न्यायसूत्रNyāyasūtra

NyāSū, 2, 2

4 of 10 · 71 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

प्रमाणचतुष्ट्वपरीक्षाप्रकरणम्न चतुष्ट्वम् ऐतिह्यार्थापत्तिसम्भवाभावप्रामाण्यात् ॥ (१।०)

pramāṇacatuṣṭvaparīkṣāprakaraṇamna catuṣṭvam aitihyārthāpattisambhavābhāvaprāmāṇyāt ||

2.0२.०

शब्दे ऐतिह्यानर्थान्तरभावात् अनुमाने अर्थापत्तिसम्भवाभावानर्थान्तरभावात् चाप्रतिषेधः ॥ (२।०)

śabde aitihyānarthāntarabhāvāt anumāne arthāpattisambhavābhāvānarthāntarabhāvāt cāpratiṣedhaḥ ||

3.0३.०

अर्थापत्तिर् अप्रमाणम् अनैकान्तिकत्वात् ॥ (३।०)

arthāpattir apramāṇam anaikāntikatvāt ||

4.0४.०

अनर्थापत्तौ अर्थापत्त्यभिमानात् ॥ (४।०)

anarthāpattau arthāpattyabhimānāt ||

5.0५.०

प्रतिषेधाप्रामाण्यं चानैकान्तिकत्वात् ॥ (५।०)

pratiṣedhāprāmāṇyaṃ cānaikāntikatvāt ||

6.0६.०

तत्प्रामाण्ये वा नार्थापत्त्यप्रामाण्यम् ॥ (६।०)

tatprāmāṇye vā nārthāpattyaprāmāṇyam ||

7.0७.०

अभावप्रामाण्यसिद्धिः अवान्तरप्रकरणम्नाभावप्रामाण्यं प्रमेयासिद्धेः ॥ (७।०)

abhāvaprāmāṇyasiddhiḥ avāntaraprakaraṇamnābhāvaprāmāṇyaṃ prameyāsiddheḥ ||

8.0८.०

लक्षितेष्वलक्षणलक्षितत्वात् अलक्षितानां तत्प्रमेयसिद्धेः ॥ (८।०)

lakṣiteṣvalakṣaṇalakṣitatvāt alakṣitānāṃ tatprameyasiddheḥ ||

9.0९.०

असति अर्थे नाभावः इति चेत् नान्यलक्षणोपपत्तेः ॥ (९।०)

asati arthe nābhāvaḥ iti cet nānyalakṣaṇopapatteḥ ||

10.0१०.०

तत्सिद्धेः अलक्षितेषु अहेतुः ॥ (१०।०)

tatsiddheḥ alakṣiteṣu ahetuḥ ||

11.0११.०

न लक्षणावस्थितापेक्षसिद्धेः ॥ (११।०)

na lakṣaṇāvasthitāpekṣasiddheḥ ||

12.0१२.०

प्राक् उत्पत्तेः अभावोपपत्तेश्च ॥ (१२।०)

prāk utpatteḥ abhāvopapatteśca ||

13.0१३.०

शब्दानित्यत्वपरीक्षाप्रकरणमादिमत्वात् ऐन्द्रियकत्वात् कृतकवत् उपचारात् च ॥ (१३।०)

śabdānityatvaparīkṣāprakaraṇamādimatvāt aindriyakatvāt kṛtakavat upacārāt ca ||

14.0१४.०

न घटाभावसामान्यनित्यत्वात् नित्येषु अपि अनित्यवत् उपचारात् च ॥ (१४।०)

na ghaṭābhāvasāmānyanityatvāt nityeṣu api anityavat upacārāt ca ||

15.0१५.०

तत्त्वभाक्तयोः नानात्वविभागात् अव्यभिचारः ॥ (१५।०)

tattvabhāktayoḥ nānātvavibhāgāt avyabhicāraḥ ||

16.0१६.०

संतानानुमानविशेषणात् ॥ (१६।०)

saṃtānānumānaviśeṣaṇāt ||

17.0१७.०

कारणद्रव्यस्य प्रदेशशब्देनाभिधानात् ॥ (१७।०)

kāraṇadravyasya pradeśaśabdenābhidhānāt ||

18.0१८.०

प्राक् उच्चारणात् अनुपलब्धेः आवरणाद्यनुपलब्धेश्च ॥ (१८।०)

prāk uccāraṇāt anupalabdheḥ āvaraṇādyanupalabdheśca ||

19.0१९.०

तदनुपलब्धेः अनुपलम्भात् आवरणोपपत्तिः ॥ (१९।०)

tadanupalabdheḥ anupalambhāt āvaraṇopapattiḥ ||

20.0२०.०

अनुपलम्भात् अनुपलब्धिसद्भावात् नावरणानुपपत्तिर् अनुपलम्भात् ॥ (२०।०)

anupalambhāt anupalabdhisadbhāvāt nāvaraṇānupapattir anupalambhāt ||

21.0२१.०

अनुपलम्भात्मकत्वात् अनुपलब्धेः अहेतुः ॥ (२१।०)

anupalambhātmakatvāt anupalabdheḥ ahetuḥ ||

22.0२२.०

अस्पर्शत्वात् ॥ (२२।०)

asparśatvāt ||

23.0२३.०

न कर्मानित्यत्वात् ॥ (२३।०)

na karmānityatvāt ||

24.0२४.०

नाणुनित्यत्वात् ॥ (२४।०)

nāṇunityatvāt ||

25.0२५.०

सम्प्रदानात् ॥ (२५।०)

sampradānāt ||

26.0२६.०

तदन्तरालानुपलब्धेः अहेतुः ॥ (२६।०)

tadantarālānupalabdheḥ ahetuḥ ||

27.0२७.०

अध्यापनात् अप्रतिषेधः ॥ (२७।०)

adhyāpanāt apratiṣedhaḥ ||

28.0२८.०

उभयोः पक्षयोः अन्यतरस्याध्यापनात् अप्रतिषेधः ॥ (२८।०)

ubhayoḥ pakṣayoḥ anyatarasyādhyāpanāt apratiṣedhaḥ ||

29.0२९.०

अभ्यासात् ॥ (२९।०)

abhyāsāt ||

30.0३०.०

नान्यत्वे अपि अभ्यासस्य उपचारात् ॥ (३०।०)

nānyatve api abhyāsasya upacārāt ||

31.0३१.०

अन्यत् अन्यस्मात् अनन्यत्वात् अनन्यत् इति अन्यताभावः ॥ (३१।०)

anyat anyasmāt ananyatvāt ananyat iti anyatābhāvaḥ ||

32.0३२.०

तदभावे नास्ति अनन्यता तयोः इतरेतरापेक्षसिद्धेः ॥ (३२।०)

tadabhāve nāsti ananyatā tayoḥ itaretarāpekṣasiddheḥ ||

33.0३३.०

विनाशकारणानुपलब्धेः ॥ (३३।०)

vināśakāraṇānupalabdheḥ ||

34.0३४.०

अश्रवणकारणानुपलब्धेः सततश्रवणप्रसङ्गः ॥ (३४।०)

aśravaṇakāraṇānupalabdheḥ satataśravaṇaprasaṅgaḥ ||

35.0३५.०

उपलभ्यमाने चानुपलब्धेः असत्त्वात् अनपदेशः ॥ (३५।०)

upalabhyamāne cānupalabdheḥ asattvāt anapadeśaḥ ||

36.0३६.०

पाणिनिमित्तप्रश्लेषात् शब्दाभावे नानुपलब्धिः ॥ (३६।०)

pāṇinimittapraśleṣāt śabdābhāve nānupalabdhiḥ ||

37.0३७.०

विनाशकारणानुपलब्धेश् चावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ॥ (३७।०)

vināśakāraṇānupalabdheś cāvasthāne tannityatvaprasaṅgaḥ ||

38.0३८.०

अस्पर्शत्वात् अप्रतिषेधः ॥ (३८।०)

asparśatvāt apratiṣedhaḥ ||

39.0३९.०

विभक्त्यन्तरोपपत्तेश्च समासे ॥ (३९।०)

vibhaktyantaropapatteśca samāse ||

40.0४०.०

शब्दपरिणामपरीक्षाप्रकरणम्विकारादेशोपदेशात् संशयः ॥ (४०।०)

