वानप्रस्थएवं गृहाश्रमे स्थित्वा विधिवत् स्नातको द्विजः । (१।१)

वने वसेत् तु नियतो यथावद् विजितेन्द्रियः ॥ (१।२)

गृहस्थस् तु यथा पश्येद् वलीपलितम् आत्मनः । (२।१)

अपत्यस्यैव चापत्यं तदारण्यं समाश्रयेत् ॥ (२।२)

संत्यज्य ग्राम्यम् आहारं सर्वं चैव परिच्छदम् । (३।१)

पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत् सहैव वा ॥ (३।२)

अग्निहोत्रं समादाय गृह्यं चाग्निपरिच्छदम् । (४।१)

ग्रामाद् अरण्यं निःसृत्य निवसेन् नियतेन्द्रियः ॥ (४।२)

रितुअल्स्, सच्रिड़िचेस्मुन्यन्नैर् विविधैर् मेध्यैः शाकमूलफलेन वा । (५।१)

एतान् एव महायज्ञान् निर्वपेद् विधिपूर्वकम् ॥ (५।२)

वसीत चर्म चीरं वा सायं स्नायात् प्रगे तथा । (६।१)

जटाश् च बिभृयान् नित्यं श्मश्रुलोमनखानि च ॥ (६।२)

यद् भक्ष्यं स्यात् ततो दद्याद् बलिं भिक्षां च शक्तितः । (७।१)

अम्मूलफलभिक्षाभिर् अर्चयेद् आश्रमागतान् ॥ (७।२)

स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद् दान्तो मैत्रः समाहितः । (८।१)

दाता नित्यम् अनादाता सर्वभूतानुकम्पकः ॥ (८।२)

वैतानिकं च जुहुयाद् अग्निहोत्रं यथाविधि । (९।१)

दर्शम् अस्कन्दयन् पर्व पौर्णमासं च योगतः ॥ (९।२)

ऋक्षेष्ट्याग्रयणं चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् । (१०।१)

तुरायणं च क्रमशो दक्षस्यायनम् एव च ॥ (१०।२)

वासन्तशारदैर् मेध्यैर् मुन्यन्नैः स्वयम् आहृतैः । (११।१)

पुरोडाशांश् चरूंश् चैव विधिवन् निर्वपेत् पृथक् ॥ (११।२)

ड़ोओद् ओड़् अ वानप्रस्थदेवताभ्यस् तु तद्धुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः । (१२।१)

शेषम् आत्मनि युञ्जीत लवणं च स्वयं कृतम् ॥ (१२।२)

स्थलजोदकशाकानि पुष्पमूलफलानि च । (१३।१)

मेध्यवृक्षोद्भवान्य् अद्यात् स्नेहांश् च फलसम्भवान् ॥ (१३।२)

वर्जयेन् मधु मांसं च भौमानि कवकानि च । (१४।१)

भूस्तृणं शिग्रुकं चैव श्लेष्मातकफलानि च ॥ (१४।२)

त्यजेद् आश्वयुजे मासि मुन्यन्नं पूर्वसंचितम् । (१५।१)

जीर्णानि चैव वासांसि शाकमूलफलानि च ॥ (१५।२)

न फालकृष्टम् अश्नीयाद् उत्सृष्टम् अपि केनचित् । (१६।१)

न ग्रामजातान्य् आर्तो ऽपि मूलाणि च फलानि च ॥ (१६।२)

अग्निपक्वाशनो वा स्यात् कालपक्वभुज् एव वा । (१७।१)

अश्मकुट्टो भवेद् वापि दन्तोलूखलिको ऽपि वा ॥ (१७।२)

सद्यःप्रक्षालको वा स्यान् माससंचयिको ऽपि वा । (१८।१)

षण्मासनिचयो वा स्यात् समानिचय एव वा ॥ (१८।२)

नक्तं चान्नं समश्नीयाद् दिवा वाहृत्य शक्तितः । (१९।१)

चतुर्थकालिको वा स्यात् स्याद् वाप्य् अष्टमकालिकः ॥ (१९।२)

चान्द्रायणविधानैर् वा शुक्लकृष्णे च वर्तयेत् । (२०।१)

पक्षान्तयोर् वाप्य् अश्नीयाद् यवागूं क्वथितां सकृत् ॥ (२०।२)

पुष्पमूलफलैर् वापि केवलैर् वर्तयेत् सदा । (२१।१)

कालपक्वैः स्वयं शीर्णैर् वैखानसमते स्थितः ॥ (२१।२)

तपस्भूमौ विपरिवर्तेत तिष्ठेद् वा प्रपदैर् दिनम् । (२२।१)

स्थानासनाभ्यां विहरेत् सवनेषूपयन्न् अपः ॥ (२२।२)

ग्रीष्मे पञ्चतपास् तु स्याद् वर्षास्व् अभ्रावकाशिकः । (२३।१)

आर्द्रवासास् तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस् तपः ॥ (२३।२)

उपस्पृशंस् त्रिषवणं पितॄन् देवांश् च तर्पयेत् । (२४।१)

तपश् चरंश् चोग्रतरं शोषयेद् देहम् आत्मनः ॥ (२४।२)

अग्नीन् आत्मनि वैतानान् समारोप्य यथाविधि । (२५।१)

अनग्निर् अनिकेतः स्यान् मुनिर् मूलफलाशनः ॥ (२५।२)

अप्रयत्नः सुखार्थेषु ब्रह्मचारी धराशयः । (२६।१)

