अधीयीरंस् त्रयो वर्णाः स्वकर्मस्था द्विजातयः । (१।१)

प्रब्रूयाद् ब्राह्मणस् त्व् एषां नेतराव् इति निश्चयः ॥ (१।२)

सर्वेषां ब्राह्मणो विद्याद् वृत्त्युपायान् यथाविधि । (२।१)

प्रब्रूयाद् इतरेभ्यश् च स्वयं चैव तथा भवेत् ॥ (२।२)

वैशेष्यात् प्रकृतिश्रैष्ठ्यान् नियमस्य च धारणात् । (३।१)

संस्कारस्य विशेषाच् च वर्णानां ब्राह्मणः प्रभुः ॥ (३।२)

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस् त्रयो वर्णा द्विजातयः । (४।१)

चतुर्थ एकजातिस् तु शूद्रो नास्ति तु पञ्चमः ॥ (४।२)

सर्ववर्णेषु तुल्यासु पत्नीष्व् अक्षतयोनिषु । (५।१)

आनुलोम्येन सम्भूता जात्या ज्ञेयास् त एव ते ॥ (५।२)

स्त्रीष्व् अनन्तरजातासु द्विजैर् उत्पादितान् सुतान् । (६।१)

सदृशान् एव तान् आहुर् मातृदोषविगर्हितान् ॥ (६।२)

अनन्तरासु जातानां विधिर् एष सनातनः । (७।१)

द्व्येकान्तरासु जातानां धर्म्यं विद्याद् इमं विधिम् ॥ (७।२)

ब्राह्मणाद् वैश्यकन्यायाम् अम्बष्ठो नाम जायते । (८।१)

निषादः शूद्रकन्यायां यः पारशव उच्यते ॥ (८।२)

क्षत्रियाच्छूद्रकन्यायां क्रूराचारविहारवान् । (९।१)

क्षत्रशूद्रवपुर् जन्तुर् उग्रो नाम प्रजायते ॥ (९।२)

विप्रस्य त्रिषु वर्णेषु नृपतेर् वर्णयोर् द्वयोः । (१०।१)

वैश्यस्य वर्णे चैकस्मिन् षड् एते ऽपसदाः स्मृताः ॥ (१०।२)

क्षत्रियाद् विप्रकन्यायां सूतो भवति जातितः । (११।१)

वैश्यान् मागधवैदेहौ राजविप्राङ्गनासुतौ ॥ (११।२)

शूद्राद् आयोगवः क्षत्ता चण्डालश् चाधमो नृणाम् । (१२।१)

वैश्यराजन्यविप्रासु जायन्ते वर्णसंकराः ॥ (१२।२)

एकान्तरे त्व् आनुलोम्याद् अम्बष्ठोग्रौ यथा स्मृतौ । (१३।१)

क्षत्तृवैदेहकौ तद्वत् प्रातिलोम्ये ऽपि जन्मनि ॥ (१३।२)

पुत्रा ये ऽनन्तरस्त्रीजाः क्रमेणोक्ता द्विजन्मनाम् । (१४।१)

तान् अनन्तरनाम्नस् तु मातृदोषात् प्रचक्षते ॥ (१४।२)

ब्राह्मणाद् उग्रकन्यायाम् आवृतो नाम जायते । (१५।१)

आभीरो ऽम्बष्ठकन्यायाम् आयोगव्यां तु धिग्वणः ॥ (१५।२)

आयोगवश् च क्षत्ता च चण्डालश् चाधमो नृणाम् । (१६।१)

प्रातिलोम्येन जायन्ते शूद्राद् अपसदास् त्रयः ॥ (१६।२)

वैश्यान् मागधवैदेहौ क्षत्रियात् सूत एव तु । (१७।१)

प्रतीपम् एते जायन्ते परे ऽप्य् अपसदास् त्रयः ॥ (१७।२)

जातो निषादाच्छूद्रायां जात्या भवति पुक्कसः । (१८।१)

शूद्राज् जातो निषाद्यां तु स वै कुक्कुटकः स्मृतः ॥ (१८।२)

क्षत्तुर् जातस् तथोग्रायां श्वपाक इति कीर्त्यते । (१९।१)

वैदेहकेन त्व् अम्बष्ठ्याम् उत्पन्नो वेण उच्यते ॥ (१९।२)

द्विजातयः सवर्णासु जनयन्त्य् अव्रतांस् तु यान् । (२०।१)

तान् सावित्रीपरिभ्रष्टान् व्रात्यान् इति विनिर्दिशेत् ॥ (२०।२)

व्रात्यात् तु जायते विप्रात् पापात्मा भूर्जकण्टकः । (२१।१)

आवन्त्यवाटधानौ च पुष्पधः शैख एव च ॥ (२१।२)

झल्लो मल्लश् च राजन्याद् व्रात्यान् निच्छिविर् एव च । (२२।१)

नटश् च करणश् चैव खसो द्रविड एव च ॥ (२२।२)

वैश्यात् तु जायते व्रात्यात् सुधन्वाचार्य एव च । (२३।१)

कारुषश् च विजन्मा च मैत्रः सात्वत एव च ॥ (२३।२)

व्यभिचारेण वर्णानाम् अवेद्यावेदनेन च । (२४।१)

स्वकर्मणां च त्यागेन जायन्ते वर्णसंकराः ॥ (२४।२)

संकीर्णयोनयो ये तु प्रतिलोमानुलोमजाः । (२५।१)

अन्योन्यव्यतिषक्ताश् च तान् प्रवक्ष्याम्य् अशेषतः ॥ (२५।२)

सूतो वैदेहकश् चैव चण्डालश् च नराधमः । (२६।१)

मागधः तथायोगव एव च क्षत्रजातिश् च ॥ (२६।२)

एते षट् सदृशान् वर्णाञ् जनयन्ति स्वयोनिषु । (२७।१)

मातृजात्यां प्रसूयन्ते प्रवारासु च योनिषु ॥ (२७।२)

यथा त्रयाणां वर्णानां द्वयोर् आत्मास्य जायते । (२८।१)

आनन्तर्यात् स्वयोन्यां तु तथा बाह्येष्व् अपि क्रमात् ॥ (२८।२)

ते चापि बाह्यान् सुबहूंस् ततो ऽप्य् अधिकदूषितान् । (२९।१)

परस्परस्य दारेषु जनयन्ति विगर्हितान् ॥ (२९।२)

यथैव शूद्रो ब्राह्मण्यां बाह्यं जन्तुं प्रसूयते । (३०।१)

तथा बाह्यतरं बाह्यश् चातुर्वर्ण्ये प्रसूयते ॥ (३०।२)

प्रतिकूलं वर्तमाना बाह्या बाह्यतरान् पुनः । (३१।१)

हीना हीनान् प्रसूयन्ते वर्णान् पञ्चदशैव तु ॥ (३१।२)

प्रसाधनोपचारज्ञम् अदासं दासजीवनम् । (३२।१)

सैरिन्ध्रं वागुरावृत्तिं सूते दस्युर् अयोगवे ॥ (३२।२)

मैत्रेयकं तु वैदेहो माधूकं सम्प्रसूयते । (३३।१)

नॄन् प्रशंसत्य् अजस्रं यो घण्टाताडो ऽरुणोदये ॥ (३३।२)

निषादो मार्गवं सूते दासं नौकर्मजीविनम् । (३४।१)

कैवर्तम् इति यं प्राहुर् आर्यावर्तनिवासिनः ॥ (३४।२)

मृतवस्त्रभृत्स्व् नारीषु गर्हितान्नाशनासु च । (३५।१)

भवन्त्य् आयोगवीष्व् एते जातिहीनाः पृथक् त्रयः ॥ (३५।२)

कारावरो निषादात् तु चर्मकारः प्रसूयते । (३६।१)

वैदेहिकाद् अन्ध्रमेदौ बहिर्ग्रामप्रतिश्रयौ ॥ (३६।२)

चण्डालात् पाण्डुसोपाकस् त्वक्सारव्यवहारवान् । (३७।१)

आहिण्डिको निषादेन वैदेह्याम् एव जायते ॥ (३७।२)

चण्डालेन तु सोपाको मूलव्यसनवृत्तिमान् । (३८।१)

पुक्कस्यां जायते पापः सदा सज्जनगर्हितः ॥ (३८।२)

