न्यायसूत्रNyāyasūtra

NyāSū, 4, 1

7 of 10 · 68 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

प्रवृत्तिदोषसामान्यपरीक्षाप्रकरणम्प्रवृत्तिर्यथोक्ता ॥ (१।०)

pravṛttidoṣasāmānyaparīkṣāprakaraṇampravṛttiryathoktā ||

2.0२.०

तथा दोषाः ॥ (२।०)

tathā doṣāḥ ||

3.0३.०

दोषत्रैराश्यपरीक्षाप्रकरणम्त्रैराश्यं रागद्वेषमोहार्थान्तर्भावात् ॥ (३।०)

doṣatrairāśyaparīkṣāprakaraṇamtrairāśyaṃ rāgadveṣamohārthāntarbhāvāt ||

4.0४.०

न एकप्रत्यनीकभावात् ॥ (४।०)

na ekapratyanīkabhāvāt ||

5.0५.०

व्यभिचारादहेतुः ॥ (५।०)

vyabhicārādahetuḥ ||

6.0६.०

तेषां मोहः पापीयान् नामूढस्येतरोत्पत्तेः ॥ (६।०)

teṣāṃ mohaḥ pāpīyān nāmūḍhasyetarotpatteḥ ||

7.0७.०

निमित्तनैमित्तिकभावादर्थान्तरभावो दोषेभ्यः ॥ (७।०)

nimittanaimittikabhāvādarthāntarabhāvo doṣebhyaḥ ||

8.0८.०

न दोषलक्षणावरोधान्मोहस्य ॥ (८।०)

na doṣalakṣaṇāvarodhānmohasya ||

9.0९.०

निमित्तनैमित्तिकोपपत्तेश्च तुल्यजातीयानामप्रतिषेधः ॥ (९।०)

nimittanaimittikopapatteśca tulyajātīyānāmapratiṣedhaḥ ||

10.0१०.०

प्रेत्यभावपरीक्षाप्रकरणमात्मनित्यत्वे प्रेत्यभावसिद्धिः ॥ (१०।०)

pretyabhāvaparīkṣāprakaraṇamātmanityatve pretyabhāvasiddhiḥ ||

11.0११.०

व्यक्ताद् व्यक्तानाम् प्रत्यक्षप्रामाण्यात् ॥ (११।०)

vyaktād vyaktānām pratyakṣaprāmāṇyāt ||

12.0१२.०

न घटाद् घटनिष्पत्तेः ॥ (१२।०)

na ghaṭād ghaṭaniṣpatteḥ ||

13.0१३.०

व्यक्ताद् घटनिष्पत्तेरप्रतिषेधः ॥ (१३।०)

vyaktād ghaṭaniṣpatterapratiṣedhaḥ ||

14.0१४.०

शून्यतोपादाननिराकरणप्रकरणमभावाद् भावोत्पत्तिः नानुपमृद्य प्रादुर्भावात् ॥ (१४।०)

śūnyatopādānanirākaraṇaprakaraṇamabhāvād bhāvotpattiḥ nānupamṛdya prādurbhāvāt ||

15.0१५.०

व्याघातादप्रयोगः ॥ (१५।०)

vyāghātādaprayogaḥ ||

16.0१६.०

न अतीतानागतयोः कारकशब्दप्रयोगात् ॥ (१६।०)

na atītānāgatayoḥ kārakaśabdaprayogāt ||

17.0१७.०

न विनष्टेभ्यो ऽनिष्पत्तेः ॥ (१७।०)

na vinaṣṭebhyo 'niṣpatteḥ ||

18.0१८.०

क्रमनिर्देशादप्रतिषेधः ॥ (१८।०)

kramanirdeśādapratiṣedhaḥ ||

19.0१९.०

ईश्वरोपादानाताप्रकरणमीश्वरः कारणम् पुरुषकर्माफल्यदर्शनात् ॥ (१९।०)

īśvaropādānātāprakaraṇamīśvaraḥ kāraṇam puruṣakarmāphalyadarśanāt ||

20.0२०.०

न पुरुषकर्माभावे फलानिष्पत्तेः ॥ (२०।०)

na puruṣakarmābhāve phalāniṣpatteḥ ||

21.0२१.०

तत्कारितत्वाद् अहेतुः ॥ (२१।०)

tatkāritatvād ahetuḥ ||

22.0२२.०

आकस्मिकत्वनिराकरणप्रकरणमनिमित्ततो भावोत्पत्तिः कण्टकतैक्ष्ण्यादिदर्शनात् ॥ (२२।०)

ākasmikatvanirākaraṇaprakaraṇamanimittato bhāvotpattiḥ kaṇṭakataikṣṇyādidarśanāt ||

23.0२३.०

अनिमित्तनिमित्तत्वान् नानिमित्ततः ॥ (२३।०)

animittanimittatvān nānimittataḥ ||

24.0२४.०

निमित्तानिमित्तयोर् अर्थान्तरभावाद् अप्रतिषेधः ॥ (२४।०)

nimittānimittayor arthāntarabhāvād apratiṣedhaḥ ||

25.0२५.०

सर्वानित्यत्वनिराकरणप्रकरणम्सर्वम् अनित्यम् उत्पत्तिविनाशधर्मकत्वात् ॥ (२५।०)

sarvānityatvanirākaraṇaprakaraṇamsarvam anityam utpattivināśadharmakatvāt ||

26.0२६.०

न अनित्यतानित्यत्वात् ॥ (२६।०)

na anityatānityatvāt ||

27.0२७.०

तदनित्यत्वमग्नेर्दाह्यं विनाश्यानुविनाशवत् ॥ (२७।०)

tadanityatvamagnerdāhyaṃ vināśyānuvināśavat ||

28.0२८.०

नित्यस्याप्रत्याख्यानम् यथोपलब्धिव्यवस्थानात् ॥ (२८।०)

nityasyāpratyākhyānam yathopalabdhivyavasthānāt ||

29.0२९.०

सर्वनित्यत्वनिराकरणम्सर्वं नित्यम् पञ्चभूतनित्यत्वात् ॥ (२९।०)

sarvanityatvanirākaraṇamsarvaṃ nityam pañcabhūtanityatvāt ||

30.0३०.०

न उत्पत्तिविनाशकारणोपलब्धेः ॥ (३०।०)

na utpattivināśakāraṇopalabdheḥ ||

31.0३१.०

तल्लक्षणावरोधादप्रतिषेधः ॥ (३१।०)

tallakṣaṇāvarodhādapratiṣedhaḥ ||

32.0३२.०

न उत्पत्तितत्कारणोपलब्धेः ॥ (३२।०)

na utpattitatkāraṇopalabdheḥ ||

33.0३३.०

न व्यवस्थानुपपत्तेः ॥ (३३।०)

na vyavasthānupapatteḥ ||

34.0३४.०

सर्वपृथक्त्वनिराकरणप्रकरणम्सर्वं पृथग् भावलक्षणपृथक्त्वात् ॥ (३४।०)

sarvapṛthaktvanirākaraṇaprakaraṇamsarvaṃ pṛthag bhāvalakṣaṇapṛthaktvāt ||

35.0३५.०

न अनेकलक्षणैरेकभावनिष्पत्तेः ॥ (३५।०)

na anekalakṣaṇairekabhāvaniṣpatteḥ ||

36.0३६.०

लक्षणव्यवस्थानादेवाप्रतिषेधः ॥ (३६।०)

lakṣaṇavyavasthānādevāpratiṣedhaḥ ||

37.0३७.०

सर्वशून्यतानिराकरणप्रकरणम्सर्वम् अभावो भावेष्वितरेतराभावसिद्धेः ॥ (३७।०)

sarvaśūnyatānirākaraṇaprakaraṇamsarvam abhāvo bhāveṣvitaretarābhāvasiddheḥ ||

38.0३८.०

न स्वभावसिद्धेर्भावानाम् ॥ (३८।०)

na svabhāvasiddherbhāvānām ||

39.0३९.०

न स्वभावसिद्धिः आपेक्षिकत्वात् ॥ (३९।०)

na svabhāvasiddhiḥ āpekṣikatvāt ||

40.0४०.०

व्याहतत्वादयुक्तम् ॥ (४०।०)

vyāhatatvādayuktam ||

41.0४१.०

संख्यैकान्तवादप्रकरणम्संख्यैकान्तासिद्धिः कारणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् ॥ (४१।०)

saṃkhyaikāntavādaprakaraṇamsaṃkhyaikāntāsiddhiḥ kāraṇānupapattyupapattibhyām ||

42.0४२.०

न कारणावयवाभावात् ॥ (४२।०)

na kāraṇāvayavābhāvāt ||

43.0४३.०

निरवयवत्वादहेतुः ॥ (४३।०)

niravayavatvādahetuḥ ||

44.0४४.०

फलपरीक्षाप्रकरणम्सद्यः कालान्तरे च फलनिष्पत्तेः संशयः ॥ (४४।०)

phalaparīkṣāprakaraṇamsadyaḥ kālāntare ca phalaniṣpatteḥ saṃśayaḥ ||

45.0४५.०

न सद्यः कालान्तरोपभोग्यत्वात् ॥ (४५।०)

na sadyaḥ kālāntaropabhogyatvāt ||

46.0४६.०

कालान्तरेणानिष्पत्तिहेतुर्विनाशात् ॥ (४६।०)

kālāntareṇāniṣpattiheturvināśāt ||

47.0४७.०

प्राङ्निष्पत्तेर्वृक्षफलवत् तत्स्यात् ॥ (४७।०)

prāṅniṣpattervṛkṣaphalavat tatsyāt ||

48.0४८.०

नासन्न सन्न सदसत् सदसतोर् वैधर्म्यात् ॥ (४८।०)

nāsanna sanna sadasat sadasator vaidharmyāt ||

49.0४९.०

उत्पादव्ययदर्शनात् ॥ (४९।०)

utpādavyayadarśanāt ||

50.0५०.०

बुद्धिसिद्धं तु तदसत् ॥ (५०।०)

buddhisiddhaṃ tu tadasat ||

51.0५१.०

आश्रयव्यतिरेकाद् वृक्षफलोत्पत्तिवद् इत्यहेतुः ॥ (५१।०)

āśrayavyatirekād vṛkṣaphalotpattivad ityahetuḥ ||

52.0५२.०

प्रीतेरात्माश्रयत्वादप्रतिषेधः ॥ (५२।०)

prīterātmāśrayatvādapratiṣedhaḥ ||

53.0५३.०

न पुत्रपशुस्त्रीपरिच्छेदहिरण्यान्नादिफलनिर्देशात् ॥ (५३।०)

na putrapaśustrīparicchedahiraṇyānnādiphalanirdeśāt ||

54.0५४.०

तत्सम्बन्धात् फलनिष्पत्तेस्तेषु फलवदुपचारः ॥ (५४।०)

tatsambandhāt phalaniṣpattesteṣu phalavadupacāraḥ ||

55.0५५.०

दुःखपरीक्षाप्रकरणम्विविधबाधनायोगाद् दुःखमेव जन्मोत्पत्तिः ॥ (५५।०)

duḥkhaparīkṣāprakaraṇamvividhabādhanāyogād duḥkhameva janmotpattiḥ ||

56.0५६.०

न सुखस्याप्यन्तरालनिष्पत्तेः ॥ (५६।०)

na sukhasyāpyantarālaniṣpatteḥ ||

57.0५७.०

बाधनानिवृत्तेर् वेदयतः पर्येषणदोषाद् अप्रतिषेधः ॥ (५७।०)

bādhanānivṛtter vedayataḥ paryeṣaṇadoṣād apratiṣedhaḥ ||

58.0५८.०

दुःखविकल्पे सुखाभिमानाच्च ॥ (५८।०)

duḥkhavikalpe sukhābhimānācca ||

59.0५९.०

अपवर्गपरीक्षाप्रकरणमृणक्लेशप्रवृत्त्यनुबन्धाद् अपवर्गाभावः ॥ (५९।०)

apavargaparīkṣāprakaraṇamṛṇakleśapravṛttyanubandhād apavargābhāvaḥ ||

60.0६०.०

प्रधानशब्दानुपपत्तेर् गुणशब्देनानुवादो निन्दाप्रशंसोपपत्तेः ॥ (६०।०)

pradhānaśabdānupapatter guṇaśabdenānuvādo nindāpraśaṃsopapatteḥ ||

61.0६१.०

समारोपणादात्मन्यप्रतिषेधः ॥ (६१।०)

samāropaṇādātmanyapratiṣedhaḥ ||

62.0६२.०

पात्रचयान्तानुपपत्तेश्च फलाभावः ॥ (६२।०)

pātracayāntānupapatteśca phalābhāvaḥ ||

63.0६३.०

सुषुप्तस्य स्वप्नादर्शने क्लेशाभावादपवर्गः ॥ (६३।०)

suṣuptasya svapnādarśane kleśābhāvādapavargaḥ ||

64.0६४.०

न प्रवृत्तिः प्रतिसन्धानाय हीनक्लेशस्य ॥ (६४।०)

na pravṛttiḥ pratisandhānāya hīnakleśasya ||

65.0६५.०

न क्लेशसन्ततेः स्वाभाविकत्वात् ॥ (६५।०)

na kleśasantateḥ svābhāvikatvāt ||

66.0६६.०

प्रागुत्पत्तेर् अभावानित्यत्ववत् स्वाभाविके ऽप्यनित्यत्वम् ॥ (६६।०)

prāgutpatter abhāvānityatvavat svābhāvike 'pyanityatvam ||

67.0६७.०

अणुश्यामतानित्यत्ववद् वा ॥ (६७।०)

aṇuśyāmatānityatvavad vā ||

68.0६८.०

न सङ्कल्पनिमित्तत्वाच्च रागादीनाम् ॥ (६८।०)

na saṅkalpanimittatvācca rāgādīnām ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

NyāSū, 4, 1

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit