NyāSū, 2, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रमाणचतुष्ट्वपरीक्षाप्रकरणम्न चतुष्ट्वम् ऐतिह्यार्थापत्तिसम्भवाभावप्रामाण्यात् ॥ (१।०)
pramāṇacatuṣṭvaparīkṣāprakaraṇamna catuṣṭvam aitihyārthāpattisambhavābhāvaprāmāṇyāt ||
शब्दे ऐतिह्यानर्थान्तरभावात् अनुमाने अर्थापत्तिसम्भवाभावानर्थान्तरभावात् चाप्रतिषेधः ॥ (२।०)
śabde aitihyānarthāntarabhāvāt anumāne arthāpattisambhavābhāvānarthāntarabhāvāt cāpratiṣedhaḥ ||
अभावप्रामाण्यसिद्धिः अवान्तरप्रकरणम्नाभावप्रामाण्यं प्रमेयासिद्धेः ॥ (७।०)
abhāvaprāmāṇyasiddhiḥ avāntaraprakaraṇamnābhāvaprāmāṇyaṃ prameyāsiddheḥ ||
लक्षितेष्वलक्षणलक्षितत्वात् अलक्षितानां तत्प्रमेयसिद्धेः ॥ (८।०)
lakṣiteṣvalakṣaṇalakṣitatvāt alakṣitānāṃ tatprameyasiddheḥ ||
असति अर्थे नाभावः इति चेत् नान्यलक्षणोपपत्तेः ॥ (९।०)
asati arthe nābhāvaḥ iti cet nānyalakṣaṇopapatteḥ ||
शब्दानित्यत्वपरीक्षाप्रकरणमादिमत्वात् ऐन्द्रियकत्वात् कृतकवत् उपचारात् च ॥ (१३।०)
śabdānityatvaparīkṣāprakaraṇamādimatvāt aindriyakatvāt kṛtakavat upacārāt ca ||
न घटाभावसामान्यनित्यत्वात् नित्येषु अपि अनित्यवत् उपचारात् च ॥ (१४।०)
na ghaṭābhāvasāmānyanityatvāt nityeṣu api anityavat upacārāt ca ||
तत्त्वभाक्तयोः नानात्वविभागात् अव्यभिचारः ॥ (१५।०)
tattvabhāktayoḥ nānātvavibhāgāt avyabhicāraḥ ||
प्राक् उच्चारणात् अनुपलब्धेः आवरणाद्यनुपलब्धेश्च ॥ (१८।०)
prāk uccāraṇāt anupalabdheḥ āvaraṇādyanupalabdheśca ||
तदनुपलब्धेः अनुपलम्भात् आवरणोपपत्तिः ॥ (१९।०)
tadanupalabdheḥ anupalambhāt āvaraṇopapattiḥ ||
अनुपलम्भात् अनुपलब्धिसद्भावात् नावरणानुपपत्तिर् अनुपलम्भात् ॥ (२०।०)
anupalambhāt anupalabdhisadbhāvāt nāvaraṇānupapattir anupalambhāt ||
उभयोः पक्षयोः अन्यतरस्याध्यापनात् अप्रतिषेधः ॥ (२८।०)
ubhayoḥ pakṣayoḥ anyatarasyādhyāpanāt apratiṣedhaḥ ||
अन्यत् अन्यस्मात् अनन्यत्वात् अनन्यत् इति अन्यताभावः ॥ (३१।०)
anyat anyasmāt ananyatvāt ananyat iti anyatābhāvaḥ ||
तदभावे नास्ति अनन्यता तयोः इतरेतरापेक्षसिद्धेः ॥ (३२।०)
tadabhāve nāsti ananyatā tayoḥ itaretarāpekṣasiddheḥ ||
अश्रवणकारणानुपलब्धेः सततश्रवणप्रसङ्गः ॥ (३४।०)
aśravaṇakāraṇānupalabdheḥ satataśravaṇaprasaṅgaḥ ||
उपलभ्यमाने चानुपलब्धेः असत्त्वात् अनपदेशः ॥ (३५।०)
upalabhyamāne cānupalabdheḥ asattvāt anapadeśaḥ ||
पाणिनिमित्तप्रश्लेषात् शब्दाभावे नानुपलब्धिः ॥ (३६।०)
pāṇinimittapraśleṣāt śabdābhāve nānupalabdhiḥ ||
विनाशकारणानुपलब्धेश् चावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ॥ (३७।०)
vināśakāraṇānupalabdheś cāvasthāne tannityatvaprasaṅgaḥ ||
शब्दपरिणामपरीक्षाप्रकरणम्विकारादेशोपदेशात् संशयः ॥ (४०।०)
śabdapariṇāmaparīkṣāprakaraṇamvikārādeśopadeśāt saṃśayaḥ ||
द्विविधस्यापि हेतोः अभावात् असाधनं दृष्टान्तः ॥ (४३।०)
dvividhasyāpi hetoḥ abhāvāt asādhanaṃ dṛṣṭāntaḥ ||
वर्णत्वाव्यतिरेकात् वर्णविकाराणाम् अप्रतिषेधः ॥ (५०।०)
varṇatvāvyatirekāt varṇavikārāṇām apratiṣedhaḥ ||
नित्यत्वे अविकारात् अनित्यत्वे चानवस्थानात् ॥ (५२।०)
nityatve avikārāt anityatve cānavasthānāt ||
नित्यानाम् अतीन्द्रियत्वात् तद्धर्मविकल्पात् च वर्णविकाराणाम् अप्रतिषेधः ॥ (५३।०)
nityānām atīndriyatvāt taddharmavikalpāt ca varṇavikārāṇām apratiṣedhaḥ ||
अनवस्थायित्वे च वर्णोपलब्धिवत् तद्विकारोपपत्तिः ॥ (५४।०)
anavasthāyitve ca varṇopalabdhivat tadvikāropapattiḥ ||
विकारधर्मित्वे नित्यत्वाभावात् कालान्तरे विकारोपपत्तेश्चाप्रतिषेधः ॥ (५५।०)
vikāradharmitve nityatvābhāvāt kālāntare vikāropapatteścāpratiṣedhaḥ ||
नियमानियमविरोधात् अनियमे नियमात् चाप्रतिषेधः ॥ (५८।०)
niyamāniyamavirodhāt aniyame niyamāt cāpratiṣedhaḥ ||
गुणान्तरापत्त्युपमर्दह्रासवृद्धिश्लेषेभ्यः तु विकारोपपत्तेः वर्णविकाराः ॥ (५९।०)
guṇāntarāpattyupamardahrāsavṛddhiśleṣebhyaḥ tu vikāropapatteḥ varṇavikārāḥ ||
शब्दशक्तिपरीक्षाप्रकरणम्ते विभक्त्यन्ताः पदम् ॥ (६०।०)
śabdaśaktiparīkṣāprakaraṇamte vibhaktyantāḥ padam ||
व्यक्तिवादअवान्तरप्रकरणम्या शब्दसमूहत्यागपरिग्रहसङ्ख्यावृद्ध्यपचयवर्णसमासानुबन्धानां व्यक्तोपचारात् व्यक्तिः ॥ (६२।०)
vyaktivādaavāntaraprakaraṇamyā śabdasamūhatyāgaparigrahasaṅkhyāvṛddhyapacayavarṇasamāsānubandhānāṃ vyaktopacārāt vyaktiḥ ||
सहचरणस्थानतादर्थ्यवृत्तमानधारणसामीप्ययोगसाधनाधिपत्येभ्यो ब्राह्मणमञ्चकटराजसक्तुचन्दनगङ्गाशाटकान्नपुरुषेष्व् अतद्भावे अपि तदुपचारः ॥ (६४।०)
sahacaraṇasthānatādarthyavṛttamānadhāraṇasāmīpyayogasādhanādhipatyebhyo brāhmaṇamañcakaṭarājasaktucandanagaṅgāśāṭakānnapuruṣeṣv atadbhāve api tadupacāraḥ ||
आकृतिवादावान्तरप्रकरणमाकृतिः तदपेक्षत्वात् सत्त्वव्यवस्थानसिद्धेः ॥ (६५।०)
ākṛtivādāvāntaraprakaraṇamākṛtiḥ tadapekṣatvāt sattvavyavasthānasiddheḥ ||
जातिवादअवान्तरप्रकरणम्व्यक्त्याकृतियुक्ते अपि अप्रसङ्गात् प्रोक्षणादिनां मृद्गवके जातिः ॥ (६६।०)
jātivādaavāntaraprakaraṇamvyaktyākṛtiyukte api aprasaṅgāt prokṣaṇādināṃ mṛdgavake jātiḥ ||
सिद्धान्तवादावान्तरप्रकरणम्व्यक्त्याकृतिजातयः तु पदार्थः ॥ (६८।०)
siddhāntavādāvāntaraprakaraṇamvyaktyākṛtijātayaḥ tu padārthaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.