निषादस्त्री तु चण्डालात् पुत्रम् अन्त्यावसायिनम् । (३९।१)

श्मशानगोचरं सूते बाह्यानाम् अपि गर्हितम् ॥ (३९।२)

संकरे जातयस् त्व् एताः पितृमातृप्रदर्शिताः । (४०।१)

प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः ॥ (४०।२)

स्वजातिजानन्तरजाः षट् सुता द्विजधर्मिणः । (४१।१)

शूद्राणां तु सधर्माणः सर्वे ऽपध्वंसजाः स्मृताः ॥ (४१।२)

तपोबीजप्रभावैस् तु ते गच्छन्ति युगे युगे । (४२।१)

उत्कर्षं चापकर्षं च मनुष्येष्व् इह जन्मतः ॥ (४२।२)

शनकैस् तु क्रियालोपाद् इमाः क्षत्रियजातयः । (४३।१)

वृषलत्वं गता लोके ब्राह्मणादर्शनेन च ॥ (४३।२)

पौण्ड्रकाश् चौड्रद्रविडाः काम्बोजा यवनाः शकाः । (४४।१)

पारदपह्लवाश् चीनाः किराता दरदाः खसाः ॥ (४४।२)

मुखबाहूरुपज्जानां या लोके जातयो बहिः । (४५।१)

म्लेच्छवाचश् चार्यवाचः सर्वे ते दस्यवः स्मृताः ॥ (४५।२)

ये द्विजानाम् अपसदा ये चापध्वंसजाः स्मृताः । (४६।१)

ते निन्दितैर् वर्तयेयुर् द्विजानाम् एव कर्मभिः ॥ (४६।२)

सूतानाम् अश्वसारथ्यम् अम्बष्ठानां चिकित्सनम् । (४७।१)

वैदेहकानां स्त्रीकार्यं मागधानां वणिक्पथः ॥ (४७।२)

मत्स्यघातो निषादानां त्वष्टिस् त्व् आयोगवस्य च । (४८।१)

मेदान्ध्रचुञ्चुमद्गूनाम् आरण्यपशुहिंसनम् ॥ (४८।२)

क्षत्त्रुग्रपुक्कसानां तु बिलौकोवधबन्धनम् । (४९।१)

धिग्वणानां चर्मकार्यं वेणानां भाण्डवादनम् ॥ (४९।२)

चैत्यद्रुमश्मशानेषु शैलेषूपवनेषु च । (५०।१)

वसेयुर् एते विज्ञाता वर्तयन्तः स्वकर्मभिः ॥ (५०।२)

चण्डालश्वपचानां तु बहिर् ग्रामात् प्रतिश्रयः । (५१।१)

अपपात्राश् च कर्तव्या धनम् एषां श्वगर्दभम् ॥ (५१।२)

वासांसि मृतचैलानि भिन्नभाण्डेषु भोजनम् । (५२।१)

कार्ष्णायसम् अलंकारः परिव्रज्या च नित्यशः ॥ (५२।२)

न तैः समयम् अन्विच्छेत् पुरुषो धर्मम् आचरन् । (५३।१)

व्यवहारो मिथस् तेषां विवाहः सदृशैः सह ॥ (५३।२)

अन्नम् एषां पराधीनं देयं स्याद् भिन्नभाजने । (५४।१)

रात्रौ न विचरेयुस् ते ग्रामेषु नगरेषु च ॥ (५४।२)

दिवा चरेयुः कार्यार्थं चिह्निता राजशासनैः । (५५।१)

अबान्धवं शवं चैव निर्हरेयुर् इति स्थितिः ॥ (५५।२)

वध्यांश् च हन्युः सततं यथाशास्त्रं नृपाज्ञया । (५६।१)

वध्यवासांसि गृह्णीयुः शय्याश् चाभरणानि च ॥ (५६।२)

वर्णापेतम् अविज्ञातं नरं कलुषयोनिजम् । (५७।१)

आर्यरूपम् इवानार्यं कर्मभिः स्वैर् विभावयेत् ॥ (५७।२)

अनार्यता निष्ठुरता क्रूरता निष्क्रियात्मता । (५८।१)

पुरुषं व्यञ्जयन्तीह लोके कलुषयोनिजम् ॥ (५८।२)

पित्र्यं वा भजते शीलं मातुर् वोभयम् एव वा । (५९।१)

न कथंचन दुर्योनिः प्रकृतिं स्वां नियच्छति ॥ (५९।२)

कुले मुख्ये ऽपि जातस्य यस्य स्याद् योनिसंकरः । (६०।१)

संश्रयत्य् एव तच्छीलं नरो ऽल्पम् अपि वा बहु ॥ (६०।२)

यत्र त्व् एते परिध्वंसाज् जायन्ते वर्णदूषकाः । (६१।१)

राष्ट्रिकैः सह तद् राष्ट्रं क्षिप्रम् एव विनश्यति ॥ (६१।२)

ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा देहत्यागो ऽनुपस्कृतः । (६२।१)

स्त्रीबालाभ्युपपत्तौ च बाह्यानां सिद्धिकारणम् ॥ (६२।२)

अहिंसा सत्यम् अस्तेयं शौचम् इन्द्रियनिग्रहः । (६३।१)

एतं सामासिकं धर्मं चातुर्वर्ण्ये ऽब्रवीन् मनुः ॥ (६३।२)

शूद्रायां ब्राह्मणाज् जातः श्रेयसा चेत् प्रजायते । (६४।१)

अश्रेयान् श्रेयसीं जातिं गच्छत्य् आ सप्तमाद् युगात् ॥ (६४।२)

शूद्रो ब्राह्मणताम् एति ब्राह्मणश् चैति शूद्रताम् । (६५।१)

क्षत्रियाज् जातम् एवं तु विद्याद् वैश्यात् तथैव च ॥ (६५।२)

अनार्यायां समुत्पन्नो ब्राह्मणात् तु यदृच्छया । (६६।१)

ब्राह्मण्याम् अप्य् अनार्यात् तु श्रेयस्त्वं क्वैति चेद् भवेत् ॥ (६६।२)

जातो नार्याम् अनार्यायाम् आर्याद् आर्यो भवेद् गुणैः । (६७।१)

जातो ऽप्य् अनार्याद् आर्यायाम् अनार्य इति निश्चयः ॥ (६७।२)

ताव् उभाव् अप्य् असंस्कार्याव् इति धर्मो व्यवस्थितः । (६८।१)

वैगुण्याज् जन्मनः पूर्व उत्तरः प्रतिलोमतः ॥ (६८।२)

सुबीजं चैव सुक्षेत्रे जातं सम्पद्यते यथा । (६९।१)

तथार्याज् जात आर्यायां सर्वं संस्कारम् अर्हति ॥ (६९।२)

बीजम् एके प्रशंसन्ति क्षेत्रम् अन्ये मनीषिणः । (७०।१)

बीजक्षेत्रे तथैवान्ये तत्रेयं तु व्यवस्थितिः ॥ (७०।२)

अक्षेत्रे बीजम् उत्सृष्टम् अन्तरैव विनश्यति । (७१।१)

अबीजकम् अपि क्षेत्रं केवलं स्थण्डिलं भवेत् ॥ (७१।२)

यस्माद् बीजप्रभावेण तिर्यग्जा ऋषयो ऽभवन् । (७२।१)

पूजिताश् च प्रशस्ताश् च तस्माद् बीजं प्रशस्यते ॥ (७२।२)

अनार्यम् आर्यकर्माणम् आर्यं चानार्यकर्मिणम् । (७३।१)

सम्प्रधार्याब्रवीद् धाता न समौ नासमाव् इति ॥ (७३।२)

ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ये स्वकर्मण्य् अवस्थिताः । (७४।१)

ते सम्यग् उपजीवेयुः षट् कर्माणि यथाक्रमम् ॥ (७४।२)

अध्यापनम् अध्ययनं यजनं याजनं तथा । (७५।१)

दानं प्रतिग्रहश् चैव षट् कर्माण्य् अग्रजन्मनः ॥ (७५।२)

षण्णां तु कर्मणाम् अस्य त्रीणि कर्माणि जीविका । (७६।१)

याजनाध्यापने चैव विशुद्धाच् च प्रतिग्रहः ॥ (७६।२)

त्रयो धर्मा निवर्तन्ते ब्राह्मणात् क्षत्रियं प्रति । (७७।१)

अध्यापनं याजनं च तृतीयश् च प्रतिग्रहः ॥ (७७।२)

वैश्यं प्रति तथैवैते निवर्तेरन्न् इति स्थितिः । (७८।१)

न तौ प्रति हि तान् धर्मान् मनुर् आह प्रजापतिः ॥ (७८।२)

शस्त्रास्त्रभृत्त्वं क्षत्रस्य वणिक्पशुकृषिर् विशः । (७९।१)

आजीवनार्थं धर्मस् तु दानम् अध्ययनं यजिः ॥ (७९।२)

वेदाभ्यासो ब्राह्मणस्य क्षत्रियस्य च रक्षणम् । (८०।१)

वार्त्ताकर्मैव वैश्यस्य विशिष्टानि स्वकर्मसु ॥ (८०।२)

अजीवंस् तु यथोक्तेन ब्राह्मणः स्वेन कर्मणा । (८१।१)

जीवेत् क्षत्रियधर्मेण स ह्य् अस्य प्रत्य् अनन्तरः ॥ (८१।२)

उभाभ्याम् अप्य् अजीवंस् तु कथं स्याद् इति चेद् भवेत् । (८२।१)

कृषिगोरक्षम् आस्थाय जीवेद् वैश्यस्य जीविकाम् ॥ (८२।२)

वैश्यवृत्त्यापि जीवंस् तु ब्राह्मणः क्षत्रियो ऽपि वा । (८३।१)

हिंसाप्रायां पराधीनां कृषिं यत्नेन वर्जयेत् ॥ (८३।२)

कृषिं साध्विति मन्यन्ते सा वृत्तिः सद्विगर्हिता । (८४।१)

भूमिं भूमिशयांश् चैव हन्ति काष्ठम् अयोमुखम् ॥ (८४।२)

इदं तु वृत्तिवैकल्यात् त्यजतो धर्मनैपुण्यम् । (८५।१)

विट्पण्यम् उद्धृतोद्धारं विक्रेयं वित्तवर्धनम् ॥ (८५।२)

सर्वान् रसान् अपोहेत कृतान्नं च तिलैः सह । (८६।१)

अश्मनो लवणं चैव पशवो ये च मानुषाः ॥ (८६।२)

सर्वं च तान्तवं रक्तं शाणक्षौमाविकानि च । (८७।१)

अपि चेत् स्युर् अरक्तानि फलमूले तथौषधीः ॥ (८७।२)

अपः शस्त्रं विषं मांसं सोमं गन्धांश् च सर्वशः । (८८।१)

क्षीरं क्षौद्रं दधि घृतं तैलं मधु गुडं कुशान् ॥ (८८।२)

आरण्यांश् च पशून् सर्वान् दंष्ट्रिणश् च वयांसि च । (८९।१)

मद्यं नीलीं च लाक्षां च सर्वांश् चैकशफांस् तथा ॥ (८९।२)

कामम् उत्पाद्य कृष्यां तु स्वयम् एव कृषीवलः । (९०।१)

विक्रीणीत तिलाञ्शूद्रान् धर्मार्थम् अचिरस्थितान् ॥ (९०।२)

भोजनाभ्यञ्जनाद् दानाद् यद् अन्यत् कुरुते तिलैः । (९१।१)

कृमिभूतः श्वविष्ठायां पितृभिः सह मज्जति ॥ (९१।२)

सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च । (९२।१)

त्र्यहेण शूद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयात् ॥ (९२।२)

इतरेषां तु पण्यानां विक्रयाद् इह कामतः । (९३।१)

ब्राह्मणः सप्तरात्रेण वैश्यभावं नियच्छति ॥ (९३।२)

रसा रसैर् निमातव्या न त्व् एव लवणं रसैः । (९४।१)

कृतान्नं च कृतान्नेन तिला धान्येन तत्समाः ॥ (९४।२)

जीवेद् एतेन राजन्यः सर्वेणाप्य् अनयं गतः । (९५।१)

न त्व् एव ज्यायंसीं वृत्तिम् अभिमन्येत कर्हिचित् ॥ (९५।२)

