न्यायसूत्रNyāyasūtra

NyāSū, 3, 1

5 of 10 · 73 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

इन्द्रियव्यतिरिक्तात्मपरीक्षाप्रकरणंदर्शनस्पर्शनाभ्याम् एकार्थग्रहणात् ॥ (१।०)

indriyavyatiriktātmaparīkṣāprakaraṇaṃdarśanasparśanābhyām ekārthagrahaṇāt ||

2.0२.०

न विषयव्यवस्थानात् ॥ (२।०)

na viṣayavyavasthānāt ||

3.0३.०

तद्व्यवस्थानात् एवात्मसद्भावात् अप्रतिषेधः ॥ (३।०)

tadvyavasthānāt evātmasadbhāvāt apratiṣedhaḥ ||

4.0४.०

शरीरव्यतिरिक्तात्मपरीक्षाप्रकरणम्शरीरदाहे पातकाभावात् ॥ (४।०)

śarīravyatiriktātmaparīkṣāprakaraṇamśarīradāhe pātakābhāvāt ||

5.0५.०

तदभावः सात्मकप्रदाहे अपि तन्नित्यत्वात् ॥ (५।०)

tadabhāvaḥ sātmakapradāhe api tannityatvāt ||

6.0६.०

न कार्याश्रयकर्तृवधात् ॥ (६।०)

na kāryāśrayakartṛvadhāt ||

7.0७.०

प्रासङ्गिकं चक्षुरद्वैतपरीक्षाप्रकरणम्सव्यदृष्टस्य इतरेण प्रत्यभिज्ञानात् ॥ (७।०)

prāsaṅgikaṃ cakṣuradvaitaparīkṣāprakaraṇamsavyadṛṣṭasya itareṇa pratyabhijñānāt ||

8.0८.०

न एकस्मिन् नासास्थिव्यवहिते द्वित्वाभिमानात् ॥ (८।०)

na ekasmin nāsāsthivyavahite dvitvābhimānāt ||

9.0९.०

एकविनाशे द्वितीयाविनाशात् न एकत्वम् ॥ (९।०)

ekavināśe dvitīyāvināśāt na ekatvam ||

10.0१०.०

अवयवनाशे अपि अवयव्युपलब्धेः अहेतुः ॥ (१०।०)

avayavanāśe api avayavyupalabdheḥ ahetuḥ ||

11.0११.०

दृष्टान्तविरोधात् अप्रतिषेधः ॥ (११।०)

dṛṣṭāntavirodhāt apratiṣedhaḥ ||

12.0१२.०

इन्द्रियान्तरविकारात् ॥ (१२।०)

indriyāntaravikārāt ||

13.0१३.०

न स्मृतेः स्मर्तव्यविषयत्वात् ॥ (१३।०)

na smṛteḥ smartavyaviṣayatvāt ||

14.0१४.०

तदात्मगुणसद्भावात् अप्रतिषेधः ॥ (१४।०)

tadātmaguṇasadbhāvāt apratiṣedhaḥ ||

15.0१५.०

आत्ममनोभेदपरीक्षाप्रकरणम्नात्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनसि सम्भवात् ॥ (१५।०)

ātmamanobhedaparīkṣāprakaraṇamnātmapratipattihetūnāṃ manasi sambhavāt ||

16.0१६.०

ज्ञातुर् ज्ञानसाधनोपपत्तेः संज्ञाभेदमात्रम् ॥ (१६।०)

jñātur jñānasādhanopapatteḥ saṃjñābhedamātram ||

17.0१७.०

नियमश्च निरनुमानः ॥ (१७।०)

niyamaśca niranumānaḥ ||

18.0१८.०

आत्मनित्यत्वपरीक्षाप्रकरणम्पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्धात् जातस्य हर्षभयशोकसम्प्रतिपत्तेः ॥ (१८।०)

ātmanityatvaparīkṣāprakaraṇampūrvābhyastasmṛtyanubandhāt jātasya harṣabhayaśokasampratipatteḥ ||

19.0१९.०

पद्मादिषु प्रबोधसम्मीलनविकारवत् तद्विकारः ॥ (१९।०)

padmādiṣu prabodhasammīlanavikāravat tadvikāraḥ ||

20.0२०.०

न उष्णशीतवर्षाकालनिमित्तत्वात् पञ्चात्मकविकाराणाम् ॥ (२०।०)

na uṣṇaśītavarṣākālanimittatvāt pañcātmakavikārāṇām ||

21.0२१.०

प्रेत्याहाराभ्यासकृतात् स्तन्याभिलाषात् ॥ (२१।०)

pretyāhārābhyāsakṛtāt stanyābhilāṣāt ||

22.0२२.०

अयसः अयस्कान्ताभिगमनवत् तदुपसर्पणम् ॥ (२२।०)

ayasaḥ ayaskāntābhigamanavat tadupasarpaṇam ||

23.0२३.०

नान्यत्र प्रवृत्त्यभावात् ॥ (२३।०)

nānyatra pravṛttyabhāvāt ||

24.0२४.०

वीतरागजन्मादर्शनात् ॥ (२४।०)

vītarāgajanmādarśanāt ||

25.0२५.०

सगुणद्रव्योत्पत्तिवत् तदुत्पत्तिः ॥ (२५।०)

saguṇadravyotpattivat tadutpattiḥ ||

26.0२६.०

न सङ्कल्पनिमित्तत्वात् रागादीनाम् ॥ (२६।०)

na saṅkalpanimittatvāt rāgādīnām ||

27.0२७.०

शरीरपरीक्षाप्रकरणम्पार्थिवं गुणान्तरोपलब्धेः ॥ (२७।०)

śarīraparīkṣāprakaraṇampārthivaṃ guṇāntaropalabdheḥ ||

28.0२८.०

पार्थिवाप्यतैजसं तद्गुणोपलब्धेः ॥ (२८।०)

pārthivāpyataijasaṃ tadguṇopalabdheḥ ||

29.0२९.०

निःश्वासोच्छ्वासोपलब्धेश्चातुर्भौतिकम् ॥ (२९।०)

niḥśvāsocchvāsopalabdheścāturbhautikam ||

30.0३०.०

गन्धक्लेदपाकव्यूहावकाशदानेभ्यः पाञ्चभौतिकम् ॥ (३०।०)

gandhakledapākavyūhāvakāśadānebhyaḥ pāñcabhautikam ||

31.0३१.०

श्रुतिप्रामाण्यात् च ॥ (३१।०)

śrutiprāmāṇyāt ca ||

32.0३२.०

इन्द्रियपरीक्षाप्रकरणम्कृष्णसारे सति उपलम्भात् व्यतिरिच्य च उपलम्भात् संशयः ॥ (३२।०)

indriyaparīkṣāprakaraṇamkṛṣṇasāre sati upalambhāt vyatiricya ca upalambhāt saṃśayaḥ ||

33.0३३.०

महदणुग्रहणात् ॥ (३३।०)

mahadaṇugrahaṇāt ||

34.0३४.०

रश्म्यर्थसन्निकर्षविशेषात् तद्ग्रहणम् ॥ (३४।०)

raśmyarthasannikarṣaviśeṣāt tadgrahaṇam ||

35.0३५.०

तदनुपलब्धेः अहेतुः ॥ (३५।०)

tadanupalabdheḥ ahetuḥ ||

36.0३६.०

नानुमीयमानस्य प्रत्यक्षतः अनुपलब्धिर् अभावहेतुः ॥ (३६।०)

nānumīyamānasya pratyakṣataḥ anupalabdhir abhāvahetuḥ ||

37.0३७.०

द्रव्यगुणधर्मभेदात् च उपलब्धिनियमः ॥ (३७।०)

dravyaguṇadharmabhedāt ca upalabdhiniyamaḥ ||

38.0३८.०

अनेकद्रव्यसमवायात् रूपविशेषात् च रूपोपलब्धिः ॥ (३८।०)

anekadravyasamavāyāt rūpaviśeṣāt ca rūpopalabdhiḥ ||

39.0३९.०

कर्मकारितश्च इन्द्रियाणां व्यूहः पुरुषार्थतन्त्रः ॥ (३९।०)

karmakāritaśca indriyāṇāṃ vyūhaḥ puruṣārthatantraḥ ||

40.0४०.०

मध्यन्दिनोल्काप्रकाशानुपलब्धिवत् तदनुपलब्धिः ॥ (४०।०)

madhyandinolkāprakāśānupalabdhivat tadanupalabdhiḥ ||

41.0४१.०

न रात्रौ अपि अनुपलब्धेः ॥ (४१।०)

na rātrau api anupalabdheḥ ||

42.0४२.०

बाह्यप्रकाशानुग्रहात् विषयोपलब्धेः अनभिव्यक्तितः अनुपलब्धिः ॥ (४२।०)

bāhyaprakāśānugrahāt viṣayopalabdheḥ anabhivyaktitaḥ anupalabdhiḥ ||

43.0४३.०

अभिव्यक्तौ चाभिभवात् ॥ (४३।०)

abhivyaktau cābhibhavāt ||

44.0४४.०

नक्तंचरनयनरश्मिदर्शनात् च ॥ (४४।०)

naktaṃcaranayanaraśmidarśanāt ca ||

45.0४५.०

अप्राप्यग्रहणं काचाभ्रपटलस्फटिकान्तरितोपलब्धेः ॥ (४५।०)

aprāpyagrahaṇaṃ kācābhrapaṭalasphaṭikāntaritopalabdheḥ ||

46.0४६.०

कुड्यान्तरितानुपलब्धेः अप्रतिषेधः ॥ (४६।०)

kuḍyāntaritānupalabdheḥ apratiṣedhaḥ ||

47.0४७.०

अप्रतीघातात् सन्निकर्षोपपत्तिः ॥ (४७।०)

apratīghātāt sannikarṣopapattiḥ ||

48.0४८.०

आदित्यरश्मेः स्फटिकान्तरिते अपि दाह्ये अविघातात् ॥ (४८।०)

ādityaraśmeḥ sphaṭikāntarite api dāhye avighātāt ||

49.0४९.०

न इतरेतरधर्मप्रसङ्गात् ॥ (४९।०)

na itaretaradharmaprasaṅgāt ||

50.0५०.०

आदर्शोदकयोः प्रसादस्वाभाव्यात् रूपोपलब्धिः ॥ (५०।०)

ādarśodakayoḥ prasādasvābhāvyāt rūpopalabdhiḥ ||

51.0५१.०

दृष्टानुमितानां हि नियोगप्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ (५१।०)

dṛṣṭānumitānāṃ hi niyogapratiṣedhānupapattiḥ ||

52.0५२.०

इन्द्रियनानात्वपरीक्षाप्रकरणम्स्थानान्यत्वे नानात्वात् अवयविनानास्थानत्वात् च संशयः ॥ (५२।०)

indriyanānātvaparīkṣāprakaraṇamsthānānyatve nānātvāt avayavinānāsthānatvāt ca saṃśayaḥ ||

53.0५३.०

त्वग् अव्यतिरेकात् ॥ (५३।०)

tvag avyatirekāt ||

54.0५४.०

न युगपत् अर्थानुपलब्धेः ॥ (५४।०)

na yugapat arthānupalabdheḥ ||

55.0५५.०

विप्रतिषेधात् च न त्वक् एका ॥ (५५।०)

vipratiṣedhāt ca na tvak ekā ||

56.0५६.०

इन्द्रियार्थपञ्चत्वात् ॥ (५६।०)

indriyārthapañcatvāt ||

57.0५७.०

न तदर्थबहुत्वात् ॥ (५७।०)

na tadarthabahutvāt ||

58.0५८.०

गन्धत्वाद्यव्यतिरेकात् गन्धादीनामप्रतिषेधः ॥ (५८।०)

gandhatvādyavyatirekāt gandhādīnāmapratiṣedhaḥ ||

59.0५९.०

विषयत्वाव्यतिरेकात् एकत्वम् ॥ (५९।०)

viṣayatvāvyatirekāt ekatvam ||

60.0६०.०

न बुद्धिलक्षणाधिष्ठानगत्याकृतिजातिपञ्चत्वेभ्यः ॥ (६०।०)

na buddhilakṣaṇādhiṣṭhānagatyākṛtijātipañcatvebhyaḥ ||

61.0६१.०

भूतगुणविशेषोपलब्धेः तादात्म्यम् ॥ (६१।०)

bhūtaguṇaviśeṣopalabdheḥ tādātmyam ||

62.0६२.०

अर्थपरीक्षाप्रकरणम्गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां स्पर्शपर्यन्ताः पृथिव्याः ॥ (६२।०)

arthaparīkṣāprakaraṇamgandharasarūpasparśaśabdānāṃ sparśaparyantāḥ pṛthivyāḥ ||

63.0६३.०

अप्तेजोवायूनां पूर्वं पूर्वम् अपोह्याकाशस्य उत्तरः ॥ (६३।०)

aptejovāyūnāṃ pūrvaṃ pūrvam apohyākāśasya uttaraḥ ||

64.0६४.०

न सर्वगुणानुपलब्धेः ॥ (६४।०)

na sarvaguṇānupalabdheḥ ||

65.0६५.०

एकैकश्येन उत्तरगुणासद्भावात् उत्तरोत्तराणां तदनुपलब्धिः ॥ (६५।०)

ekaikaśyena uttaraguṇāsadbhāvāt uttarottarāṇāṃ tadanupalabdhiḥ ||

66.0६६.०

विष्टं हि अपरं परेण ॥ (६६।०)

viṣṭaṃ hi aparaṃ pareṇa ||

67.0६७.०

न पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वात् ॥ (६७।०)

na pārthivāpyayoḥ pratyakṣatvāt ||

68.0६८.०

पूर्वपूर्वगुणोत्कर्षात् तत्तत् प्रधानम् ॥ (६८।०)

pūrvapūrvaguṇotkarṣāt tattat pradhānam ||

69.0६९.०

तद्ध्यवस्थानं तु भूयस्त्वात् ॥ (६९।०)

taddhyavasthānaṃ tu bhūyastvāt ||

70.0७०.०

सगुणानाम् इन्द्रियभावात् ॥ (७०।०)

saguṇānām indriyabhāvāt ||

71.0७१.०

तेन एव तस्याग्रहणात् च ॥ (७१।०)

tena eva tasyāgrahaṇāt ca ||

72.0७२.०

न शब्दगुणोपलब्धेः ॥ (७२।०)

na śabdaguṇopalabdheḥ ||

73.0७३.०

तदुपलब्धिर् इतरेतरद्रव्यगुणवैधर्म्यात् ॥ (७३।०)

tadupalabdhir itaretaradravyaguṇavaidharmyāt ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

NyāSū, 3, 1

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit