न्यायसूत्रNyāyasūtra

NyāSū, 4, 2

8 of 10 · 51 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

तत्त्वज्ञानोत्पत्तिप्रकरणम्दोषनिमित्तानां तत्त्वज्ञानादहङ्कारनिवृत्तिः ॥ (१।०)

tattvajñānotpattiprakaraṇamdoṣanimittānāṃ tattvajñānādahaṅkāranivṛttiḥ ||

2.0२.०

दोषनिमित्तं रूपादयो विषयः सङ्कल्पकृताः ॥ (२।०)

doṣanimittaṃ rūpādayo viṣayaḥ saṅkalpakṛtāḥ ||

3.0३.०

तन्निमित्तं त्ववयव्यभिमानः ॥ (३।०)

tannimittaṃ tvavayavyabhimānaḥ ||

4.0४.०

प्रासङ्गिकम् अवयविप्रकरणम्विद्याविद्याद्वैविध्यात् संशयः ॥ (४।०)

prāsaṅgikam avayaviprakaraṇamvidyāvidyādvaividhyāt saṃśayaḥ ||

5.0५.०

तदसंशयः पूर्वहेतुप्रसिद्धत्वात् ॥ (५।०)

tadasaṃśayaḥ pūrvahetuprasiddhatvāt ||

6.0६.०

वृत्त्यनुपपत्तेरपि तर्हि न संशयः ॥ (६।०)

vṛttyanupapatterapi tarhi na saṃśayaḥ ||

7.0७.०

कृत्स्नैकदेशावृत्तित्वाद् अवयवानाम् अवयव्यभावः ॥ (७।०)

kṛtsnaikadeśāvṛttitvād avayavānām avayavyabhāvaḥ ||

8.0८.०

तेषु चावृत्तेरवयव्यभावः ॥ (८।०)

teṣu cāvṛtteravayavyabhāvaḥ ||

9.0९.०

पृथक् चावयवेभ्यो ऽवृत्तेः ॥ (९।०)

pṛthak cāvayavebhyo 'vṛtteḥ ||

10.0१०.०

न चावयव्यवयवाः ॥ (१०।०)

na cāvayavyavayavāḥ ||

11.0११.०

एकस्मिन् भेदाभावाद् भेदशब्दप्रयोगानुपपत्तेरप्रश्नः ॥ (११।०)

ekasmin bhedābhāvād bhedaśabdaprayogānupapatterapraśnaḥ ||

12.0१२.०

अवयवान्तरभावे ऽप्यवृत्तेरहेतुः ॥ (१२।०)

avayavāntarabhāve 'pyavṛtterahetuḥ ||

13.0१३.०

केशसमूहे तैमिरिकोपलब्धिवत् तदुपलब्धिः ॥ (१३।०)

keśasamūhe taimirikopalabdhivat tadupalabdhiḥ ||

14.0१४.०

स्वविषयानतिक्रमेणेन्द्रियस्य पटुमन्दभावाद्विषयग्रहणस्य तथाभाबो नाविषये प्रवृत्तिः ॥ (१४।०)

svaviṣayānatikrameṇendriyasya paṭumandabhāvādviṣayagrahaṇasya tathābhābo nāviṣaye pravṛttiḥ ||

15.0१५.०

अवयवावयविप्रसङ्गश्चैवम् आ प्रलयात् ॥ (१५।०)

avayavāvayaviprasaṅgaścaivam ā pralayāt ||

16.0१६.०

न प्रलयो ऽणुसद्भावात् ॥ (१६।०)

na pralayo 'ṇusadbhāvāt ||

17.0१७.०

परं वा त्रुटेः ॥ (१७।०)

paraṃ vā truṭeḥ ||

18.0१८.०

औपोद्घातिकं निरवयवप्रकरणमाकाशव्यतिभेदात् तदनुपपत्तिः ॥ (१८।०)

aupodghātikaṃ niravayavaprakaraṇamākāśavyatibhedāt tadanupapattiḥ ||

19.0१९.०

आकाशासर्वगतत्वं वा ॥ (१९।०)

ākāśāsarvagatatvaṃ vā ||

20.0२०.०

अन्तर्बहिश्च कार्यद्रव्यस्य कारणान्तरवचनाद् अकार्ये तदभावः ॥ (२०।०)

antarbahiśca kāryadravyasya kāraṇāntaravacanād akārye tadabhāvaḥ ||

21.0२१.०

शब्दसंयोगविभावाच्च सर्वगतम् ॥ (२१।०)

śabdasaṃyogavibhāvācca sarvagatam ||

22.0२२.०

अव्यूहाविष्टम्भविभुत्वानि चाकाशधर्माः ॥ (२२।०)

avyūhāviṣṭambhavibhutvāni cākāśadharmāḥ ||

23.0२३.०

मूर्तिमतां च संस्थानोपपत्तेर् अवयवसद्भावः ॥ (२३।०)

mūrtimatāṃ ca saṃsthānopapatter avayavasadbhāvaḥ ||

24.0२४.०

संयोगोपपत्तेश्च ॥ (२४।०)

saṃyogopapatteśca ||

25.0२५.०

अनवस्थाकारित्वाद् अनवस्थानुपपत्तेश् चाप्रतिषेधः ॥ (२५।०)

anavasthākāritvād anavasthānupapatteś cāpratiṣedhaḥ ||

26.0२६.०

बाह्यार्थभङ्गनिराकरणप्रकरणम्बुद्ध्या विवेचनात्तु भावानां याथात्म्यानुपलब्धिस्तन्त्वपकर्षणे पटसद्भावानुपलब्धिवत् तदनुपलब्धिः ॥ (२६।०)

bāhyārthabhaṅganirākaraṇaprakaraṇambuddhyā vivecanāttu bhāvānāṃ yāthātmyānupalabdhistantvapakarṣaṇe paṭasadbhāvānupalabdhivat tadanupalabdhiḥ ||

27.0२७.०

व्याहतत्वादहेतुः ॥ (२७।०)

vyāhatatvādahetuḥ ||

28.0२८.०

तदाश्रयत्वादपृथग्ग्रहणम् ॥ (२८।०)

tadāśrayatvādapṛthaggrahaṇam ||

29.0२९.०

प्रमाणतश्चार्थप्रतिपत्तेः ॥ (२९।०)

pramāṇataścārthapratipatteḥ ||

30.0३०.०

प्रमाणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् ॥ (३०।०)

pramāṇānupapattyupapattibhyām ||

31.0३१.०

स्वप्नविषयाभिमानवदयं प्रमाणप्रमेयाभिमानः ॥ (३१।०)

svapnaviṣayābhimānavadayaṃ pramāṇaprameyābhimānaḥ ||

32.0३२.०

मायागन्धर्वनगरमृगतृष्णिकावद्वा ॥ (३२।०)

māyāgandharvanagaramṛgatṛṣṇikāvadvā ||

33.0३३.०

हेत्वभावादसिद्धिः ॥ (३३।०)

hetvabhāvādasiddhiḥ ||

34.0३४.०

स्मृतिसंकल्पवच्च स्वप्नविषयाभिमानः ॥ (३४।०)

smṛtisaṃkalpavacca svapnaviṣayābhimānaḥ ||

35.0३५.०

मिथ्योपलब्धेर् विनाशस्तत्त्वज्ञानात् स्वप्नविषयाभिमानप्रणाशवत् प्रतिबोधे ॥ (३५।०)

mithyopalabdher vināśastattvajñānāt svapnaviṣayābhimānapraṇāśavat pratibodhe ||

36.0३६.०

बुद्धेश्चैवं निमित्तसद्भावोपलम्भात् ॥ (३६।०)

buddheścaivaṃ nimittasadbhāvopalambhāt ||

37.0३७.०

तत्त्वप्रधानभेदाच्च मिथ्याबुद्धेर्द्वैविध्योपपत्तिः ॥ (३७।०)

tattvapradhānabhedācca mithyābuddherdvaividhyopapattiḥ ||

38.0३८.०

तत्त्वज्ञानविवृद्धिप्रकरणम्समाधिविशेषाभ्यासात् ॥ (३८।०)

tattvajñānavivṛddhiprakaraṇamsamādhiviśeṣābhyāsāt ||

39.0३९.०

नार्थविशेषप्राबल्यात् ॥ (३९।०)

nārthaviśeṣaprābalyāt ||

40.0४०.०

क्षुदादिभिः प्रवर्तनाच्च ॥ (४०।०)

kṣudādibhiḥ pravartanācca ||

41.0४१.०

पूर्वकृतफलानुबन्धात् तदुत्पत्तिः ॥ (४१।०)

pūrvakṛtaphalānubandhāt tadutpattiḥ ||

42.0४२.०

अरण्यगुहापुलिनादिषु योगाभ्यासोपदेशः ॥ (४२।०)

araṇyaguhāpulinādiṣu yogābhyāsopadeśaḥ ||

43.0४३.०

अपवर्गे ऽप्येवं प्रसङ्गः ॥ (४३।०)

apavarge 'pyevaṃ prasaṅgaḥ ||

44.0४४.०

न निष्पन्नावश्यम्भावित्वात् ॥ (४४।०)

na niṣpannāvaśyambhāvitvāt ||

45.0४५.०

तदभावश्चापवर्गे ॥ (४५।०)

tadabhāvaścāpavarge ||

46.0४६.०

तदर्थं यमनियमाभ्यासात्मसंस्कारो योगाच्चाध्यात्मविध्युपायैः ॥ (४६।०)

tadarthaṃ yamaniyamābhyāsātmasaṃskāro yogāccādhyātmavidhyupāyaiḥ ||

47.0४७.०

ज्ञानग्रहणाभ्यासस् तद्विद्यैश्च सह संवादः ॥ (४७।०)

jñānagrahaṇābhyāsas tadvidyaiśca saha saṃvādaḥ ||

48.0४८.०

तं शिष्यगुरुसब्रह्मचारिविशिष्टश्रेयोऽर्थिभिर् अनसूयिभिर् अभ्युपेयात् ॥ (४८।०)

taṃ śiṣyagurusabrahmacāriviśiṣṭaśreyo'rthibhir anasūyibhir abhyupeyāt ||

49.0४९.०

प्रतिपक्षहीनम् अपि वा प्रयोजनार्थमर्थित्वे ॥ (४९।०)

pratipakṣahīnam api vā prayojanārthamarthitve ||

50.0५०.०

तत्त्वज्ञानपरिपालनप्रकरणम्तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थं जल्पवितण्डे बीजप्ररोहसंरक्षणार्थं कण्टकशाखावरणवत् ॥ (५०।०)

tattvajñānaparipālanaprakaraṇamtattvādhyavasāyasaṃrakṣaṇārthaṃ jalpavitaṇḍe bījaprarohasaṃrakṣaṇārthaṃ kaṇṭakaśākhāvaraṇavat ||

51.0५१.०

ताभ्यां विगृह्यकथनम् ॥ (५१।०)

tābhyāṃ vigṛhyakathanam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

NyāSū, 4, 2

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit