व्यवहारान् दिदृक्षुस् तु ब्राह्मणैः सह पार्थिवः । (१।१)

मन्त्रज्ञैर् मन्त्रिभिश् चैव विनीतः प्रविशेत् सभाम् ॥ (१।२)

तत्रासीनः स्थितो वापि पाणिम् उद्यम्य दक्षिणम् । (२।१)

विनीतवेषाभरणः पश्येत् कार्याणि कार्यिणाम् ॥ (२।२)

प्रत्यहं देशदृष्टैश् च शास्त्रदृष्टैश् च हेतुभिः । (३।१)

अष्टादशसु मार्गेषु निबद्धानि पृथक् पृथक् ॥ (३।२)

तेषाम् आद्यम् ऋणादानं निक्षेपो ऽस्वामिविक्रयः । (४।१)

सम्भूय च समुत्थानं दत्तस्यानपकर्म च ॥ (४।२)

वेतनस्यैव चादानं संविदश् च व्यतिक्रमः । (५।१)

क्रयविक्रयानुशयो विवादः स्वामिपालयोः ॥ (५।२)

सीमाविवादधर्मश् च पारुष्ये दण्डवाचिके । (६।१)

स्तेयं च साहसं चैव स्त्रीसंग्रहणम् एव च ॥ (६।२)

स्त्रीपुंधर्मो विभागश् च द्यूतम् आह्वय एव च । (७।१)

पदान्य् अष्टादशैतानि व्यवहारस्थिताव् इह ॥ (७।२)

एषु स्थानेषु भूयिष्ठं विवादं चरतां नॄणाम् । (८।१)

धर्मं शाश्वतम् आश्रित्य कुर्यात् कार्यविनिर्णयम् ॥ (८।२)

यदा स्वयं न कुर्यात् तु नृपतिः कार्यदर्शनम् । (९।१)

तदा नियुञ्ज्याद् विद्वांसं ब्राह्मणं कार्यदर्शने ॥ (९।२)

सो ऽस्य कार्याणि संपश्येत् सभ्यैर् एव त्रिभिर् वृतः । (१०।१)

सभाम् एव प्रविश्याग्र्याम् आसीनः स्थित एव वा ॥ (१०।२)

यस्मिन् देशे निषीदन्ति विप्रा वेदविदस् त्रयः । (११।१)

राज्ञश् चाधिकृतो विद्वान् ब्रह्मणस् तां सभां विदुः ॥ (११।२)

धर्मो विद्धस् त्व् अधर्मेण सभां यत्रोपतिष्ठते । (१२।१)

शल्यं चास्य न कृन्तन्ति विद्धास् तत्र सभासदः ॥ (१२।२)

सभां वा न प्रवेष्टव्यं वक्तव्यं वा समञ्जसम् । (१३।१)

अब्रुवन् विब्रुवन् वापि नरो भवति किल्बिषी ॥ (१३।२)

यत्र धर्मो ह्य् अधर्मेण सत्यं यत्रानृतेन च । (१४।१)

हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास् तत्र सभासदः ॥ (१४।२)

धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः । (१५।१)

तस्माद् धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतो ऽवधीत् ॥ (१५।२)

वृषो हि भगवान् धर्मस् तस्य यः कुरुते ह्य् अलम् । (१६।१)

वृषलं तं विदुर् देवास् तस्माद् धर्मं न लोपयेत् ॥ (१६।२)

एक एव सुहृद् धर्मो निधाने ऽप्य् अनुयाति यः । (१७।१)

शरीरेण समं नाशं सर्वम् अन्यद्धि गच्छति ॥ (१७।२)

पादो ऽधर्मस्य कर्तारं पादः साक्षिणम् ऋच्छति । (१८।१)

पादः सभासदः सर्वान् पादो राजानम् ऋच्छति ॥ (१८।२)

राजा भवत्य् अनेनास् तु मुच्यन्ते च सभासदः । (१९।१)

एनो गच्छति कर्तारं निन्दार्हो यत्र निन्द्यते ॥ (१९।२)

जातिमात्रोपजीवी वा कामं स्याद् ब्राह्मणब्रुवः । (२०।१)

धर्मप्रवक्ता नृपतेर् न शूद्रः कथंचन ॥ (२०।२)

यस्य शूद्रस् तु कुरुते राज्ञो धर्मविवेचनम् । (२१।१)

तस्य सीदति तद् राष्ट्रं पङ्के गौर् इव पश्यतः ॥ (२१।२)

यद् राष्ट्रं शूद्रभूयिष्ठं नास्तिकाक्रान्तम् अद्विजम् । (२२।१)

विनश्यत्य् आशु तत् कृत्स्नं दुर्भिक्षव्याधिपीडितम् ॥ (२२।२)

धर्मासनम् अधिष्ठाय संवीताङ्गः समाहितः । (२३।१)

प्रणम्य लोकपालेभ्यः कार्यदर्शनम् आरभेत् ॥ (२३।२)

अर्थानर्थाव् उभौ बुद्ध्वा धर्माधर्मौ च केवलौ । (२४।१)

वर्णक्रमेण सर्वाणि पश्येत् कार्याणि कार्यिणाम् ॥ (२४।२)

बाह्यैर् विभावयेल् लिङ्गैर् भावम् अन्तर्गतं नॄणाम् । (२५।१)

स्वरवर्णेङ्गिताकारैश् चक्षुषा चेष्टितेन च ॥ (२५।२)

आकारैर् इङ्गितैर् गत्या चेष्टया भाषितेन च । (२६।१)

नेत्रवक्त्रविकारैश् च गृह्यते ऽन्तर्गतं मनः ॥ (२६।२)

बालदायादिकं रिक्थं तावद् राजानुपालयेत् । (२७।१)

यावत् स स्यात् समावृत्तो यावच् चातीतशैशवः ॥ (२७।२)

वशापुत्रासु चैवं स्याद् रक्षणं निष्कुलासु च । (२८।१)

पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधवास्व् आतुरासु च ॥ (२८।२)

जीवन्तीनां तु तासां ये तद्धरेयुः स्वबान्धवाः । (२९।१)

तान् शिष्याच् चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः ॥ (२९।२)

प्रणष्टस्वामिकं रिक्थं राजा त्र्यब्दं निधापयेत् । (३०।१)

अर्वाक् त्र्यब्दाद्धरेत् स्वामी परेण नृपतिर् हरेत् ॥ (३०।२)

ममेदम् इति यो ब्रूयात् सो ऽनुयोज्यो यथाविधि । (३१।१)

संवाद्य रूपसंख्यादीन् स्वामी तद् द्रव्यम् अर्हति ॥ (३१।२)

अवेदयानो नष्टस्य देशं कालं च तत्त्वतः । (३२।१)

वर्णं रूपं प्रमाणं च तत्समं दण्डम् अर्हति ॥ (३२।२)

आददीताथ षड्भागं प्रनष्टाधिगतान् नृपः । (३३।१)

दशमं द्वादशं वापि सतां धर्मम् अनुस्मरन् ॥ (३३।२)

प्रनष्टाधिगतं द्रव्यं तिष्ठेद् युक्तैर् अधिष्ठितम् । (३४।१)

यांस् तत्र चौरान् गृह्णीयात् तान् राजेभेन घातयेत् ॥ (३४।२)

ममायम् इति यो ब्रूयान् निधिं सत्येन मानवः । (३५।१)

तस्याददीत षड्भागं राजा द्वादशम् एव वा ॥ (३५।२)

अनृतं तु वदन् दण्ड्यः स्ववित्तस्यांशम् अष्टमम् । (३६।१)

तस्यैव वा निधानस्य संख्ययाल्पीयसीं कलाम् ॥ (३६।२)

विद्वांस् तु ब्राह्मणो दृष्ट्वा पूर्वोपनिहितं निधिम् । (३७।१)

अशेषतो ऽप्य् आददीत सर्वस्याधिपतिर् हि सः ॥ (३७।२)

यं तु पश्येन् निधिं राजा पुराणं निहितं क्षितौ । (३८।१)

तस्माद् द्विजेभ्यो दत्त्वार्धम् अर्धं कोशे प्रवेशयेत् ॥ (३८।२)

निधीनां तु पुराणानां धातूनाम् एव च क्षितौ । (३९।१)

अर्धभाग् रक्षणाद् राजा भूमेर् अधिपतिर् हि सः ॥ (३९।२)

दातव्यं सर्ववर्णेभ्यो राज्ञा चौरैर् हृतं धनम् । (४०।१)

राजा तद् उपयुञ्जानश् चौरस्याप्नोति किल्बिषम् ॥ (४०।२)

जातिजानपदान् धर्मान् श्रेणीधर्मांश् च धर्मवित् । (४१।१)

समीक्ष्य कुलधर्मांश् च स्वधर्मं प्रतिपादयेत् ॥ (४१।२)

स्वानि कर्माणि कुर्वाणा दूरे सन्तो ऽपि मानवाः । (४२।१)

प्रिया भवन्ति लोकस्य स्वे स्वे कर्मण्य् अवस्थिताः ॥ (४२।२)

नोत्पादयेत् स्वयं कार्यं राजा नाप्य् अस्य पुरुषः । (४३।१)

न च प्रापितम् अन्येन ग्रसेद् अर्थं कथंचन ॥ (४३।२)

यथा नयत्य् असृक्पातैर् मृगस्य मृगयुः पदम् । (४४।१)

नयेत् तथानुमानेन धर्मस्य नृपतिः पदम् ॥ (४४।२)

सत्यम् अर्थं च संपश्येद् आत्मानम् अथ साक्षिणः । (४५।१)

देशं रूपं च कालं च व्यवहारविधौ स्थितः ॥ (४५।२)

सद्भिर् आचरितं यत् स्याद् धार्मिकैश् च द्विजातिभिः । (४६।१)

तद् देशकुलजातीनाम् अविरुद्धं प्रकल्पयेत् ॥ (४६।२)

अधमर्णार्थसिद्ध्यर्थम् उत्तमर्णेन चोदितः । (४७।१)

दापयेद् धनिकस्यार्थम् अधमर्णाद् विभावितम् ॥ (४७।२)

यैर् यैर् उपायैर् अर्थं स्वं प्राप्नुयाद् उत्तमर्णिकः । (४८।१)

तैस् तैर् उपायैः संगृह्य दापयेद् अधमर्णिकम् ॥ (४८।२)

धर्मेण व्यवहारेण छलेनाचरितेन च । (४९।१)

प्रयुक्तं साधयेद् अर्थं पञ्चमेन बलेन च ॥ (४९।२)

यः स्वयं साधयेद् अर्थम् उत्तमर्णो ऽधमर्णिकात् । (५०।१)

न स राज्ञाभियोक्तव्यः स्वकं संसाधयन् धनम् ॥ (५०।२)

अर्थे ऽपव्ययमानं तु करणेन विभावितम् । (५१।१)

दापयेद् धनिकस्यार्थं दण्डलेशं च शक्तितः ॥ (५१।२)

अपह्नवे ऽधमर्णस्य देहीत्य् उक्तस्य संसदि । (५२।१)

अभियोक्ता दिशेद् देश्यं करणं वान्यद् उद्दिशेत् ॥ (५२।२)

अदेश्यं यश् च दिशति निर्दिश्यापह्नुते च यः । (५३।१)

यश् चाधरोत्तरान् अर्थान् विगीतान् नावबुध्यते ॥ (५३।२)

अपदिश्यापदेश्यं च पुनर् यस् त्व् अपधावति । (५४।१)

सम्यक् प्रणिहितं चार्थं पृष्टः सन् नाभिनन्दति ॥ (५४।२)

