RMañj, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
१८ विषानिअष्टादशविधं ज्ञेयं कन्दजं परिकीर्तितम् । (१।१)
18 viṣāniaṣṭādaśavidhaṃ jñeyaṃ kandajaṃ parikīrtitam |
कालकूटं मयूराख्यं बिन्दुकं सक्तुकं तथा ॥ (१।२)
kālakūṭaṃ mayūrākhyaṃ bindukaṃ saktukaṃ tathā ||
शृङ्गीं मर्कटकं मुस्तं कर्दमं पुष्करं शिखी ॥ (२।२)
śṛṅgīṃ markaṭakaṃ mustaṃ kardamaṃ puṣkaraṃ śikhī ||
औस्सेहेन् देर् गिड़्तेघनं रूक्षं च कठिनं भिन्नाञ्जनसमप्रभम् ॥ (३।२)
Aussehen der Gifteghanaṃ rūkṣaṃ ca kaṭhinaṃ bhinnāñjanasamaprabham ||
मयूराभं मयूराख्यं बिन्दुवद् बिन्दुकः स्मृतः ॥ (४।२)
mayūrābhaṃ mayūrākhyaṃ binduvad bindukaḥ smṛtaḥ ||
चित्रम् उत्पलकन्दाभं शक्तुकं शक्तुवद् भवेत् । (५।१)
citram utpalakandābhaṃ śaktukaṃ śaktuvad bhavet |
शंखनाभं शंखवर्णं शुभ्रवर्णं सुमङ्गलम् । (६।१)
śaṃkhanābhaṃ śaṃkhavarṇaṃ śubhravarṇaṃ sumaṅgalam |
घनं गुरुं च निविडं शृङ्गाकारं तु शृङ्गिकम् ॥ (६।२)
ghanaṃ guruṃ ca niviḍaṃ śṛṅgākāraṃ tu śṛṅgikam ||
मर्कटं कपिवर्णाभं मुस्ताकारं तु मुस्तकम् । (७।१)
markaṭaṃ kapivarṇābhaṃ mustākāraṃ tu mustakam |
पुष्करं पुष्कराकारं शिखि शिखिशिखाप्रभम् । (८।१)
puṣkaraṃ puṣkarākāraṃ śikhi śikhiśikhāprabham |
हारिद्रकं हरिद्राभं हरितं हरितं स्मृतम् ॥ (८।२)
hāridrakaṃ haridrābhaṃ haritaṃ haritaṃ smṛtam ||
ब्राह्मणः पाण्डुरस्तत्र क्षत्रियो रक्तवर्णकः ॥ (९।२)
brāhmaṇaḥ pāṇḍurastatra kṣatriyo raktavarṇakaḥ ||
वैश्यः पीतप्रभः शूद्रः कृष्णाभो निन्दितः स्मृतः । (१०।१)
vaiśyaḥ pītaprabhaḥ śūdraḥ kṛṣṇābho ninditaḥ smṛtaḥ |
ब्राह्मणो दीयते रोगे क्षत्रियो विषभक्षणे । (१०।२)
brāhmaṇo dīyate roge kṣatriyo viṣabhakṣaṇe |
वैश्यो व्याधिषु सर्वेषु सर्पदष्टाय शूद्रकम् ॥ (१०।३)
vaiśyo vyādhiṣu sarveṣu sarpadaṣṭāya śūdrakam ||
विषमारणसमटङ्कणकं पिष्टं तद्विषं मृतमुच्यते । (११।१)
viṣamāraṇasamaṭaṅkaṇakaṃ piṣṭaṃ tadviṣaṃ mṛtamucyate |
विषशोधन (?)विषभागांश्च कणवत् स्थूलान् कृत्वा तु भाजने । (१२।१)
viṣaśodhana (?)viṣabhāgāṃśca kaṇavat sthūlān kṛtvā tu bhājane |
ततः गोमूत्रकं क्षिप्त्वा प्रत्यहं नित्यनूतनम् ॥ (१२।२)
tataḥ gomūtrakaṃ kṣiptvā pratyahaṃ nityanūtanam ||
शोषयेत् त्रिदिनादूर्ध्वं कृत्वा तीव्रातपे ततः । (१३।१)
śoṣayet tridinādūrdhvaṃ kṛtvā tīvrātape tataḥ |
विषसेवनविषस्य मारणं प्रोक्तमथ सेवां प्रवच्म्यहम् ॥ (१४।०)
viṣasevanaviṣasya māraṇaṃ proktamatha sevāṃ pravacmyaham ||
शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु वर्षासु च प्रदापयेत् । (१५।१)
śaradgrīṣmavasanteṣu varṣāsu ca pradāpayet |
चातुर्मास्ये हरेद् रोगान् कुष्ठलूतादिकानपि ॥ (१५।२)
cāturmāsye hared rogān kuṣṭhalūtādikānapi ||
प्रथमे सर्षपी मात्रा द्वितीये सर्षपद्वयम् । (१६।१)
prathame sarṣapī mātrā dvitīye sarṣapadvayam |
षष्ठे च सप्तमे चैव क्रमवृद्ध्या विवर्धयेत् । (१७।१)
ṣaṣṭhe ca saptame caiva kramavṛddhyā vivardhayet |
सप्तसर्षपमात्रेण प्रथमं सप्तकं भवेत् ॥ (१७।२)
saptasarṣapamātreṇa prathamaṃ saptakaṃ bhavet ||
क्रमहानिं तथा पक्षे द्वितीयं सप्तकं विषम् । (१८।१)
kramahāniṃ tathā pakṣe dvitīyaṃ saptakaṃ viṣam |
यवमात्रं विषं देयं तृतीये सप्तके क्रमात् ॥ (१८।२)
yavamātraṃ viṣaṃ deyaṃ tṛtīye saptake kramāt ||
वृद्ध्यां हान्यां च दातव्यं चतुर्थसप्तके तथा । (१९।१)
vṛddhyāṃ hānyāṃ ca dātavyaṃ caturthasaptake tathā |
यवमात्रं ग्रसेत् स्वस्थो गुञ्जामात्रं तु कुष्ठवान् ॥ (१९।२)
yavamātraṃ graset svastho guñjāmātraṃ tu kuṣṭhavān ||
विषं तस्मै न दातव्यं दत्तं चेद् दोषकारकम् ॥ (२०।२)
viṣaṃ tasmai na dātavyaṃ dattaṃ ced doṣakārakam ||
ब्रह्मचर्यं प्रधानं हि विषकल्पे तदाचरेत् । (२२।१)
brahmacaryaṃ pradhānaṃ hi viṣakalpe tadācaret |
पथ्ये स्वस्थमना भूत्वातदा सिद्धिर्न संशयः ॥ (२२।२)
pathye svasthamanā bhūtvātadā siddhirna saṃśayaḥ ||
मात्राधिकं यदा मर्त्यः प्रमादाद्भक्षयेद्विषम् । (२३।१)
mātrādhikaṃ yadā martyaḥ pramādādbhakṣayedviṣam |
अष्टौ वेगास्तदा तस्य जायन्ते नात्र संशयः ॥ (२३।२)
aṣṭau vegāstadā tasya jāyante nātra saṃśayaḥ ||
प्रथमे वेग उद्वेगो द्वितीये वेपथुर्भवेत् । (२४।१)
prathame vega udvego dvitīye vepathurbhavet |
तृतीये घोरदाहः स्याच्चतुर्थे पतनं भुवि ॥ (२४।२)
tṛtīye ghoradāhaḥ syāccaturthe patanaṃ bhuvi ||
फेनं तु पञ्चमे वेगे षष्ठे विकलता भवेत् । (२५।१)
phenaṃ tu pañcame vege ṣaṣṭhe vikalatā bhavet |
विषवेगांश्च विज्ञाय मन्त्रतन्त्रैर् विनाशयेत् । (२६।१)
viṣavegāṃśca vijñāya mantratantrair vināśayet |
सर्वविषविनाशार्थं प्रोच्यते मन्त्र उत्तमः ॥ (२७।०)
sarvaviṣavināśārthaṃ procyate mantra uttamaḥ ||
ॐ नमो भगवते घोणेयन् हर हर दर दर पर पर तर तर बर बर वध वध वः वः लः लः रं रं लां लां लां हरलां हर हर भव सर रां रां क्षीं क्षीं हीं हीं भगवति श्रीघोणेयन् सं सं सं वर वर रसः ध वर वर खण्ड च रूप ह्रीं वर विहंगम मानुष योगक्षेमं वद शेषारे शेषारे षषः स्वाहा ॥ (२८।०)
oṃ namo bhagavate ghoṇeyan hara hara dara dara para para tara tara bara bara vadha vadha vaḥ vaḥ laḥ laḥ raṃ raṃ lāṃ lāṃ lāṃ haralāṃ hara hara bhava sara rāṃ rāṃ kṣīṃ kṣīṃ hīṃ hīṃ bhagavati śrīghoṇeyan saṃ saṃ saṃ vara vara rasaḥ dha vara vara khaṇḍa ca rūpa hrīṃ vara vihaṃgama mānuṣa yogakṣemaṃ vada śeṣāre śeṣāre ṣaṣaḥ svāhā ||
विद्यैषा स्मृतिमात्रेण नश्यन्ते गुत्थकादयः । (२९।१)
vidyaiṣā smṛtimātreṇa naśyante gutthakādayaḥ |
सप्त जप्तेन तोयेन प्रोक्षयेत् कालचोदितम् ॥ (२९।२)
sapta japtena toyena prokṣayet kālacoditam ||
त्रिमन्त्रितेन शंखेन दुन्दुभिर् वादयेद् यदि ॥ (३०।२)
trimantritena śaṃkhena dundubhir vādayed yadi ||
देशान्तरे शरीरेऽपि निर्विषं कुरुते क्षणात् । (३१।१)
deśāntare śarīre'pi nirviṣaṃ kurute kṣaṇāt |
विषं दृष्ट्वा यदा मन्त्री मन्त्रमावर्तयेत्सकृत् । (३१।२)
viṣaṃ dṛṣṭvā yadā mantrī mantramāvartayetsakṛt |
गोघृतपानाद्धरते विविधं गरलं च वन्ध्यकर्कोटी । (३२।१)
goghṛtapānāddharate vividhaṃ garalaṃ ca vandhyakarkoṭī |
सकलविषदोषशमनी त्रिशूलिका सुरभिजिह्वा च ॥ (३२।२)
sakalaviṣadoṣaśamanī triśūlikā surabhijihvā ca ||
विषमारणतुत्थेन टङ्कणेनैव म्रियते पेषणाद्विषम् । (३३।१)
viṣamāraṇatutthena ṭaṅkaṇenaiva mriyate peṣaṇādviṣam |
अतिमात्रं तदा भुङ्क्ते तदाज्यं टङ्कणं पिबेत् ॥ (३३।२)
atimātraṃ tadā bhuṅkte tadājyaṃ ṭaṅkaṇaṃ pibet ||
न दातव्यं न भोक्तव्यं विषं वादे कदाचन । (३४।१)
na dātavyaṃ na bhoktavyaṃ viṣaṃ vāde kadācana |
आचार्येण तु भोक्तव्यं शिष्यप्रत्ययकारणम् ॥ (३४।२)
ācāryeṇa tu bhoktavyaṃ śiṣyapratyayakāraṇam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.