śabdapariṇāmaparīkṣāprakaraṇamvikārādeśopadeśāt saṃśayaḥ ||

41.0४१.०

प्रकृतिविवृद्धौ विकारविवृद्धेः ॥ (४१।०)

prakṛtivivṛddhau vikāravivṛddheḥ ||

42.0४२.०

न्यूनसमाधिकोपलब्धेः विकाराणाम् अहेतुः ॥ (४२।०)

nyūnasamādhikopalabdheḥ vikārāṇām ahetuḥ ||

43.0४३.०

द्विविधस्यापि हेतोः अभावात् असाधनं दृष्टान्तः ॥ (४३।०)

dvividhasyāpi hetoḥ abhāvāt asādhanaṃ dṛṣṭāntaḥ ||

44.0४४.०

नातुल्यप्रकृतीनां विकारविकल्पात् ॥ (४४।०)

nātulyaprakṛtīnāṃ vikāravikalpāt ||

45.0४५.०

द्रव्यविकारवैषम्यवत् वर्णविकारविकलः ॥ (४५।०)

dravyavikāravaiṣamyavat varṇavikāravikalaḥ ||

46.0४६.०

न विकारधर्मानुपपत्तेः ॥ (४६।०)

na vikāradharmānupapatteḥ ||

47.0४७.०

विकारप्राप्तानाम् अपुनरापत्तेः ॥ (४७।०)

vikāraprāptānām apunarāpatteḥ ||

48.0४८.०

सुवर्णादीनां पुनरापत्तेः अहेतुः ॥ (४८।०)

suvarṇādīnāṃ punarāpatteḥ ahetuḥ ||

49.0४९.०

न तद्विकाराणां सुवर्णभावाव्यतिरेकात् ॥ (४९।०)

na tadvikārāṇāṃ suvarṇabhāvāvyatirekāt ||

50.0५०.०

वर्णत्वाव्यतिरेकात् वर्णविकाराणाम् अप्रतिषेधः ॥ (५०।०)

varṇatvāvyatirekāt varṇavikārāṇām apratiṣedhaḥ ||

51.0५१.०

सामान्यवतो धर्मयोगो न सामान्यस्य ॥ (५१।०)

sāmānyavato dharmayogo na sāmānyasya ||

52.0५२.०

नित्यत्वे अविकारात् अनित्यत्वे चानवस्थानात् ॥ (५२।०)

nityatve avikārāt anityatve cānavasthānāt ||

53.0५३.०

नित्यानाम् अतीन्द्रियत्वात् तद्धर्मविकल्पात् च वर्णविकाराणाम् अप्रतिषेधः ॥ (५३।०)

nityānām atīndriyatvāt taddharmavikalpāt ca varṇavikārāṇām apratiṣedhaḥ ||

54.0५४.०

अनवस्थायित्वे च वर्णोपलब्धिवत् तद्विकारोपपत्तिः ॥ (५४।०)

anavasthāyitve ca varṇopalabdhivat tadvikāropapattiḥ ||

55.0५५.०

विकारधर्मित्वे नित्यत्वाभावात् कालान्तरे विकारोपपत्तेश्चाप्रतिषेधः ॥ (५५।०)

vikāradharmitve nityatvābhāvāt kālāntare vikāropapatteścāpratiṣedhaḥ ||

56.0५६.०

प्रकृत्यनियमात् ॥ (५६।०)

prakṛtyaniyamāt ||

57.0५७.०

अनियमे नियमात् नानियमः ॥ (५७।०)

aniyame niyamāt nāniyamaḥ ||

58.0५८.०

नियमानियमविरोधात् अनियमे नियमात् चाप्रतिषेधः ॥ (५८।०)

niyamāniyamavirodhāt aniyame niyamāt cāpratiṣedhaḥ ||

59.0५९.०

गुणान्तरापत्त्युपमर्दह्रासवृद्धिश्लेषेभ्यः तु विकारोपपत्तेः वर्णविकाराः ॥ (५९।०)

guṇāntarāpattyupamardahrāsavṛddhiśleṣebhyaḥ tu vikāropapatteḥ varṇavikārāḥ ||

60.0६०.०

शब्दशक्तिपरीक्षाप्रकरणम्ते विभक्त्यन्ताः पदम् ॥ (६०।०)

śabdaśaktiparīkṣāprakaraṇamte vibhaktyantāḥ padam ||

61.0६१.०

व्यक्त्याकृतिजातिसंनिधोपचारात् संशयः ॥ (६१।०)

vyaktyākṛtijātisaṃnidhopacārāt saṃśayaḥ ||

62.0६२.०

व्यक्तिवादअवान्तरप्रकरणम्या शब्दसमूहत्यागपरिग्रहसङ्ख्यावृद्ध्यपचयवर्णसमासानुबन्धानां व्यक्तोपचारात् व्यक्तिः ॥ (६२।०)

vyaktivādaavāntaraprakaraṇamyā śabdasamūhatyāgaparigrahasaṅkhyāvṛddhyapacayavarṇasamāsānubandhānāṃ vyaktopacārāt vyaktiḥ ||

63.0६३.०

न तत् अनवस्थानात् ॥ (६३।०)

na tat anavasthānāt ||

64.0६४.०

सहचरणस्थानतादर्थ्यवृत्तमानधारणसामीप्ययोगसाधनाधिपत्येभ्यो ब्राह्मणमञ्चकटराजसक्तुचन्दनगङ्गाशाटकान्नपुरुषेष्व् अतद्भावे अपि तदुपचारः ॥ (६४।०)

sahacaraṇasthānatādarthyavṛttamānadhāraṇasāmīpyayogasādhanādhipatyebhyo brāhmaṇamañcakaṭarājasaktucandanagaṅgāśāṭakānnapuruṣeṣv atadbhāve api tadupacāraḥ ||

65.0६५.०

आकृतिवादावान्तरप्रकरणमाकृतिः तदपेक्षत्वात् सत्त्वव्यवस्थानसिद्धेः ॥ (६५।०)

ākṛtivādāvāntaraprakaraṇamākṛtiḥ tadapekṣatvāt sattvavyavasthānasiddheḥ ||

66.0६६.०

जातिवादअवान्तरप्रकरणम्व्यक्त्याकृतियुक्ते अपि अप्रसङ्गात् प्रोक्षणादिनां मृद्गवके जातिः ॥ (६६।०)

jātivādaavāntaraprakaraṇamvyaktyākṛtiyukte api aprasaṅgāt prokṣaṇādināṃ mṛdgavake jātiḥ ||

67.0६७.०

नाकृतिव्यक्त्यपेक्षत्वात् जात्यभिव्यक्तेः ॥ (६७।०)

nākṛtivyaktyapekṣatvāt jātyabhivyakteḥ ||

68.0६८.०

सिद्धान्तवादावान्तरप्रकरणम्व्यक्त्याकृतिजातयः तु पदार्थः ॥ (६८।०)

siddhāntavādāvāntaraprakaraṇamvyaktyākṛtijātayaḥ tu padārthaḥ ||

69.0६९.०

व्यक्तिर् गुणविशेषाश्रयो मूर्तिः ॥ (६९।०)

vyaktir guṇaviśeṣāśrayo mūrtiḥ ||

70.0७०.०

आकृतिर् जातिलिङ्गाख्या ॥ (७०।०)

ākṛtir jātiliṅgākhyā ||

71.0७१.०

समानप्रसवात्मिका जातिः ॥ (७१।०)

samānaprasavātmikā jātiḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

NyāSū, 2, 2

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit