātmaguṇatvaparīkṣāprakaraṇāmna indriyārthayoḥ tadvināśe api jñānāvasthānāt ||
इन्द्रियैर् मनसः सन्निकर्षाभावात् तदनुत्पत्तिः ॥ (२१।०)
indriyair manasaḥ sannikarṣābhāvāt tadanutpattiḥ ||
विनाशकारणानुपलब्धेश्चावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ॥ (२३।०)
vināśakāraṇānupalabdheścāvasthāne tannityatvaprasaṅgaḥ ||
अनित्यत्वग्रहात् बुद्धेः बुद्ध्यन्तरात् विनाशः शब्दवत् ॥ (२४।०)
anityatvagrahāt buddheḥ buddhyantarāt vināśaḥ śabdavat ||
ज्ञानसमवेतात्मप्रदेशसन्निकर्षात् मनसः स्मृत्युत्पत्तेः न युगपत् उत्पत्तिः ॥ (२५।०)
jñānasamavetātmapradeśasannikarṣāt manasaḥ smṛtyutpatteḥ na yugapat utpattiḥ ||
आत्मप्रेरणयदृच्छाज्ञताभिश्च न संयोगविशेषः ॥ (३१।०)
ātmapreraṇayadṛcchājñatābhiśca na saṃyogaviśeṣaḥ ||
व्यासक्तमनसः पादव्यथनेन संयोगविशेषेण समानम् ॥ (३२।०)
vyāsaktamanasaḥ pādavyathanena saṃyogaviśeṣeṇa samānam ||
प्रणिधानलिङ्गादिज्ञानानाम् अयुगपद्भावात् अयुगपत्स्मरणम् ॥ (३३।०)
praṇidhānaliṅgādijñānānām ayugapadbhāvāt ayugapatsmaraṇam ||
ज्ञस्य इच्छाद्वेषनिमित्तत्वात् आरम्भनिवृत्त्योः ॥ (३४।०)
jñasya icchādveṣanimittatvāt ārambhanivṛttyoḥ ||
तल्लिङ्गत्वात् इच्छाद्वेषयोः पार्थिवाद्येषु अप्रतिषेधः ॥ (३५।०)
talliṅgatvāt icchādveṣayoḥ pārthivādyeṣu apratiṣedhaḥ ||
यथोक्तहेतुत्वात् पारतन्त्र्यात् अकृताभ्यागमाच्च न मनसः ॥ (३८।०)
yathoktahetutvāt pāratantryāt akṛtābhyāgamācca na manasaḥ ||
प्रणिधाननिबन्धाभ्यासलिङ्गलक्षणसादृश्यपरिग्रहाश्रयाश्रितसम्बन्धानन्तर्यवियोगैककार्यविरोधातिशयप्राप्तिव्यवधानसुखदुःखेच्छाद्वेषभयार्थित्वक्रियारागधर्माधर्मनिमित्तेभ्यः ॥ (४१।०)
praṇidhānanibandhābhyāsaliṅgalakṣaṇasādṛśyaparigrahāśrayāśritasambandhānantaryaviyogaikakāryavirodhātiśayaprāptivyavadhānasukhaduḥkhecchādveṣabhayārthitvakriyārāgadharmādharmanimittebhyaḥ ||
बुद्धेरुत्पन्नापवर्गित्वपरीक्षाप्रकरणम्कर्मानवस्थायिग्रहणात् ॥ (४२।०)
buddherutpannāpavargitvaparīkṣāprakaraṇamkarmānavasthāyigrahaṇāt ||
अव्यक्तग्रहणम् अनवस्थायित्वात् विद्युत्सम्पाते रूपाव्यक्तग्रहणवत् ॥ (४३।०)
avyaktagrahaṇam anavasthāyitvāt vidyutsampāte rūpāvyaktagrahaṇavat ||
न प्रदीपार्चिःसन्तत्यभिव्यक्तग्रहणवत् तद्ग्रहणम् ॥ (४५।०)
na pradīpārciḥsantatyabhivyaktagrahaṇavat tadgrahaṇam ||
बुद्धेः शरीरगुणव्यतिरेकपरीक्षाप्रकरणम्द्रव्ये स्वगुणपरगुणोपलब्धेः संशयः ॥ (४६।०)
buddheḥ śarīraguṇavyatirekaparīkṣāprakaraṇamdravye svaguṇaparaguṇopalabdheḥ saṃśayaḥ ||
प्रतिद्वन्द्विसिद्धेः पाकजानाम् अप्रतिषेधः ॥ (४९।०)
pratidvandvisiddheḥ pākajānām apratiṣedhaḥ ||
त्वक्पर्यन्तत्वात् शरीरस्य केशनखादिषु अप्रसङ्गः ॥ (५२।०)
tvakparyantatvāt śarīrasya keśanakhādiṣu aprasaṅgaḥ ||
मनःपरीक्षाप्रकरणम्ज्ञानायौगपद्यात् एकं मनः ॥ (५६।०)
manaḥparīkṣāprakaraṇamjñānāyaugapadyāt ekaṃ manaḥ ||
अलातचक्रदर्शनवत् तदुपलब्धिर् आशुसञ्चारात् ॥ (५८।०)
alātacakradarśanavat tadupalabdhir āśusañcārāt ||
अदृष्टनिष्पाद्यत्वपरीक्षाप्रकरणम्पूर्वकृतफलानुबन्धात् तदुत्पत्तिः ॥ (६०।०)
adṛṣṭaniṣpādyatvaparīkṣāprakaraṇampūrvakṛtaphalānubandhāt tadutpattiḥ ||
शरीरोत्पत्तिनिमित्तवत् संयोगोत्पत्तिनिमित्तं कर्म ॥ (६६।०)
śarīrotpattinimittavat saṃyogotpattinimittaṃ karma ||
तत् अदृष्टकारितम् इति चेत् पुनः तत्प्रसङ्गः अपवर्गे ॥ (६८।०)
tat adṛṣṭakāritam iti cet punaḥ tatprasaṅgaḥ apavarge ||
मनःकर्मनिमित्तत्वात् च संयोगाव्युच्छेदः ॥ (६९।०)
manaḥkarmanimittatvāt ca saṃyogāvyucchedaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.