यो लोभाद् अधमो जात्या जीवेद् उत्कृष्टकर्मभिः । (९६।१)

तं राजा निर्धनं कृत्वा क्षिप्रम् एव प्रवासयेत् ॥ (९६।२)

वरं स्वधर्मो विगुणो न पारक्यः स्वनुष्ठितः । (९७।१)

परधर्मेण जीवन् हि सद्यः पतति जातितः ॥ (९७।२)

वैश्यो ऽजीवन् स्वधर्मेण शूद्रवृत्त्यापि वर्तयेत् । (९८।१)

अनाचरन्न् अकार्याणि निवर्तेत च शक्तिमान् ॥ (९८।२)

अशक्नुवंस् तु शुश्रूषां शूद्रः कर्तुं द्विजन्मनाम् । (९९।१)

पुत्रदारात्ययं प्राप्तो जीवेत् कारुककर्मभिः ॥ (९९।२)

यैः कर्मभिः प्रचरितैः शुश्रूष्यन्ते द्विजातयः । (१००।१)

तानि कारुककर्माणि शिल्पानि विविधानि च ॥ (१००।२)

वैश्यवृत्तिम् अनातिष्ठन् ब्राह्मणः स्वे पथि स्थितः । (१०१।१)

अवृत्तिकर्षितः सीदन्न् इमं धर्मं समाचरेत् ॥ (१०१।२)

सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद् ब्राह्मणस् त्व् अनयं गतः । (१०२।१)

पवित्रं दुष्यतीत्य् एतद् धर्मतो नोपपद्यते ॥ (१०२।२)

नाध्यापनाद् याजनाद् वा गर्हिताद् वा प्रतिग्रहात् । (१०३।१)

दोषो भवति विप्राणां ज्वलनाम्बुसमा हि ते ॥ (१०३।२)

जीवितात्ययम् आपन्नो यो ऽन्नम् अत्ति ततस् ततः । (१०४।१)

आकाशम् इव पङ्केन न स पापेन लिप्यते ॥ (१०४।२)

अजीगर्तः सुतं हन्तुम् उपासर्पद् बुभुक्षितः । (१०५।१)

न चालिप्यत पापेन क्षुत्प्रतीकारम् आचरन् ॥ (१०५।२)

श्वमांसम् इच्छन् आर्तो ऽत्तुं धर्माधर्मविचक्षणः । (१०६।१)

प्राणानां परिरक्षार्थं वामदेवो न लिप्तवान् ॥ (१०६।२)

भरद्वाजः क्षुधार्तस् तु सपुत्रो विजने वने । (१०७।१)

बह्वीर् गाः प्रतिजग्राह वृधोस् तक्ष्णो महातपाः ॥ (१०७।२)

क्षुधार्तश् चात्तुम् अभ्यागाद् विश्वामित्रः श्वजाघनीम् । (१०८।१)

चण्डालहस्ताद् आदाय धर्माधर्मविचक्षणः ॥ (१०८।२)

प्रतिग्रहाद् याजनाद् वा तथैवाध्यापनाद् अपि । (१०९।१)

प्रतिग्रहः प्रत्यवरः प्रेत्य विप्रस्य गर्हितः ॥ (१०९।२)

याजनाध्यापने नित्यं क्रियेते संस्कृतात्मनाम् । (११०।१)

प्रतिग्रहस् तु क्रियते शूद्राद् अप्य् अन्त्यजन्मनः ॥ (११०।२)

जपहोमैर् अपैत्य् एनो याजनाध्यापनैः कृतम् । (१११।१)

प्रतिग्रहनिमित्तं तु त्यागेन तपसैव च ॥ (१११।२)

शिलोञ्छम् अप्य् आददीत विप्रो ऽजीवन् यतस् ततः । (११२।१)

प्रतिग्रहाच्छिलः श्रेयांस् ततो ऽप्य् उञ्छः प्रशस्यते ॥ (११२।२)

सीदद्भिः कुप्यम् इच्छद्भिर् धने वा पृथिवीपतिः । (११३।१)

याच्यः स्यात् स्नातकैर् विप्रैर् अदित्संस् त्यागम् अर्हति ॥ (११३।२)

अकृतं च कृतात् क्षेत्राद् गौर् अजाविकम् एव च । (११४।१)

हिरण्यं धान्यम् अन्नं च पूर्वं पूर्वम् अदोषवत् ॥ (११४।२)

सप्त वित्तागमा धर्म्या दायो लाभः क्रयो जयः । (११५।१)

प्रयोगः कर्मयोगश् च सत्प्रतिग्रह एव च ॥ (११५।२)

विद्या शिल्पं भृतिः सेवा गोरक्ष्यं विपणिः कृषिः । (११६।१)

धृतिर् भैक्षं कुसीदं च दश जीवनहेतवः ॥ (११६।२)

ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वृद्धिं नैव प्रयोजयेत् । (११७।१)

कामं तु खलु धर्मार्थं दद्यात् पापीयसे ऽल्पिकाम् ॥ (११७।२)

चतुर्थम् आददानो ऽपि क्षत्रियो भागम् आपदि । (११८।१)

प्रजा रक्षन् परं शक्त्या किल्बिषात् प्रतिमुच्यते ॥ (११८।२)

स्वधर्मो विजयस् तस्य नाहवे स्यात् पराङ्मुखः । (११९।१)

शस्त्रेण वैश्यान् रक्षित्वा धर्म्यम् आहारयेद् बलिम् ॥ (११९।२)

धान्ये ऽष्टमं विशां शुल्कं विंशं कार्षापणावरम् । (१२०।१)

कर्मोपकरणाः शूद्राः कारवः शिल्पिनस् तथा ॥ (१२०।२)

शूद्रस् तु वृत्तिम् आकाङ्क्षन् क्षत्रम् आराधयेद् यदि । (१२१।१)

धनिनं वाप्य् उपाराध्य वैश्यं शूद्रो जिजीविषेत् ॥ (१२१।२)

स्वर्गार्थम् उभयार्थं वा विप्रान् आराधयेत् तु सः । (१२२।१)

जातब्राह्मणशब्दस्य सा ह्य् अस्य कृतकृत्यता ॥ (१२२।२)

विप्रसेवैव शूद्रस्य विशिष्टं कर्म कीर्त्यते । (१२३।१)

यद् अतो ऽन्यद्धि कुरुते तद् भवत्य् अस्य निष्फलम् ॥ (१२३।२)

प्रकल्प्या तस्य तैर् वृत्तिः स्वकुटुम्बाद् यथार्हतः । (१२४।१)

शक्तिं चावेक्ष्य दाक्ष्यं च भृत्यानां च परिग्रहम् ॥ (१२४।२)

उच्छिष्टम् अन्नं दातव्यं जीर्णानि वसनानि च । (१२५।१)

पुलाकाश् चैव धान्यानां जीर्णाश् चैव परिच्छदाः ॥ (१२५।२)

न शूद्रे पातकं किंचिन् न च संस्कारम् अर्हति । (१२६।१)

नास्याधिकारो धर्मे ऽस्ति न धर्मात् प्रतिषेधनम् ॥ (१२६।२)

धर्मेप्सवस् तु धर्मज्ञाः सतां वृत्तम् अनुष्ठिताः । (१२७।१)

मन्त्रवर्ज्यं न दुष्यन्ति प्रशंसां प्राप्नुवन्ति च ॥ (१२७।२)

यथा यथा हि सद्वृत्तम् आतिष्ठत्य् अनसूयकः । (१२८।१)

तथा तथेमं चामुं च लोकं प्राप्नोत्य् अनिन्दितः ॥ (१२८।२)

शक्तेनापि हि शूद्रेण न कार्यो धनसंचयः । (१२९।१)

शूद्रो हि धनम् आसाद्य ब्राह्मणान् एव बाधते ॥ (१२९।२)

एते चतुर्णां वर्णानाम् आपद्धर्माः प्रकीर्तिताः । (१३०।१)

यान् सम्यग् अनुतिष्ठन्तो व्रजन्ति परमां गतिम् ॥ (१३०।२)

एष धर्मविधिः कृत्स्नश् चातुर्वर्ण्यस्य कीर्तितः । (१३१।१)

अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्तविधिं शुभम् ॥ (१३१।२)