असंभाष्ये साक्षिभिश् च देशे सम्भाषते मिथः । (५५।१)

निरुच्यमानं प्रश्नं च नेच्छेद् यश् चापि निष्पतेत् ॥ (५५।२)

ब्रूहीत्य् उक्तश् च न ब्रूयाद् उक्तं च न विभावयेत् । (५६।१)

न च पूर्वापरं विद्यात् तस्माद् अर्थात् स हीयते ॥ (५६।२)

साक्षिणः सन्ति मेत्य् उक्त्वा दिशेत्य् उक्तो दिशेन् न यः । (५७।१)

धर्मस्थः कारणैर् एतैर् हीनं तम् अपि निर्दिशेत् ॥ (५७।२)

अभियोक्ता न चेद् ब्रूयाद् बध्यो दण्ड्यश् च धर्मतः । (५८।१)

न चेत् त्रिपक्षात् प्रब्रूयाद् धर्मं प्रति पराजितः ॥ (५८।२)

यो यावन् निह्नुवीतार्थं मिथ्या यावति वा वदेत् । (५९।१)

तौ नृपेण ह्य् अधर्मज्ञौ दाप्यो तद्द्विगुणं दमम् ॥ (५९।२)

पृष्टो ऽपव्ययमानस् तु कृतावस्थो धनैषिणा । (६०।१)

त्र्यवरैः साक्षिभिर् भाव्यो नृपब्राह्मणसंनिधौ ॥ (६०।२)

यादृशा धनिभिः कार्या व्यवहारेषु साक्षिणः । (६१।१)

तादृशान् सम्प्रवक्ष्यामि यथा वाच्यम् ऋतं च तैः ॥ (६१।२)

गृहिणः पुत्रिणो मौलाः क्षत्रविट्शूद्रयोनयः । (६२।१)

अर्थ्युक्ताः साक्ष्यम् अर्हन्ति न ये केचिद् अनापदि ॥ (६२।२)

आप्ताः सर्वेषु वर्णेषु कार्याः कार्येषु साक्षिणः । (६३।१)

सर्वधर्मविदो ऽलुब्धा विपरीतांस् तु वर्जयेत् ॥ (६३।२)

नार्थसम्बन्धिनो नाप्ता न सहाया न वैरिणः । (६४।१)

न दृष्टदोषाः कर्तव्या न व्याध्यार्ता न दूषिताः ॥ (६४।२)

न साक्षी नृपतिः कार्यो न कारुककुशीलवौ । (६५।१)

न श्रोत्रियो न लिङ्गस्थो न सङ्गेभ्यो विनिर्गतः ॥ (६५।२)

नाध्यधीनो न वक्तव्यो न दस्युर् न विकर्मकृत् । (६६।१)

न वृद्धो न शिशुर् नैको नान्त्यो न विकलेन्द्रियः ॥ (६६।२)

नार्तो न मत्तो नोन्मत्तो न क्षुत्तृष्णोपपीडितः । (६७।१)

न श्रमार्तो न कामार्तो न क्रुद्धो नापि तस्करः ॥ (६७।२)

स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युर् द्विजानां सदृशा द्विजाः । (६८।१)

शूद्राश् च सन्तः शूद्राणाम् अन्त्यानाम् अन्त्ययोनयः ॥ (६८।२)

अनुभावी तु यः कश्चित् कुर्यात् साक्ष्यं विवादिनाम् । (६९।१)

अन्तर्वेश्मन्य् अरण्ये वा शरीरस्यापि चात्यये ॥ (६९।२)

स्त्रियाप्य् असम्भावे कार्यं बालेन स्थविरेण वा । (७०।१)

शिष्येण बन्धुना वापि दासेन भृतकेन वा ॥ (७०।२)

बालवृद्धातुराणां च साक्ष्येषु वदतां मृषा । (७१।१)

जानीयाद् अस्थिरां वाचम् उत्सिक्तमनसां तथा ॥ (७१।२)

साहसेषु च सर्वेषु स्तेयसंग्रहणेषु च । (७२।१)

वाग्दण्डयोश् च पारुष्ये न परीक्षेत साक्षिणः ॥ (७२।२)

बहुत्वं परिगृह्णीयात् साक्षिद्वैधे नराधिपः । (७३।१)

समेषु तु गुणोत्कृष्टान् गुणिद्वैधे द्विजोत्तमान् ॥ (७३।२)

समक्षदर्शनात् साक्ष्यं श्रवणाच् चैव सिध्यति । (७४।१)

तत्र सत्यं ब्रुवन् साक्षी धर्मार्थाभ्यां न हीयते ॥ (७४।२)

साक्षी दृष्टश्रुताद् अन्यद् विब्रुवन्न् आर्यसंसदि । (७५।१)

अवाङ् नरकम् अभ्येति प्रेत्य स्वर्गाच् च हीयते ॥ (७५।२)

यत्रानिबद्धो ऽपीक्षेत शृणुयाद् वापि किंचन । (७६।१)

पृष्टस् तत्रापि तद् ब्रूयाद् यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥ (७६।२)

एको ऽलुब्धस् तु साक्षी स्याद् बह्व्यः शुच्यो ऽपि न स्त्रियः । (७७।१)

स्त्रीबुद्धेर् अस्थिरत्वात् तु दोषैश् चान्ये ऽपि ये वृताः ॥ (७७।२)

स्वभावेनैव यद् ब्रूयुस् तद् ग्राह्यं व्यावहारिकम् । (७८।१)

अतो यद् अन्यद् विब्रूयुर् धर्मार्थं तद् अपार्थकम् ॥ (७८।२)

सभान्तः साक्षिणः प्राप्तान् अर्थिप्रत्यर्थिसंनिधौ । (७९।१)

प्राड्विवाको ऽनुयुञ्जीत विधिनानेन सान्त्वयन् ॥ (७९।२)

यद् द्वयोर् अनयोर् वेत्थ कार्ये ऽस्मिंश् चेष्टितं मिथः । (८०।१)

तद् ब्रूत सर्वं सत्येन युष्माकं ह्य् अत्र साक्षिता ॥ (८०।२)

सत्यं साक्ष्ये ब्रुवन् साक्षी लोकान् आप्नोति पुष्कलान् । (८१।१)

इह चानुत्तमां कीर्तिं वाग् एषा ब्रह्मपूजिता ॥ (८१।२)

साक्ष्ये ऽनृतं वदन् पाशैर् बध्यते वारुणैर् भृशम् । (८२।१)

विवशः शतम् आजातीस् तस्मात् साक्ष्यं वदेद् ऋतम् ॥ (८२।२)

सत्येन पूयते साक्षी धर्मः सत्येन वर्धते । (८३।१)

तस्मात् सत्यं हि वक्तव्यं सर्ववर्णेषु साक्षिभिः ॥ (८३।२)

आत्मैव ह्य् आत्मनः साक्षी गतिर् आत्मा तथात्मनः । (८४।१)

मावमंस्थाः स्वम् आत्मानं नॄणां साक्षिणम् उत्तमम् ॥ (८४।२)

मन्यन्ते वै पापकृतो न कश्चित् पश्यतीति नः । (८५।१)

तांस् तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वस्यैवान्तरपूरुषः ॥ (८५।२)

द्यौर् भूमिर् आपो हृदयं चन्द्रार्काग्नियमानिलाः । (८६।१)

रात्रिः संध्ये च धर्मश् च वृत्तज्ञाः सर्वदेहिनाम् ॥ (८६।२)

देवब्राह्मणसांनिध्ये साक्ष्यं पृच्छेद् ऋतं द्विजान् । (८७।१)

उदङ्मुखान् प्राङ्मुखान् वा पूर्वाह्णे वै शुचिः शुचीन् ॥ (८७।२)

ब्रूहीति ब्राह्मणं पृच्छेत् सत्यं ब्रूहीति पार्थिवम् । (८८।१)

गोबीजकाञ्चनैर् वैश्यं शूद्रं सर्वैस् तु पातकैः ॥ (८८।२)

ब्रह्मघ्नो ये स्मृता लोका ये च स्त्रीबालघातिनः । (८९।१)

मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य ते ते स्युर् ब्रुवतो मृषा ॥ (८९।२)

जन्मप्रभृति यत् किंचित् पुण्यं भद्र त्वया कृतम् । (९०।१)

तत् ते सर्वं शुनो गच्छेद् यदि ब्रूयास् त्वम् अन्यथा ॥ (९०।२)

एको ऽहम् अस्मीत्य् आत्मानं यस् त्वं कल्याण मन्यसे । (९१।१)

नित्यं स्थितस् ते हृद्य् एष पुण्यपापेक्षिता मुनिः ॥ (९१।२)

यमो वैवस्वतो देवो यस् तवैष हृदि स्थितः । (९२।१)

तेन चेद् अविवादस् ते मा गङ्गां मा कुरून् गमः ॥ (९२।२)

नग्नो मुण्डः कपालेन च भिक्षार्थी क्षुत्पिपासितः । (९३।१)

अन्धः शत्रुकुलं गच्छेद् यः साक्ष्यम् अनृतं वदेत् ॥ (९३।२)

अवाक्शिरास् तमस्य् अन्धे किल्बिषी नरकं व्रजेत् । (९४।१)

यः प्रश्नं वितथं ब्रूयात् पृष्टः सन् धर्मनिश्चये ॥ (९४।२)

अन्धो मत्स्यान् इवाश्नाति स नरः कण्टकैः सह । (९५।१)

यो भाषते ऽर्थवैकल्यम् अप्रत्यक्षं सभां गतः ॥ (९५।२)

यस्य विद्वान् हि वदतः क्षेत्रज्ञो नाभिशङ्कते । (९६।१)

तस्मान् न देवाः श्रेयांसं लोके ऽन्यं पुरुषं विदुः ॥ (९६।२)

यावतो बान्धवान् यस्मिन् हन्ति साक्ष्ये ऽनृतं वदन् । (९७।१)

तावतः संख्यया तस्मिन् शृणु सौम्यानुपूर्वशः ॥ (९७।२)

पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते । (९८।१)

शतम् अश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते ॥ (९८।२)

हन्ति जातान् अजातांश् च हिरण्यार्थे ऽनृतं वदन् । (९९।१)

सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदीः ॥ (९९।२)

अप्सु भूमिवद् इत्य् आहुः स्त्रीणां भोगे च मैथुने । (१००।१)

अब्जेषु चैव रत्नेषु सर्वेष्व् अश्ममयेषु च ॥ (१००।२)

एतान् दोषान् अवेक्ष्य त्वं सर्वान् अनृतभाषणे । (१०१।१)

यथाश्रुतं यथादृष्टं सर्वम् एवाञ्जसा वद ॥ (१०१।२)

गोरक्षकान् वाणिजिकांस् तथा कारुकुशीलवान् । (१०२।१)

प्रेष्यान् वार्द्धुषिकांश् चैव विप्रान् शूद्रवद् आचरेत् ॥ (१०२।२)

तद् वदन् धर्मतो ऽर्थेषु जानन्न् अप्य् अन्यथा नरः । (१०३।१)

न स्वर्गाच् च्यवते लोकाद् दैवीं वाचं वदन्ति ताम् ॥ (१०३।२)

शूद्रविट्क्षत्रविप्राणां यत्रर्तोक्तौ भवेद् वधः । (१०४।१)

तत्र वक्तव्यम् अनृतं तद्धि सत्याद् विशिष्यते ॥ (१०४।२)

वाग्दैवत्यैश् च चरुभिर् यजेरंस् ते सरस्वतीम् । (१०५।१)

अनृतस्यैनसस् तस्य कुर्वाणा निष्कृतिं पराम् ॥ (१०५।२)

कूष्माण्डैर् वापि जुहुयाद् घृतम् अग्नौ यथाविधि । (१०६।१)

उद् इत्य् ऋचा वा वारुण्या तृचेनाब्दैवतेन वा ॥ (१०६।२)

त्रिपक्षाद् अब्रुवन् साक्ष्यम् ऋणादिषु नरो ऽगदः । (१०७।१)

तदृणं प्राप्नुयात् सर्वं दशबन्धं च सर्वतः ॥ (१०७।२)

यस्य दृश्येत सप्ताहाद् उक्तवाक्यस्य साक्षिणः । (१०८।१)

रोगो ऽग्निर् ज्ञातिमरणम् ऋणं दाप्यो दमं च सः ॥ (१०८।२)

असाक्षिकेषु त्व् अर्थेषु मिथो विवादमानयोः । (१०९।१)

अविन्दंस् तत्त्वतः सत्यं शपथेनापि लम्भयेत् ॥ (१०९।२)

महर्षिभिश् च देवैश् च कार्यार्थं शपथाः कृताः । (११०।१)

वसिष्ठश् चापि शपथं शेपे पैजवने नृपे ॥ (११०।२)

न वृथा शपथं कुर्यात् स्वल्पे ऽप्य् अर्थे नरो बुधः । (१११।१)

वृथा हि शपथं कुर्वन् प्रेत्य चेह च नश्यति ॥ (१११।२)

कामिनीषु विवाहेषु गवां भक्ष्ये तथेन्धने । (११२।१)

ब्राह्मणाभ्युपपत्तौ च शपथे नास्ति पातकम् ॥ (११२।२)

सत्येन शापयेद् विप्रं क्षत्रियं वाहनायुधैः । (११३।१)

गोबीजकाञ्चनैर् वैश्यं शूद्रं सर्वैस् तु पातकैः ॥ (११३।२)

अग्निं वाहारयेद् एनम् अप्सु चैनं निमज्जयेत् । (११४।१)

पुत्रदारस्य वाप्य् एनं शिरांसि स्पर्शयेत् पृथक् ॥ (११४।२)

यम् इद्धो न दहत्य् अग्निर् आपो नोन्मज्जयन्ति च । (११५।१)

न चार्तिम् ऋच्छति क्षिप्रं स ज्ञेयः शपथे शुचिः ॥ (११५।२)

वत्सस्य ह्य् अभिशस्तस्य पुरा भ्रात्रा यवीयसा । (११६।१)

नाग्निर् ददाह रोमापि सत्येन जगतः स्पशः ॥ (११६।२)

यस्मिन् यस्मिन् विवादे तु कौटसाक्ष्यं कृतं भवेत् । (११७।१)

तत् तत् कार्यं निवर्तेत कृतं चाप्य् अकृतं भवेत् ॥ (११७।२)

लोभान् मोहाद् भयान् मैत्रात् कामात् क्रोधात् तथैव च । (११८।१)

अज्ञानाद् बालभावाच् च साक्ष्यं वितथम् उच्यते ॥ (११८।२)

एषाम् अन्यतमे स्थाने यः साक्ष्यम् अनृतं वदेत् । (११९।१)

तस्य दण्डविशेषांस् तु प्रवक्ष्याम्य् अनुपूर्वशः ॥ (११९।२)

लोभात् सहस्रं दण्ड्यस् तु मोहात् पूर्वं तु साहसम् । (१२०।१)

भयाद् द्वौ मध्यमौ दण्डौ मैत्रात् पूर्वं चतुर्गुणम् ॥ (१२०।२)

कामाद् दशगुणं पूर्वं क्रोधात् तु त्रिगुणं परम् । (१२१।१)

अज्ञानाद् द्वे शते पूर्णे बालिश्याच् छतम् एव तु ॥ (१२१।२)

एतान् आहुः कौटसाक्ष्ये प्रोक्तान् दण्डान् मनीषिभिः । (१२२।१)

धर्मस्याव्यभिचारार्थम् अधर्मनियमाय च ॥ (१२२।२)

कौटसाक्ष्यं तु कुर्वाणांस् त्रीन् वर्णान् धार्मिको नृपः । (१२३।१)

प्रवासयेद् दण्डयित्वा ब्राह्मणं तु विवासयेत् ॥ (१२३।२)

दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वयम्भुवो ऽब्रवीत् । (१२४।१)

त्रिषु वर्णेषु यानि स्युर् अक्षतो ब्राह्मणो व्रजेत् ॥ (१२४।२)

उपस्थम् उदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् । (१२५।१)

चक्षुर् नासा च कर्णौ च धनं देहस् तथैव च ॥ (१२५।२)

अनुबन्धं परिज्ञाय देशकालौ च तत्त्वतः । (१२६।१)

सारापराधो चालोक्य दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् ॥ (१२६।२)

अधर्मदण्डनं लोके यशोघ्नं कीर्तिनाशनम् । (१२७।१)

अस्वर्ग्यं च परत्रापि तस्मात् तत् परिवर्जयेत् ॥ (१२७।२)

अदण्ड्यान् दण्डयन् राजा दण्ड्यांश् चैवाप्य् अदण्डयन् । (१२८।१)

अयशो महद् आप्नोति नरकं चैव गच्छति ॥ (१२८।२)

वाग्दण्डं प्रथमं कुर्याद् धिग्दण्डं तदनन्तरम् । (१२९।१)

तृतीयं धनदण्डं तु वधदण्डम् अतः परम् ॥ (१२९।२)

वधेनापि यदा त्व् एतान् निग्रहीतुं न शक्नुयात् । (१३०।१)

तदैषु सर्वम् अप्य् एतत् प्रयुञ्जीत चतुष्टयम् ॥ (१३०।२)

लोकसंव्यवहारार्थं याः संज्ञाः प्रथिता भुवि । (१३१।१)

ताम्ररूप्यसुवर्णानां ताः प्रवक्ष्याम्य् अशेषतः ॥ (१३१।२)

जालान्तरगते भानौ यत् सूक्ष्मं दृश्यते रजः । (१३२।१)

प्रथमं तत् प्रमाणानां त्रसरेणुं प्रचक्षते ॥ (१३२।२)

त्रसरेणवो ऽष्टौ विज्ञेया लिक्षैका परिमाणतः । (१३३।१)

ता राजसर्षपस् तिस्रस् ते त्रयो गौरसर्षपः ॥ (१३३।२)

सर्षपाः षड् यवो मध्यस् त्रियवं त्व् एककृष्णलम् । (१३४।१)

पञ्चकृष्णलको माषस् ते सुवर्णस् तु षोडश ॥ (१३४।२)

पलं सुवर्णाश् चत्वारः पलानि धरणं दश । (१३५।१)

द्वे कृष्णले समधृते विज्ञेयो रौप्यमाषकः ॥ (१३५।२)

ते षोडश स्याद् धरणं पुराणश् चैव राजतः । (१३६।१)

कार्षापणस् तु विज्ञेयस् ताम्रिकः कार्षिकः पणः ॥ (१३६।२)

धरणानि दश ज्ञेयः शतमानस् तु राजतः । (१३७।१)

चतुःसौवर्णिको निष्को विज्ञेयस् तु प्रमाणतः ॥ (१३७।२)

पणानां द्वे शते सार्धे प्रथमः साहसः स्मृतः । (१३८।१)

मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रं त्व् एव चोत्तमः ॥ (१३८।२)

ऋणे देये प्रतिज्ञाते पञ्चकं शतम् अर्हति । (१३९।१)

अपह्नवे तद्द्विगुणं तन् मनोर् अनुशासनम् ॥ (१३९।२)

वसिष्ठविहितां वृद्धिं सृजेद् वित्तविवर्धिनीम् । (१४०।१)

अशीतिभागं गृह्णीयान् मासाद् वार्द्धुषिकः शते ॥ (१४०।२)

द्विकं शतं वा गृह्णीयात् सतां धर्मम् अनुस्मरन् । (१४१।१)

द्विकं शतं हि गृह्णानो न भवत्य् अर्थकिल्बिषी ॥ (१४१।२)

द्विकं त्रिकं चतुष्कं च पञ्चकं च शतं समम् । (१४२।१)

मासस्य वृद्धिं गृह्णीयाद् वर्णानाम् अनुपूर्वशः ॥ (१४२।२)

न त्व् एवाधौ सोपकारे कौसीदीं वृद्धिम् आप्नुयात् । (१४३।१)

न चाधेः कालसंरोधान् निसर्गो ऽस्ति न विक्रयः ॥ (१४३।२)

न भोक्तव्यो बलाद् आधिर् भुञ्जानो वृद्धिम् उत्सृजेत् । (१४४।१)

मूल्येन तोषयेच् चैनम् आधिस्तेनो ऽन्यथा भवेत् ॥ (१४४।२)

आधिश् चोपनिधिश् चोभौ न कालात्ययम् अर्हतः । (१४५।१)

अवहार्यौ भवेतां तौ दीर्घकालम् अवस्थितौ ॥ (१४५।२)

सम्प्रीत्या भुज्यमानानि न नश्यन्ति कदाचन । (१४६।१)

धेनुर् उष्ट्रो वहन्न् अश्वो यश् च दम्यः प्रयुज्यते ॥ (१४६।२)

यत् किंचिद् दशवर्षाणि संनिधौ प्रेक्षते धनी । (१४७।१)

भुज्यमानं परैस् तूष्णीं न स तल् लब्धुम् अर्हति ॥ (१४७।२)

अजडश् चेद् अपोगण्डो विषये चास्य भुज्यते । (१४८।१)

भग्नं तद् व्यवहारेण भोक्ता तद् द्रव्यम् अर्हति ॥ (१४८।२)

आधिः सीमा बालधनं निक्षेपोपनिधिः स्त्रियः । (१४९।१)

राजस्वं श्रोत्रियस्वं च न भोगेन प्रणश्यति ॥ (१४९।२)

यः स्वामिनाननुज्ञातम् आधिं भुङ्क्ते ऽविचक्षणः । (१५०।१)

तेनार्धवृद्धिर् मोक्तव्या तस्य भोगस्य निष्कृतिः ॥ (१५०।२)

कुसीदवृद्धिर् द्वैगुण्यं नात्येति सकृद् आहृता । (१५१।१)

धान्ये सदे लवे वाह्ये नातिक्रामति पञ्चताम् ॥ (१५१।२)

कृतानुसाराद् अधिका व्यतिरिक्ता न सिध्यति । (१५२।१)

कुसीदपथम् आहुस् तं पञ्चकं शतम् अर्हति ॥ (१५२।२)

नातिसांवत्सरीं वृद्धिं न चादृष्टां पुनर् हरेत् । (१५३।१)

चक्रवृद्धिः कालवृद्धिः कारिता कायिका च या ॥ (१५३।२)

ऋणं दातुम् अशक्तो यः कर्तुम् इच्छेत् पुनः क्रियाम् । (१५४।१)

स दत्त्वा निर्जितां वृद्धिं करणं परिवर्तयेत् ॥ (१५४।२)

अदर्शयित्वा तत्रैव हिरण्यं परिवर्तयेत् । (१५५।१)

यावती सम्भवेद् वृद्धिस् तावतीं दातुम् अर्हति ॥ (१५५।२)

चक्रवृद्धिं समारूढो देशकालव्यवस्थितः । (१५६।१)

अतिक्रामन् देशकालौ न तत्फलम् अवाप्नुयात् ॥ (१५६।२)

समुद्रयानकुशला देशकालार्थदर्शिनः । (१५७।१)

स्थापयन्ति तु यां वृद्धिं सा तत्राधिगमं प्रति ॥ (१५७।२)

यो यस्य प्रतिभूस् तिष्ठेद् दर्शनायेह मानवः । (१५८।१)

अदर्शयन् स तं तस्य प्रयच्छेत् स्वधनाद् ऋणम् ॥ (१५८।२)

प्रातिभाव्यं वृथादानम् आक्षिकं सौरिकां च यत् । (१५९।१)

दण्डशुल्कावशेषं च न पुत्रो दातुम् अर्हति ॥ (१५९।२)

दर्शनप्रातिभाव्ये तु विधिः स्यात् पूर्वचोदितः । (१६०।१)

दानप्रतिभुवि प्रेते दायादान् अपि दापयेत् ॥ (१६०।२)

अदातरि पुनर् दाता विज्ञातप्रकृताव् ऋणम् । (१६१।१)

पश्चात् प्रतिभुवि प्रेते परीप्सेत् केन हेतुना ॥ (१६१।२)

निरादिष्टधनश् चेत् तु प्रतिभूः स्याद् अलंधनः । (१६२।१)

स्वधनाद् एव तद् दद्यान् निरादिष्ट इति स्थितिः ॥ (१६२।२)

मत्तोन्मत्तार्ताध्यधीनैर् बालेन स्थविरेण वा । (१६३।१)

असंबद्धकृतश् चैव व्यवहारो न सिध्यति ॥ (१६३।२)

सत्या न भाषा भवति यद्य् अपि स्यात् प्रतिष्ठिता । (१६४।१)

बहिश् चेद् भाष्यते धर्मान् नियताद् व्यवहारिकात् ॥ (१६४।२)

योगाधमनविक्रीतं योगदानप्रतिग्रहम् । (१६५।१)

यत्र वाप्य् उपधिं पश्येत् तत् सर्वं विनिवर्तयेत् ॥ (१६५।२)

ग्रहीता यदि नष्टः स्यात् कुटुम्बार्थे कृतो व्ययः । (१६६।१)

दातव्यं बान्धवैस् तत् स्यात् प्रविभक्तैर् अपि स्वतः ॥ (१६६।२)

कुटुम्बार्थे ऽध्यधीनो ऽपि व्यवहारं यम् आचरेत् । (१६७।१)

स्वदेशे वा विदेशे वा तं ज्यायान् न विचालयेत् ॥ (१६७।२)

बलाद् दत्तं बलाद् भुक्तं बलाद् यच् चापि लेखितम् । (१६८।१)

सर्वान् बलकृतान् अर्थान् अकृतान् मनुर् अब्रवीत् ॥ (१६८।२)

त्रयः परार्थे क्लिश्यन्ति साक्षिणः प्रतिभूः कुलम् । (१६९।१)

चत्वारस् तूपचीयन्ते विप्र आढ्यो वणिङ् नृपः ॥ (१६९।२)

अनादेयं नाददीत परिक्षीणो ऽपि पार्थिवः । (१७०।१)

न चादेयं समृद्धो ऽपि सूक्ष्मम् अप्य् अर्थम् उत्सृजेत् ॥ (१७०।२)

अनादेयस्य चादानाद् आदेयस्य च वर्जनात् । (१७१।१)

दौर्बल्यं ख्याप्यते राज्ञः स प्रेत्येह च नश्यति ॥ (१७१।२)

स्वादानाद् वर्णसंसर्गात् त्व् अबलानां च रक्षणात् । (१७२।१)

बलं संजायते राज्ञः स प्रेत्येह च वर्धते ॥ (१७२।२)

तस्माद् यम इव स्वामी स्वयं हित्वा प्रियाप्रिये । (१७३।१)

वर्तेत याम्यया वृत्त्या जितक्रोधो जितेन्द्रियः ॥ (१७३।२)

यस् त्व् अधर्मेण कार्याणि मोहात् कुर्यान् नराधिपः । (१७४।१)

अचिरात् तं दुरात्मानं वशे कुर्वन्ति शत्रवः ॥ (१७४।२)

कामक्रोधौ तु संयम्य यो ऽर्थान् धर्मेण पश्यति । (१७५।१)

प्रजास् तम् अनुवर्तन्ते समुद्रम् इव सिन्धवः ॥ (१७५।२)

यः साधयन्तं छन्देन वेदयेद् धनिकं नृपे । (१७६।१)

स राज्ञा तच्चतुर्भागं दाप्यस् तस्य च तद् धनम् ॥ (१७६।२)

कर्मणापि समं कुर्याद् धनिकायाधमर्णिकः । (१७७।१)

समो ऽवकृष्टजातिस् तु दद्यात् श्रेयांस् तु तत् शनैः ॥ (१७७।२)

अनेन विधिना राजा मिथो विवदतां नॄणाम् । (१७८।१)

साक्षिप्रत्ययसिद्धानि कार्याणि समतां नयेत् ॥ (१७८।२)

कुलजे वृत्तसम्पन्ने धर्मज्ञे सत्यवादिनि । (१७९।१)

महापक्षे धनिन्य् आर्ये निक्षेपं निक्षिपेद् बुधः ॥ (१७९।२)

यो यथा निक्षिपेद्धस्ते यम् अर्थं यस्य मानवः । (१८०।१)

स तथैव ग्रहीतव्यो यथा दायस् तथा ग्रहः ॥ (१८०।२)

यो निक्षेपं याच्यमानो निक्षेप्तुर् न प्रयच्छति । (१८१।१)

स याच्यः प्राड्विवाकेन तत् निक्षेप्तुर् असंनिधौ ॥ (१८१।२)

साक्ष्यभावे प्रणिधिभिर् वयोरूपसमन्वितैः । (१८२।१)

अपदेशैश् च संन्यस्य हिरण्यं तस्य तत्त्वतः ॥ (१८२।२)

स यदि प्रतिपद्येत यथान्यस्तं यथाकृतम् । (१८३।१)

न तत्र विद्यते किंचिद् यत् परैर् अभियुज्यते ॥ (१८३।२)

तेषां न दद्याद् यदि तु तद्धिरण्यं यथाविधि । (१८४।१)

उभौ निगृह्य दाप्यः स्याद् इति धर्मस्य धारणा ॥ (१८४।२)

निक्षेपोपनिधी नित्यं न देयौ प्रत्यनन्तरे । (१८५।१)

नश्यतो विनिपाते ताव् अनिपाते त्व् अनाशिनौ ॥ (१८५।२)

स्वयम् एव तु यौ दद्यान् मृतस्य प्रत्यनन्तरे । (१८६।१)

न स राज्ञाभियोक्तव्यो न निक्षेप्तुश् च बन्धुभिः ॥ (१८६।२)

अछलेनैव चान्विच्छेत् तम् अर्थं प्रीतिपूर्वकम् । (१८७।१)

विचार्य तस्य वा वृत्तं साम्नैव परिसाधयेत् ॥ (१८७।२)

निक्षेपेष्व् एषु सर्वेषु विधिः स्यात् परिसाधने । (१८८।१)

समुद्रे नाप्नुयात् किंचिद् यदि तस्मान् न संहरेत् ॥ (१८८।२)

चौरैर् हृतं जलेनोढम् अग्निना दग्धम् एव वा । (१८९।१)

न दद्याद् यदि तस्मात् स न संहरति किंचन ॥ (१८९।२)

निक्षेपस्यापहर्तारम् अनिक्षेप्तारम् एव च । (१९०।१)

सर्वैर् उपायैर् अन्विच्छेच् छपथैश् चैव वैदिकैः ॥ (१९०।२)

यो निक्षेपं नार्पयति यश् चानिक्षिप्य याचते । (१९१।१)

ताव् उभौ चौरवच् छास्यौ दाप्यौ वा तत्समं दमम् ॥ (१९१।२)

निक्षेपस्यापहर्तारं तत्समं दापयेद् दमम् । (१९२।१)

तथोपनिधिहर्तारम् अविशेषेण पार्थिवः ॥ (१९२।२)

उपधाभिश् च यः कश्चित् परद्रव्यं हरेन् नरः । (१९३।१)

ससहायः स हन्तव्यः प्रकाशं विविधैर् वधैः ॥ (१९३।२)

निक्षेपो यः कृतो येन यावांश् च कुलसंनिधौ । (१९४।१)

तावान् एव स विज्ञेयो विब्रुवन् दण्डम् अर्हति ॥ (१९४।२)

मिथो दायः कृतो येन गृहीतो मिथ एव वा । (१९५।१)

मिथ एव प्रदातव्यो यथा दायस् तथा ग्रहः ॥ (१९५।२)

निक्षिप्तस्य धनस्यैवं प्रीत्योपनिहितस्य च । (१९६।१)

राजा विनिर्णयं कुर्याद् अक्षिण्वन् न्यासधारिणम् ॥ (१९६।२)

विक्रीणीते परस्य स्वं यो ऽस्वामी स्वाम्यसंमतः । (१९७।१)

न तं नयेत साक्ष्यं तु स्तेनम् अस्तेनमानिनम् ॥ (१९७।२)

अवहार्यो भवेच् चैव सान्वयः षट्शतं दमम् । (१९८।१)

निरन्वयो ऽनपसरः प्राप्तः स्याच् चौरकिल्बिषम् ॥ (१९८।२)

अस्वामिना कृतो यस् तु दायो विक्रय एव वा । (१९९।१)

अकृतः स तु विज्ञेयो व्यवहारे यथा स्थितिः ॥ (१९९।२)

सम्भोगो दृश्यते यत्र न दृश्येतागमः क्वचित् । (२००।१)

आगमः कारणं तत्र न सम्भोग इति स्थितिः ॥ (२००।२)

विक्रयाद् यो धनं किंचिद् गृह्णीयात् कुलसंनिधौ । (२०१।१)

क्रयेण स विशुद्धं हि न्यायतो लभते धनम् ॥ (२०१।२)

अथ मूलम् अनाहार्यं प्रकाशक्रयशोधितः । (२०२।१)

अदण्ड्यो मुच्यते राज्ञा नाष्टिको लभते धनम् ॥ (२०२।२)

नान्यद् अन्येन संसृष्टरूपं विक्रयम् अर्हति । (२०३।१)

न चासारं न च न्यूनं न दूरेण तिरोहितम् ॥ (२०३।२)

अन्यां चेद् दर्शयित्वान्या वोढुः कन्या प्रदीयते । (२०४।१)

उभे त एकशुल्केन वहेद् इत्य् अब्रवीन् मनुः ॥ (२०४।२)

नोन्मत्ताया न कुष्ठिन्या न च या स्पृष्टमैथुना । (२०५।१)

पूर्वं दोषान् अभिख्याप्य प्रदाता दण्डम् अर्हति ॥ (२०५।२)

ऋत्विग् यदि वृतो यज्ञे स्वकर्म परिहापयेत् । (२०६।१)

तस्य कर्मानुरूपेण देयो ऽंशः सहकर्तृभिः ॥ (२०६।२)

दक्षिणासु च दत्तासु स्वकर्म परिहापयन् । (२०७।१)

कृत्स्नम् एव लभेतांशम् अन्येनैव च कारयेत् ॥ (२०७।२)

यस्मिन् कर्मणि यास् तु स्युर् उक्ताः प्रत्यङ्गदक्षिणाः । (२०८।१)

स एव ता आददीत भजेरन् सर्व एव वा ॥ (२०८।२)

रथं हरेत् चाध्वर्युर् ब्रह्माधाने च वाजिनम् । (२०९।१)

होता वापि हरेद् अश्वम् उद्गाता चाप्य् अनः क्रये ॥ (२०९।२)

सर्वेषाम् अर्धिनो मुख्यास् तदर्धेनार्धिनो ऽपरे । (२१०।१)

तृतीयिनस् तृतीयांशाश् चतुर्थांशाश् च पादिनः ॥ (२१०।२)

सम्भूय स्वानि कर्माणि कुर्वद्भिर् इह मानवैः । (२११।१)

अनेन विधियोगेन कर्तव्यांशप्रकल्पना ॥ (२११।२)

धर्मार्थं येन दत्तं स्यात् कस्मैचिद् याचते धनम् । (२१२।१)

पश्चाच् च न तथा तत् स्यान् न देयं तस्य तद् भवेत् ॥ (२१२।२)

यदि संसाधयेत् तत् तु दर्पाल् लोभेन वा पुनः । (२१३।१)

राज्ञा दाप्यः सुवर्णं स्यात् तस्य स्तेयस्य निष्कृतिः ॥ (२१३।२)

दत्तस्यैषोदिता धर्म्या यथावद् अनपक्रिया । (२१४।१)

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वेतनस्यानपक्रियाम् ॥ (२१४।२)

भृतो नार्तो न कुर्याद् यो दर्पात् कर्म यथोदितम् । (२१५।१)

स दण्ड्यः कृष्णलान्य् अष्टौ न देयं चास्य वेतनम् ॥ (२१५।२)

आर्तस् तु कुर्यात् स्वस्थः सन् यथाभाषितम् आदितः । (२१६।१)

स दीर्घस्यापि कालस्य तल् लभेतैव वेतनम् ॥ (२१६।२)

यथोक्तम् आर्तः सुस्थो वा यस् तत् कर्म न कारयेत् । (२१७।१)

न तस्य वेतनं देयम् अल्पोनस्यापि कर्मणः ॥ (२१७।२)

एष धर्मो ऽखिलेनोक्तो वेतनादानकर्मणः । (२१८।१)

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि धर्मं समयभेदिनाम् ॥ (२१८।२)

यो ग्रामदेशसंघानां कृत्वा सत्येन संविदम् । (२१९।१)

विसंवदेन् नरो लोभात् तं राष्ट्राद् विप्रवासयेत् ॥ (२१९।२)

निगृह्य दापयेच् चैनं समयव्यभिचारिणम् । (२२०।१)

चतुःसुवर्णान् षण्निष्काञ् शतमानं च राजकम् ॥ (२२०।२)

एतद् दण्डविधिं कुर्याद् धार्मिकः पृथिवीपतिः । (२२१।१)

ग्रामजातिसमूहेषु समयव्यभिचारिणाम् ॥ (२२१।२)

क्रीत्वा विक्रीय वा किंचिद् यस्येहानुशयो भवेत् । (२२२।१)

सो ऽन्तर् दशाहात् तद् द्रव्यं दद्याच् चैवाददीत वा ॥ (२२२।२)

परेण तु दशाहस्य न दद्यान् नापि दापयेत् । (२२३।१)

आददानो ददत् चैव राज्ञा दण्ड्यौ शतानि षट् ॥ (२२३।२)

यस् तु दोषवतीं कन्याम् अनाख्याय प्रयच्छति । (२२४।१)

तस्य कुर्यान् नृपो दण्डं स्वयं षण्णवतिं पणान् ॥ (२२४।२)

अकन्येति तु यः कन्यां ब्रूयाद् द्वेषेण मानवः । (२२५।१)

स शतं प्राप्नुयाद् दण्डं तस्या दोषम् अदर्शयन् ॥ (२२५।२)

पाणिग्रहणिका मन्त्राः कन्यास्व् एव प्रतिष्ठिताः । (२२६।१)

नाकन्यासु क्वचिन् नृणां लुप्तधर्मक्रिया हि ताः ॥ (२२६।२)

पाणिग्रहणिका मन्त्रा नियतं दारलक्षणम् । (२२७।१)

तेषां निष्ठा तु विज्ञेया विद्वद्भिः सप्तमे पदे ॥ (२२७।२)

यस्मिन् यस्मिन् कृते कार्ये यस्येहानुशयो भवेत् । (२२८।१)

तम् अनेन विधानेन धर्म्ये पथि निवेशयेत् ॥ (२२८।२)

पशुषु स्वामिनां चैव पालानां च व्यतिक्रमे । (२२९।१)

विवादं सम्प्रवक्ष्यामि यथावद् धर्मतत्त्वतः ॥ (२२९।२)

दिवा वक्तव्यता पाले रात्रौ स्वामिनि तद्गृहे । (२३०।१)

योगक्षेमे ऽन्यथा चेत् तु पालो वक्तव्यताम् इयात् ॥ (२३०।२)

गोपः क्षीरभृतो यस् तु स दुह्याद् दशतो वराम् । (२३१।१)

गोस्वाम्यनुमते भृत्यः सा स्यात् पाले ऽभृते भृतिः ॥ (२३१।२)

नष्टं विनष्टं कृमिभिः श्वहतं विषमे मृतम् । (२३२।१)

हीनं पुरुषकारेण प्रदद्यात् पाल एव तु ॥ (२३२।२)

विघुष्य तु हृतं चौरैर् न पालो दातुम् अर्हति । (२३३।१)

यदि देशे च काले च स्वामिनः स्वस्य शंसति ॥ (२३३।२)

कर्णौ चर्म च वालांश् च वस्तिं स्नायुं च रोचनाम् । (२३४।१)

पशुषु स्वामिनां दद्यान् मृतेष्व् अङ्कानि दर्शयेत् ॥ (२३४।२)

अजाविके तु संरुद्धे वृकैः पाले त्व् अनायति । (२३५।१)

यां प्रसह्य वृको हन्यात् पाले तत् किल्बिषं भवेत् ॥ (२३५।२)

तासां चेद् अवरुद्धानां चरन्तीनां मिथो वने । (२३६।१)

याम् उत्प्लुत्य वृको हन्यान् न पालस् तत्र किल्बिषी ॥ (२३६।२)

धनुःशतं परीहारो ग्रामस्य स्यात् समन्ततः । (२३७।१)

शम्यापातास् त्रयो वापि त्रिगुणो नगरस्य तु ॥ (२३७।२)

तत्रापरिवृतं धान्यं विहिंस्युः पशवो यदि । (२३८।१)

न तत्र प्रणयेद् दण्डं नृपतिः पशुरक्षिणाम् ॥ (२३८।२)

वृतिं तत्र प्रकुर्वीत याम् उष्ट्रो न विलोकयेत् । (२३९।१)

छिद्रं च वारयेत् सर्वं श्वसूकरमुखानुगम् ॥ (२३९।२)

पथि क्षेत्रे परिवृते ग्रामान्तीये ऽथ वा पुनः । (२४०।१)

सपालः शतदण्डार्हो विपालान् वारयेत् पशून् ॥ (२४०।२)

क्षेत्रेष्व् अन्येषु तु पशुः सपादं पणम् अर्हति । (२४१।१)

सर्वत्र तु सदो देयः क्षेत्रिकस्येति धारणा ॥ (२४१।२)

अनिर्दशाहां गां सूतां वृषान् देवपशूंस् तथा । (२४२।१)

सपालान् वा विपालान् वा न दण्ड्यान् मनुर् अब्रवीत् ॥ (२४२।२)

क्षेत्रिकस्यात्यये दण्डो भागाद् दशगुणो भवेत् । (२४३।१)

ततो ऽर्धदण्डो भृत्यानाम् अज्ञानात् क्षेत्रिकस्य तु ॥ (२४३।२)

एतद् विधानम् आतिष्ठेद् धार्मिकः पृथिवीपतिः । (२४४।१)

स्वामिनां च पशूनां च पालानां च व्यतिक्रमे ॥ (२४४।२)

सीमां प्रति समुत्पन्ने विवादे ग्रामयोर् द्वयोः । (२४५।१)

ज्येष्ठे मासि नयेत् सीमां सुप्रकाशेषु सेतुषु ॥ (२४५।२)

सीमावृक्षांश्च कुर्वीत न्यग्रोधाश्वत्थकिंशुकान् । (२४६।१)

शाल्मलीन् सालतालांश् च क्षीरिणश् चैव पादपान् ॥ (२४६।२)

गुल्मान् वेणूंश् च विविधान् शमीवल्लीस्थलानि च । (२४७।१)

शरान् कुब्जकगुल्मांश् च तथा सीमा न नश्यति ॥ (२४७।२)

तडागान्य् उदपानानि वाप्यः प्रस्रवणानि च । (२४८।१)

सीमासंधिषु कार्याणि देवतायतनानि च ॥ (२४८।२)

उपच्छन्नानि चान्यानि सीमालिङ्गानि कारयेत् । (२४९।१)

सीमाज्ञाने नृणां वीक्ष्य नित्यं लोके विपर्ययम् ॥ (२४९।२)

अश्मनो ऽस्थीनि गोवालांस् तुषान् भस्म कपालिकाः । (२५०।१)

करीषम् इष्टकाङ्गाराञ्शर्करा वालुकास् तथा ॥ (२५०।२)

यानि चैवंप्रकाराणि कालाद् भूमिर् न भक्षयेत् । (२५१।१)

तानि संधिषु सीमायाम् अप्रकाशानि कारयेत् ॥ (२५१।२)

एतैर् लिङ्गैर् नयेत् सीमां राजा विवदमानयोः । (२५२।१)

पूर्वभुक्त्या च सततम् उदकस्यागमेन च ॥ (२५२।२)

यदि संशय एव स्याल् लिङ्गानाम् अपि दर्शने । (२५३।१)

साक्षिप्रत्यय एव स्यात् सीमावादविनिर्णयः ॥ (२५३।२)

ग्रामीयककुलानां च समक्षं सीम्नि साक्षिणः । (२५४।१)

प्रष्टव्याः सीमलिङ्गानि तयोश् चैव विवादिनोः ॥ (२५४।२)

ते पृष्टास् तु यथा ब्रूयुः समस्ताः सीम्नि निश्चयम् । (२५५।१)

निबध्नीयात् तथा सीमां सर्वांस् तांश् चैव नामतः ॥ (२५५।२)

शिरोभिस् ते गृहीत्वोर्वीं स्रग्विणो रक्तवाससः । (२५६।१)

सुकृतैः शापिथाः स्वैः स्वैर् नयेयुस् ते समञ्जसम् ॥ (२५६।२)

यथोक्तेन नयन्तस् ते पूयन्ते सत्यसाक्षिणः । (२५७।१)

विपरीतं नयन्तस् तु दाप्याः स्युर् द्विशतं दमम् ॥ (२५७।२)

साक्ष्यभावे तु चत्वारो ग्रामाः सामन्तवासिनः । (२५८।१)

सीमाविनिर्णयं कुर्युः प्रयता राजसंनिधौ ॥ (२५८।२)

सामन्तानाम् अभावे तु मौलानां सीम्नि साक्षिणाम् । (२५९।१)

इमान् अप्य् अनुयुञ्जीत पुरुषान् वनगोचरान् ॥ (२५९।२)

व्याधान्शाकुनिकान् गोपान् कैवर्तान् मूलखानकान् । (२६०।१)

व्यालग्राहान् उञ्छवृत्तीन् अन्यांश् च वनचारिणः ॥ (२६०।२)

ते पृष्टास् तु यथा ब्रूयुः सीमासंधिषु लक्षणम् । (२६१।१)

तत् तथा स्थापयेद् राजा धर्मेण ग्रामयोर् द्वयोः ॥ (२६१।२)

क्षेत्रकूपतडागानाम् आरामस्य गृहस्य च । (२६२।१)

सामन्तप्रत्ययो ज्ञेयः सीमासेतुविनिर्णयः ॥ (२६२।२)

सामन्ताश् चेन् मृषा ब्रूयुः सेतौ विवदतां नृणाम् । (२६३।१)

सर्वे पृथक् पृथग् दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम् ॥ (२६३।२)

गृहं तडागम् आरामं क्षेत्रं वा भीषया हरन् । (२६४।१)

शतानि पञ्च दण्ड्यः स्याद् अज्ञानाद् द्विशतो दमः ॥ (२६४।२)

सीमायाम् अविषह्यायां स्वयं राजैव धर्मवित् । (२६५।१)

प्रदिशेद् भूमिम् एकेषाम् उपकाराद् इति स्थितिः ॥ (२६५।२)

एषो ऽखिलेनाभिहितो धर्मः सीमाविनिर्णये । (२६६।१)

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वाक्पारुष्यविनिर्णयम् ॥ (२६६।२)

शतं ब्राह्मणम् आक्रुश्य क्षत्रियो दण्डम् अर्हति । (२६७।१)

वैश्यो ऽप्य् अर्धशतं द्वे वा शूद्रस् तु वधम् अर्हति ॥ (२६७।२)

पञ्चाशद् ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने । (२६८।१)

वैश्ये स्याद् अर्धपञ्चाशच्छूद्रे द्वादशको दमः ॥ (२६८।२)

समवर्णे द्विजातीनां द्वादशैव व्यतिक्रमे । (२६९।१)

वादेष्व् अवचनीयेषु तद् एव द्विगुणं भवेत् ॥ (२६९।२)

एकजातिर् द्विजातींस् तु वाचा दारुणया क्षिपन् । (२७०।१)

जिह्वायाः प्राप्नुयाच् छेदं जघन्यप्रभवो हि सः ॥ (२७०।२)

नामजातिग्रहं त्व् एषाम् अभिद्रोहेण कुर्वतः । (२७१।१)

निक्षेप्यो ऽयोमयः शङ्कुर् ज्वलन्न् आस्ये दशाङ्गुलः ॥ (२७१।२)

धर्मोपदेशं दर्पेण विप्राणाम् अस्य कुर्वतः । (२७२।१)

तप्तम् आसेचयेत् तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः ॥ (२७२।२)

श्रुतं देशं च जातिं च कर्म शरीरम् एव च । (२७३।१)

वितथेन ब्रुवन् दर्पाद् दाप्यः स्याद् द्विशतं दमम् ॥ (२७३।२)

काणं वाप्य् अथ वा खञ्जम् अन्यं वापि तथाविधम् । (२७४।१)

तथ्येनापि ब्रुवन् दाप्यो दण्डं कार्षापणावरम् ॥ (२७४।२)

मातरं पितरं जायां भ्रातरं तनयं गुरुम् । (२७५।१)

आक्षारयञ्शतं दाप्यः पन्थानं चाददद् गुरोः ॥ (२७५।२)

ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यां तु दण्डः कार्यो विजानता । (२७६।१)

ब्राह्मणे साहसः पूर्वः क्षत्रिये त्व् एव मध्यमः ॥ (२७६।२)

विश्शूद्रयोर् एवम् एव स्वजातिं प्रति तत्त्वतः । (२७७।१)

छेदवर्जं प्रणयनं दण्डस्येति विनिश्चयः ॥ (२७७।२)

एष दण्डविधिः प्रोक्तो वाक्पारुष्यस्य तत्त्वतः । (२७८।१)

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दण्डपारुष्यनिर्णयम् ॥ (२७८।२)

येन केनचिद् अङ्गेन हिंस्याच् चेच्छ्रेष्ठम् अन्त्यजः । (२७९।१)

छेत्तव्यं तत् तद् एवास्य तन् मनोर् अनुशासनम् ॥ (२७९।२)

पाणिम् उद्यम्य दण्डं वा पाणिच्छेदनम् अर्हति । (२८०।१)

पादेन प्रहरन् कोपात् पादच्छेदनम् अर्हति ॥ (२८०।२)

सहासनम् अभिप्रेप्सुर् उत्कृष्टस्यापकृष्टजः । (२८१।१)

कट्यां कृताङ्को निर्वास्यः स्फिचं वास्यावकर्तयेत् ॥ (२८१।२)

अवनिष्ठीवतो दर्पाद् द्वाव् ओष्ठौ छेदयेन् नृपः । (२८२।१)

अवमूत्रयतो मेढ्रम् अवशर्धयतो गुदम् ॥ (२८२।२)

केशेषु गृह्णतो हस्तौ छेदयेद् अविचारयन् । (२८३।१)

पादयोर् दाढिकायां च ग्रीवायां वृषणेषु च ॥ (२८३।२)

त्वग्भेदकः शतं दण्ड्यो लोहितस्य च दर्शकः । (२८४।१)

मांसभेत्ता तु षण्निष्कान् प्रवास्यस् त्व् अस्थिभेदकः ॥ (२८४।२)

वनस्पतीनां सर्वेषाम् उपभोगो यथा यथा । (२८५।१)

तथा तथा दमः कार्यो हिंसायाम् इति धारणा ॥ (२८५।२)

मनुष्याणां पशूनां च दुःखाय प्रहृते सति । (२८६।१)

यथा यथा महद् दुःखं दण्डं कुर्यात् तथा तथा ॥ (२८६।२)

अङ्गावपीडनायां च व्रणशोणितयोस् तथा । (२८७।१)

समुत्थानव्ययं दाप्यः सर्वदण्डम् अथापि वा ॥ (२८७।२)

द्रव्याणि हिंस्याद् यो यस्य ज्ञानतो ऽज्ञानतो ऽपि वा । (२८८।१)

स तस्योत्पादयेत् तुष्टिं राज्ञे दद्याच् च तत्समम् ॥ (२८८।२)

चर्मचार्मिकभाण्डेषु काष्ठलोष्टमयेषु । (२८९।१)

मूल्यात् पञ्चगुणो दण्डः पुष्पमूलफलेषु च ॥ (२८९।२)

यानस्य चैव यातुश् च यानस्वामिन एव च । (२९०।१)

दशातिवर्तनान्य् आहुः शेषे दण्डो विधीयते ॥ (२९०।२)

छिन्ननास्ये भग्नयुगे तिर्यक्प्रतिमुखागते । (२९१।१)

अक्षभङ्गे च यानस्य चक्रभङ्गे तथैव च ॥ (२९१।२)

छेदने चैव यन्त्राणां योक्त्ररश्म्योस् तथैव च । (२९२।१)

आक्रन्दे चाप्य् अपैहीति न दण्डं मनुर् अब्रवीत् ॥ (२९२।२)

यत्रापवर्तते युग्यं वैगुण्यात् प्राजकस्य तु । (२९३।१)

तत्र स्वामी भवेद् दण्ड्यो हिंसायां द्विशतं दमम् ॥ (२९३।२)

प्राजकश् चेद् भवेद् आप्तः प्राजको दण्डम् अर्हति । (२९४।१)

युग्यस्थाः प्राजके ऽनाप्ते सर्वे दण्ड्याः शतं शतम् ॥ (२९४।२)

स चेत् तु पथि संरुद्धः पशुभिर् वा रथेन वा । (२९५।१)

प्रमापयेत् प्राणभृतस् तत्र दण्डो ऽविचारितः ॥ (२९५।२)

मनुष्यमारणे क्षिप्रं चौरवत् किल्बिषं भवेत् । (२९६।१)

प्राणभृत्सु महत्स्व् अर्धं गोगजोष्ट्रहयादिषु ॥ (२९६।२)

क्षुद्रकाणां पशूनां तु हिंसायां द्विशतो दमः । (२९७।१)

पञ्चाशत् तु भवेद् दण्डः शुभेषु मृगपक्षिषु ॥ (२९७।२)

गर्धभाजाविकानां तु दण्डः स्यात् पञ्चमाषिकः । (२९८।१)

माषिकस् तु भवेद् दण्डः श्वसूकरनिपातने ॥ (२९८।२)

भार्या पुत्रश् च दासश् च प्रेष्यो भ्रात्रा च सोदरः । (२९९।१)

प्राप्तापराधास् ताड्याः स्यू रज्ज्वा वेणुदलेन वा ॥ (२९९।२)

पृष्ठतस् तु शरीरस्य नोत्तमाङ्गे कथंचन । (३००।१)

अतो ऽन्यथा तु प्रहरन् प्राप्तः स्याच् चौरकिल्बिषम् ॥ (३००।२)

एषो ऽखिलेनाभिहितो दण्डपारुष्यनिर्णयः । (३०१।१)

स्तेनस्यातः प्रवक्ष्यामि विधिं दण्डविनिर्णये ॥ (३०१।२)

परमं यत्नम् आतिष्ठेत् स्तेनानां निग्रहे नृपः । (३०२।१)

स्तेनानां निग्रहाद् अस्य यशो राष्ट्रं च वर्धते ॥ (३०२।२)

अभयस्य हि यो दाता स पूज्यः सततं नृपः । (३०३।१)

सत्त्रं हि वर्धते तस्य सदैवाभयदक्षिणम् ॥ (३०३।२)

सर्वतो धर्मषड्भागो राज्ञो भवति रक्षतः । (३०४।१)

अधर्माद् अपि षड्भागो भवत्य् अस्य ह्य् अरक्षतः ॥ (३०४।२)

यद् अधीते यद् यजते यद् ददाति यद् अर्चति । (३०५।१)

तस्य षड्भागभाग् राजा सम्यग् भवति रक्षणात् ॥ (३०५।२)

रक्षन् धर्मेण भूतानि राजा वध्यांश् च घातयन् । (३०६।१)

यजते ऽहर् अहर् यज्ञैः सहस्रशतदक्षिणैः ॥ (३०६।२)

यो ऽरक्षन् बलिम् आदत्ते करं शुल्कं च पार्थिवः । (३०७।१)

प्रतिभागं च दण्डं च स सद्यो नरकं व्रजेत् ॥ (३०७।२)

अरक्षितारम् राजानं बलिषड्भागहारिणम् । (३०८।१)

तम् आहुः सर्वलोकस्य समग्रमलहारकम् ॥ (३०८।२)

अनपेक्षितमर्यादं नास्तिकं विप्रलुम्पकम् । (३०९।१)

अरक्षितारम् अत्तारं नृपं विद्याद् अधोगतिम् ॥ (३०९।२)

अधार्मिकं त्रिभिर् न्यायैर् निगृह्णीयात् प्रयत्नतः । (३१०।१)

निरोधनेन बन्धेन विविधेन वधेन च ॥ (३१०।२)

निग्रहेण हि पापानां साधूनां संग्रहेण च । (३११।१)

द्विजातय इवेज्याभिः पूयन्ते सततं नृपाः ॥ (३११।२)

क्षन्तव्यं प्रभुणा नित्यं क्षिपतां कार्यिणां नृणाम् । (३१२।१)

बालवृद्धातुराणां च कुर्वता हितम् आत्मनः ॥ (३१२।२)

यः क्षिप्तो मर्षयत्य् आर्तैस् तेन स्वर्गे महीयते । (३१३।१)

यस् त्व् ऐश्वर्यान् न क्षमते नरकं तेन गच्छति ॥ (३१३।२)

राजा स्तेनेन गन्तव्यो मुक्तकेशेन धावता । (३१४।१)

आचक्षाणेन तत् स्तेयम् एवंकर्मास्मि शाधि माम् ॥ (३१४।२)

स्कन्धेनादाय मुसलं लगुडं वापि खादिरम् । (३१५।१)

शक्तिं चोभयतस् तीक्ष्णाम् आयसं दण्डम् एव वा ॥ (३१५।२)

शासनाद् वा विमोक्षाद् वा स्तेनः स्तेयाद् विमुच्यते । (३१६।१)

अशासित्वा तु तं राजा स्तेनस्याप्नोति किल्बिषम् ॥ (३१६।२)

अन्नादे भ्रूणहा मार्ष्टि पत्यौ भार्यापचारिणी । (३१७।१)

गुरौ शिष्यश् च याज्यश् च स्तेनो राजनि किल्बिषम् ॥ (३१७।२)

राजभिः कृतदण्डास् तु कृत्वा पापानि मानवाः । (३१८।१)

निर्मलाः स्वर्गम् आयान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥ (३१८।२)

यस् तु रज्जुं घटं कूपाद्धरेद् भिन्द्याच् च यः प्रपाम् । (३१९।१)

स दण्डं प्राप्नुयान् माषं तच् च तस्मिन् समाहरेत् ॥ (३१९।२)

धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतो ऽभ्यधिकं वधः । (३२०।१)

शेषे ऽप्य् एकादशगुणं दाप्यस् तस्य च तद् धनम् ॥ (३२०।२)

तथा धरिममेयानां शताद् अभ्यधिके वधः । (३२१।१)

सुवर्णरजतादीनाम् उत्तमानां च वाससाम् ॥ (३२१।२)

पञ्चाशतस् त्व् अभ्यधिके हस्तच्छेदनम् इष्यते । (३२२।१)

शेषे त्व् एकादशगुणं मूल्याद् दण्डं प्रकल्पयेत् ॥ (३२२।२)

पुरुषाणां कुलीनानां नारीणां च विशेषतः । (३२३।१)

मुख्यानां चैव रत्नानां हरणे वधम् अर्हति ॥ (३२३।२)

महापशूनां हरणे शस्त्राणाम् औषधस्य च । (३२४।१)

कालम् आसाद्य कार्यं च दण्डं राजा प्रकल्पयेत् ॥ (३२४।२)

गोषु ब्राह्मणसंस्थासु छुरिकायाश् च भेदने । (३२५।१)

पशूनां हरणे चैव सद्यः कार्यो ऽर्धपादिकः ॥ (३२५।२)

सूत्रकार्पासकिण्वानां गोमयस्य गुडस्य च । (३२६।१)

दध्नः क्षीरस्य तक्रस्य पानीयस्य तृणस्य च ॥ (३२६।२)

वेणुवैदलभाण्डानां लवणानां तथैव च । (३२७।१)

मृण्मयानां च हरणे मृदो भस्मन एव च ॥ (३२७।२)

मत्स्यानां पक्षिणां चैव तैलस्य च घृतस्य च । (३२८।१)

मांसस्य मधुनश् चैव यच् चान्यत् पशुसम्भवम् ॥ (३२८।२)

अन्येषां चैवमादीनां मद्यानाम् ओदनस्य च । (३२९।१)

पक्वान्नानां च सर्वेषां तन्मूल्याद् द्विगुणो दमः ॥ (३२९।२)

पुष्पेषु हरिते धान्ये गुल्मवल्लीनगेषु च । (३३०।१)

अन्येष्व् अपरिपूतेषु दण्डः स्यात् पञ्चकृष्णलः ॥ (३३०।२)

परिपूतेषु धान्येषु शाकमूलफलेषु च । (३३१।१)

निरन्वये शतं दण्डः सान्वये ऽर्धशतं दमः ॥ (३३१।२)

स्यात् साहसं त्व् अन्वयवत् प्रसभं कर्म यत् कृतम् । (३३२।१)

निरन्वयं भवेत् स्तेयं हृत्वापव्ययते च यत् ॥ (३३२।२)

यस् त्व् एतान्य् उपकॢप्तानि द्रव्याणि स्तेनयेन् नरः । (३३३।१)

तम् आद्यं दण्डयेद् राजा यश् चाग्निं चोरयेद् गृहात् ॥ (३३३।२)

येन येन यथाङ्गेन स्तेनो नृषु विचेष्टते । (३३४।१)

तत् तद् एव हरेत् तस्य प्रत्यादेशाय पार्थिवः ॥ (३३४।२)

पिताचार्यः सुहृन् माता भार्या पुत्रः पुरोहितः । (३३५।१)

नादण्ड्यो नाम राज्ञो ऽस्ति यः स्वधर्मे न तिष्ठति ॥ (३३५।२)

कार्षापणं भवेद् दण्ड्यो यत्रान्यः प्राकृतो जनः । (३३६।१)

तत्र राजा भवेद् दण्ड्यः सहस्रम् इति धारणा ॥ (३३६।२)

अष्टापाद्यं तु शूद्रस्य स्तेये भवति किल्बिषम् । (३३७।१)

षोडशैव तु वैश्यस्य द्वात्रिंशत् क्षत्रियस्य च ॥ (३३७।२)

ब्राह्मणस्य चतुःषष्टिः पूर्णं वापि शतं भवेत् । (३३८।१)

द्विगुणा वा चतुःषष्टिस् तद्दोषगुणविद्धि सः ॥ (३३८।२)

वानस्पत्यं मूलफलं दार्वग्न्यर्थं तथैव च । (३३९।१)

तृणं च गोभ्यो ग्रासार्थम् अस्तेयं मनुर् अब्रवीत् ॥ (३३९।२)

यो ऽदत्तादायिनो हस्तात् लिप्सेत ब्राह्मणो धनम् । (३४०।१)

याजनाध्यापनेनापि यथा स्तेनस् तथैव सः ॥ (३४०।२)

द्विजो ऽध्वगः क्षीणवृत्तिर् द्वाव् इक्षू द्वे च मूलके । (३४१।१)

आददानः परक्षेत्रान् न दण्डं दातुम् अर्हति ॥ (३४१।२)

असंदितानां संदाता संदितानां च मोक्षकः । (३४२।१)

दासाश्वरथहर्ता च प्राप्तः स्याच् चोरकिल्बिषम् ॥ (३४२।२)

अनेन विधिना राजा कुर्वाणः स्तेननिग्रहम् । (३४३।१)

यशो ऽस्मिन् प्राप्नुयाल् लोके प्रेत्य चानुत्तमं सुखम् ॥ (३४३।२)

ऐन्द्रं स्थानम् अभिप्रेप्सुर् यशश् चाक्षयम् अव्ययम् । (३४४।१)

नोपेक्षेत क्षणम् अपि राजा साहसिकं नरम् ॥ (३४४।२)

वाग्दुष्टात् तस्कराच् चैव दण्डेनैव च हिंसतः । (३४५।१)

साहसस्य नरः कर्ता विज्ञेयः पापकृत्तमः ॥ (३४५।२)

साहसे वर्तमानं तु यो मर्षयति पार्थिवः । (३४६।१)

स विनाशं व्रजत्य् आशु विद्वेषं चाधिगच्छति ॥ (३४६।२)

न मित्रकारणाद् राजा विपुलाद् वा धनागमात् । (३४७।१)

समुत्सृजेत् साहसिकान् सर्वभूतभयावहान् ॥ (३४७।२)

शस्त्रं द्विजातिभिर् ग्राह्यं धर्मो यत्रोपरुध्यते । (३४८।१)

द्विजातीनां च वर्णानां विप्लवे कालकारिते ॥ (३४८।२)

आत्मनश् च परित्राणे दक्षिणानां च संगरे । (३४९।१)

स्त्रीविप्राभ्युपपत्तौ च घ्नन् धर्मेण न दुष्यति ॥ (३४९।२)

गुरुं वा बालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् । (३५०।१)

आततायिनम् आयान्तं हन्याद् एवाविचारयन् ॥ (३५०।२)

नाततायिवधे दोषो हन्तुर् भवति कश्चन । (३५१।१)

प्रकाशं वाप्रकाशं वा मन्युस् तं मन्युम् ऋच्छति ॥ (३५१।२)

परदाराभिमर्शेषु प्रवृत्तान् नॄन् महीपतिः । (३५२।१)

उद्वेजनकरैर् दण्डैश् छिन्नयित्वा प्रवासयेत् ॥ (३५२।२)

तत्समुत्थो हि लोकस्य जायते वर्णसंकरः । (३५३।१)

येन मूलहरो ऽधर्मः सर्वनाशाय कल्पते ॥ (३५३।२)

परस्य पत्न्या पुरुषः सम्भाषां योजयन् रहः । (३५४।१)

पूर्वम् आक्षारितो दोषैः प्राप्नुयात् पूर्वसाहसम् ॥ (३५४।२)

यस् त्व् अनाक्षारितः पूर्वम् अभिभाषते कारणात् । (३५५।१)

न दोषं प्राप्नुयात् किंचिन् न हि तस्य व्यतिक्रमः ॥ (३५५।२)

परस्त्रियं यो ऽभिवदेत् तीर्थे ऽरण्ये वने ऽपि वा । (३५६।१)

नदीनां वापि सम्भेदे स संग्रहणम् आप्नुयात् ॥ (३५६।२)

उपचारक्रिया केलिः स्पर्शो भूषणवाससाम् । (३५७।१)

सह खट्वासनं चैव सर्वं संग्रहणं स्मृतम् ॥ (३५७।२)

स्त्रियं स्पृशेद् अदेशे यः स्पृष्टो वा मर्षयेत् तया । (३५८।१)

परस्परस्यानुमते सर्वं संग्रहणं स्मृतम् ॥ (३५८।२)

अब्राह्मणः संग्रहणे प्राणान्तं दण्डम् अर्हति । (३५९।१)

चतुर्णाम् अपि वर्णानां दारा रक्ष्यतमाः सदा ॥ (३५९।२)

भिक्षुका बन्दिनश् चैव दीक्षिताः कारवस् तथा । (३६०।१)

सम्भाषनं सह स्त्रीभिः कुर्युर् अप्रतिवारिताः ॥ (३६०।२)

न सम्भाषां परस्त्रीभिः प्रतिषिद्धः समाचरेत् । (३६१।१)

निषिद्धो भाषमाणस् तु सुवर्णं दण्डम् अर्हति ॥ (३६१।२)

नैष चारणदारेषु विधिर् नात्मोपजीविषु । (३६२।१)

सज्जयन्ति हि ते नारीर् निगूढाश् चारयन्ति च ॥ (३६२।२)

किंचिद् एव तु दाप्यः स्यात् सम्भाषां ताभिर् आचरन् । (३६३।१)

प्रैष्यासु चैकभक्तासु रहः प्रव्रजितासु च ॥ (३६३।२)

यो ऽकामां दूषयेत् कन्यां स सद्यो वधम् अर्हति । (३६४।१)

सकामां दूषयंस् तुल्यो न वधं प्राप्नुयान् नरः ॥ (३६४।२)

कन्याम् भजन्तीम् उत्कृष्टं न किंचिद् अपि दापयेत् । (३६५।१)

जघन्यं सेवमानां तु संयतां वासयेद् गृहे ॥ (३६५।२)

उत्तमां सेवमानस् तु जघन्यो वधम् अर्हति । (३६६।१)

शुल्कं दद्यात् सेवमानः समाम् इच्छेत् पिता यदि ॥ (३६६।२)

अभिषह्य तु यः कन्यां कुर्याद् दर्पेण मानवः । (३६७।१)

तस्याशु कर्त्ये अङ्गुल्यौ दण्डं चार्हति षट्शतम् ॥ (३६७।२)

सकामां दूषयंस् तुल्यो नाङ्गुलिछेदम् आप्नुयात् । (३६८।१)

द्विशतं तु दमम् दाप्यः प्रसङ्गविनिवृत्तये ॥ (३६८।२)

कन्यैव कन्यां या कुर्यात् तस्याः स्याद् द्विशतो दमः । (३६९।१)

शुल्कं च द्विगुणं दद्याच् छिफाश् चैवाप्नुयाद् दश ॥ (३६९।२)

या तु कन्यां प्रकुर्यात् स्त्री सा सद्यो मौण्ड्यम् अर्हति । (३७०।१)

अङ्गुल्योर् एव वा छेदं खरेणोद्वहनं तथा ॥ (३७०।२)

भर्तारं लङ्घयेद् या तु स्त्री ज्ञातिगुणदर्पिता । (३७१।१)

तां श्वभिः खादयेद् राजा संस्थाने बहुसंस्थिते ॥ (३७१।२)

पुमांसं दाहयेत् पापं शयने तप्त आयसे । (३७२।१)

अभ्यादध्युश् च काष्ठानि तत्र दह्येत पापकृत् ॥ (३७२।२)

संवत्सराभिशस्तस्य दुष्टस्य द्विगुणो दमः । (३७३।१)

व्रात्यया सह संवासे चाण्डाल्या तावद् एव तु ॥ (३७३।२)

शूद्रो गुप्तम् अगुप्तं वा द्वैजातं वर्णम् आवसन् । (३७४।१)

अगुप्तम् अङ्गसर्वस्वैर् गुप्तं सर्वेण हीयते ॥ (३७४।२)

वैश्यः सर्वस्वदण्डः स्यात् संवत्सरनिरोधतः । (३७५।१)

सहस्रं क्षत्रियो दण्ड्यो मौण्ड्यं मूत्रेण चार्हति ॥ (३७५।२)

ब्राह्मणीं यद्य् अगुप्तां तु गच्छेतां वैश्यपार्थिवौ । (३७६।१)

वैश्यं पञ्चशतं कुर्यात् क्षत्रियं तु सहस्रिणम् ॥ (३७६।२)

उभाव् अपि तु ताव् एव ब्राह्मण्या गुप्तया सह । (३७७।१)

विप्लुतौ शूद्रवद् दण्ड्यौ दग्धव्यौ वा कटाग्निना ॥ (३७७।२)

सहस्रं ब्राह्मणो दण्ड्यो गुप्तां विप्रां बलाद् व्रजन् । (३७८।१)

शतानि पञ्च दण्ड्यः स्याद् इच्छन्त्या सह संगतः ॥ (३७८।२)

मौण्ड्यं प्राणान्तिकं दण्डो ब्राह्मणस्य विधीयते । (३७९।१)

इतरेषां तु वर्णानां दण्डः प्राणान्तिको भवेत् ॥ (३७९।२)

न जातु ब्राह्मणं हन्यात् सर्वपापेष्व् अपि स्थितम् । (३८०।१)

राष्ट्राद् एनं बहिः कुर्यात् समग्रधनम् अक्षतम् ॥ (३८०।२)

न ब्राह्मणवधाद् भूयान् अधर्मो विद्यते भुवि । (३८१।१)

तस्माद् अस्य वधं राजा मनसापि न चिन्तयेत् ॥ (३८१।२)

वैश्यश् चेत् क्षत्रियां गुप्तां वैश्यां वा क्षत्रियो व्रजेत् । (३८२।१)

यो ब्राह्मण्याम् अगुप्तायां ताव् उभौ दण्डम् अर्हतः ॥ (३८२।२)

सहस्रं ब्राह्मणो दण्डं दाप्यो गुप्ते तु ते व्रजन् । (३८३।१)

शूद्रायां क्षत्रियविशोः साहस्रो वै भवेद् दमः ॥ (३८३।२)

क्षत्रियायाम् अगुप्तायां वैश्ये पञ्चशतं दमः । (३८४।१)

मूत्रेण मौण्ड्यम् इच्छेत् तु क्षत्रियो दण्डम् एव वा ॥ (३८४।२)

अगुप्ते क्षत्रियावैश्ये शूद्रां वा ब्राह्मणो व्रजन् । (३८५।१)

शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यात् सहस्रं त्व् अन्त्यजस्त्रियम् ॥ (३८५।२)

यस्य स्तेनः पुरे नास्ति नान्यस्त्रीगो न दुष्टवाक् । (३८६।१)

न साहसिकदण्डघ्नः स राजा शक्रलोकभाक् ॥ (३८६।२)

एतेषां निग्रहो राज्ञः पञ्चानां विषये स्वके । (३८७।१)

साम्राज्यकृत् सजात्येषु लोके चैव यशस्करः ॥ (३८७।२)

ऋत्विजं यस् त्यजेद् याज्यो याज्यं चर्त्विक् त्यजेद् यदि । (३८८।१)

शक्तं कर्मण्य् अदुष्टं च तयोर् दण्डः शतं शतम् ॥ (३८८।२)

न माता न पिता न स्त्री न पुत्रस् त्यागम् अर्हति । (३८९।१)

त्यजन्न् अपतितान् एतान् राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट् ॥ (३८९।२)

आश्रमेषु द्विजातीनां कार्ये विवदतां मिथः । (३९०।१)

न विब्रूयान् नृपो धर्मं चिकीर्षन् हितम् आत्मनः ॥ (३९०।२)

यथार्हम् एतान् अभ्यर्च्य ब्राह्मणैः सह पार्थिवः । (३९१।१)

सान्त्वेन प्रशमय्यादौ स्वधर्मं प्रतिपादयेत् ॥ (३९१।२)

प्रतिवेश्यानुवेश्यौ च कल्याणे विंशतिद्विजे । (३९२।१)

अर्हाव् अभोजयन् विप्रो दण्डम् अर्हति माषकम् ॥ (३९२।२)

श्रोत्रियः श्रोत्रियं साधुं भूतिकृत्येष्व् अभोजयन् । (३९३।१)

तदन्नं द्विगुणं दाप्यो हिरण्यं चैव माषकम् ॥ (३९३।२)

अन्धो जडः पीठसर्पी सप्तत्या स्थविरश् च यः । (३९४।१)

श्रोत्रियेषूपकुर्वंश् च न दाप्याः केनचित् करम् ॥ (३९४।२)

श्रोत्रियं व्याधितार्तौ च बालवृद्धाव् अकिंचनम् । (३९५।१)

महाकुलीनम् आर्यं च राजा सम्पूजयेत् सदा ॥ (३९५।२)

शाल्मलीफलके श्लक्ष्णे नेनिज्यान् नेजकः शनैः । (३९६।१)

न च वासांसि वासोभिर् निर्हरेन् न च वासयेत् ॥ (३९६।२)

तन्तुवायो दशपलं दद्याद् एकपलाधिकम् । (३९७।१)

अतो ऽन्यथा वर्तमानो दाप्यो द्वादशकं दमम् ॥ (३९७।२)

शुल्कस्थानेषु कुशलाः सर्वपण्यविचक्षणाः । (३९८।१)

कुर्युर् अर्घं यथापण्यं ततो विंशं नृपो हरेत् ॥ (३९८।२)

राज्ञः प्रख्यातभाण्डानि प्रतिषिद्धानि यानि च । (३९९।१)

तानि निर्हरतो लोभात् सर्वहारं हरेन् नृपः ॥ (३९९।२)

शुल्कस्थानं परिहरन्न् अकाले क्रयविक्रयी । (४००।१)

मिथ्यावादी च संख्याने दाप्यो ऽष्टगुणम् अत्ययम् ॥ (४००।२)

आगमं निर्गमं स्थानं तथा वृद्धिक्षयाव् उभौ । (४०१।१)

विचार्य सर्वपण्यानां कारयेत् क्रयविक्रयौ ॥ (४०१।२)

पञ्चरात्रे पञ्चरात्रे पक्षे पक्षे ऽथवा गते । (४०२।१)

कुर्वीत चैषां प्रत्यक्षम् अर्घसंस्थापनं नृपः ॥ (४०२।२)

तुलामानं प्रतीमानं सर्वं च स्यात् सुलक्षितम् । (४०३।१)

षट्सु षट्सु च मासेषु पुनर् एव परीक्षयेत् ॥ (४०३।२)

पणं यानं तरे दाप्यं पौरुषो ऽर्धपणं तरे । (४०४।१)

पादं पशुश् च योषिच् च पादार्धं रिक्तकः पुमान् ॥ (४०४।२)

भाण्डपूर्णानि यानानि तार्यं दाप्यानि सारतः । (४०५।१)

रिक्तभाण्डानि यत् किंचित् पुमांसश् चपरिच्छदाः ॥ (४०५।२)

दीर्घाध्वनि यथादेशं यथाकालं तरो भवेत् । (४०६।१)

नदीतीरेषु तद् विद्यात् समुद्रे नास्ति लक्षणम् ॥ (४०६।२)

गर्भिणी तु द्विमासादिस् तथा प्रव्रजितो मुनिः । (४०७।१)

ब्राह्मणा लिङ्गिनश् चैव न दाप्यास् तारिकं तरे ॥ (४०७।२)

यन् नावि किंचिद् दाशानां विशीर्येतापराधतः । (४०८।१)

तद् दाशैर् एव दातव्यं समागम्य स्वतो ऽंशतः ॥ (४०८।२)

एष नौयायिनाम् उक्तो व्यवहारस्य निर्णयः । (४०९।१)

दाशापराधतस् तोये दैविके नास्ति निग्रहः ॥ (४०९।२)

वाणिज्यं कारयेद् वैश्यं कुसीदं कृषिम् एव च । (४१०।१)

पशूनां रक्षणं चैव दास्यं शूद्रं द्विजन्मनाम् ॥ (४१०।२)

क्षत्रियं चैव वैश्यं च ब्राह्मणो वृत्तिकर्शितौ । (४११।१)

बिभृयाद् आनृशंस्येन स्वानि कर्माणि कारयेत् ॥ (४११।२)

दास्यं तु कारयन् लोभाद् ब्राह्मणः संस्कृतान् द्विजान् । (४१२।१)

अनिच्छतः प्राभवत्याद् राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट् ॥ (४१२।२)

शूद्रं तु कारयेद् दास्यं क्रीतम् अक्रीतम् एव वा । (४१३।१)

दास्यायैव हि सृष्टो ऽसौ ब्राह्मणस्य स्वयंभुवा ॥ (४१३।२)

न स्वामिना निसृष्टो ऽपि शूद्रो दास्याद् विमुच्यते । (४१४।१)

निसर्गजं हि तत् तस्य कस् तस्मात् तद् अपोहति ॥ (४१४।२)

ध्वजाहृतो भक्तदासो गृहजः क्रीतदत्त्रिमौ । (४१५।१)

पैत्रिको दण्डदासश् च सप्तैते दासयोनयः ॥ (४१५।२)

भार्या पुत्रश् च दासश् च त्रय एवाधनाः स्मृताः । (४१६।१)

यत् ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद् धनम् ॥ (४१६।२)

विस्रब्धं ब्राह्मणः शूद्राद् द्रव्योपादानम् आचरेत् । (४१७।१)

न हि तस्यास्ति किंचित् स्वं भर्तृहार्यधनो हि सः ॥ (४१७।२)

वैश्यशूद्रौ प्रयत्नेन स्वानि कर्माणि कारयेत् । (४१८।१)

तौ हि च्युतौ स्वकर्मभ्यः क्षोभयेताम् इदं जगत् ॥ (४१८।२)

अहन्य् अहन्य् अवेक्षेत कर्मान्तान् वाहनानि च । (४१९।१)

आयव्ययौ च नियताव् आकरान् कोशम् एव च ॥ (४१९।२)

एवं सर्वान् इमान् राजा व्यवहारान् समापयन् । (४२०।१)

व्यपोह्य किल्बिषं सर्वं प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ (४२०।२)