शरणेष्व् अममश् चैव वृक्षमूलनिकेतनः ॥ (२६।२)

तापसेष्व् एव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षम् आहरेत् । (२७।१)

गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु ॥ (२७।२)

ग्रामाद् आहृत्य वाश्नीयाद् अष्टौ ग्रासान् वने वसन् । (२८।१)

प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा ॥ (२८।२)

एताश् चान्याश् च सेवेत दीक्षा विप्रो वने वसन् । (२९।१)

विविधाश् चौपनिषदीर् आत्मसंसिद्धये श्रुतीः ॥ (२९।२)

ऋषिभिर् ब्राह्मणैश् चैव गृहस्थैर् एव सेविताः । (३०।१)

विद्यातपोविवृद्ध्यर्थं शरीरस्य च शुद्धये ॥ (३०।२)

अपराजितां वास्थाय व्रजेद् दिशम् अजिह्मगः । (३१।१)

आ निपाताच् छरीरस्य युक्तो वार्यनिलाशनः ॥ (३१।२)

आसां महर्षिचर्याणां त्यक्त्वान्यतमया तनुम् । (३२।१)

वीतशोकभयो विप्रो ब्रह्मलोके महीयते ॥ (३२।२)

४। आश्रम: *व्रज्वनेषु च विहृत्यैवं तृतीयं भागम् आयुषः । (३३।१)

चतुर्थम् आयुषो भागं त्यक्त्वा सङ्गान् परिव्रजेत् ॥ (३३।२)

आश्रमाद् आश्रमं गत्वा हुतहोमो जितेन्द्रियः । (३४।१)

भिक्षाबलिपरिश्रान्तः प्रव्रजन् प्रेत्य वर्धते ॥ (३४।२)

ऋणानि त्रीण्य् अपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् । (३५।१)

अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमानो व्रजत्य् अधः ॥ (३५।२)

अधीत्य विधिवद् वेदान् पुत्रांश् चोत्पाद्य धर्मतः । (३६।१)

इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर् मनो मोक्षे निवेशयेत् ॥ (३६।२)

अनधीत्य द्विजो वेदान् अनुत्पाद्य तथा सुतान् । (३७।१)

अनिष्ट्वा चैव यज्ञैश् च मोक्षम् इच्छन् व्रजत्य् अधः ॥ (३७।२)

प्राजापत्यं निरुप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम् । (३८।१)

आत्मन्य् अग्नीन् समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद् गृहात् ॥ (३८।२)

यो दत्त्वा सर्वभूतेभ्यः प्रव्रजत्य् अभयं गृहात् । (३९।१)

तस्य तेजोमया लोका भवन्ति ब्रह्मवादिनः ॥ (३९।२)

यस्माद् अण्व् अपि भूतानां द्विजान् नोत्पद्यते भयम् । (४०।१)

तस्य देहाद् विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन ॥ (४०।२)

अगाराद् अभिनिष्क्रान्तः पवित्रोपचितो मुनिः । (४१।१)

समुपोढेषु कामेषु निरपेक्षः परिव्रजेत् ॥ (४१।२)

एक एव चरेन् नित्यं सिद्ध्यर्थम् असहायवान् । (४२।१)

सिद्धिम् एकस्य संपश्यन् न जहाति न हीयते ॥ (४२।२)

अनग्निर् अनिकेतः स्याद् ग्रामम् अन्नार्थम् आश्रयेत् । (४३।१)

उपेक्षको ऽसंकुसुको मुनिर् भावसमाहितः ॥ (४३।२)

कपालं वृक्षमूलानि कुचेलम् असहायता । (४४।१)

समता चैव सर्वस्मिन्न् एतन् मुक्तस्य लक्षणम् ॥ (४४।२)

नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम् । (४५।१)

कालम् एव प्रतीक्षेत निर्वेशं भृतको यथा ॥ (४५।२)

दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् । (४६।१)

सत्यपूतां वदेद् वाचं मनःपूतं समाचरेत् ॥ (४६।२)

अतिवादांस् तितिक्षेत नावमन्येत कंचन । (४७।१)

न चेमं देहम् आश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ (४७।२)

क्रुध्यन्तं न प्रतिक्रुध्येद् आक्रुष्टः कुशलं वदेत् । (४८।१)

सप्तद्वारावकीर्णां च न वाचम् अनृतां वदेत् ॥ (४८।२)

अध्यात्मरतिर् आसीनो निरपेक्षो निरामिषः । (४९।१)

आत्मनैव सहायेन सुखार्थी विचरेद् इह ॥ (४९।२)

रुलेस् ड़ोर् भैक्ष्यन चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गविद्यया । (५०।१)

नानुशासनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कर्हिचित् ॥ (५०।२)

न तापसैर् ब्राह्मणैर् वा वयोभिर् अपि वा श्वभिः । (५१।१)

आकीर्णं भिक्षुकैर् वान्यैर् अगारम् उपसंव्रजेत् ॥ (५१।२)

कॢप्तकेशनखश्मश्रुः पात्री दण्डी कुसुम्भवान् । (५२।१)

विचरेन् नियतो नित्यं सर्वभूतान्य् अपीडयन् ॥ (५२।२)

अतैजसानि पात्राणि तस्य स्युर् निर्व्रणानि च । (५३।१)

तेषाम् अद्भिः स्मृतं शौचं चमसानाम् इवाध्वरे ॥ (५३।२)

अलाबुं दारुपात्रं च मृन्मयं वैदलं तथा । (५४।१)

एतानि यतिपात्राणि मनुः स्वायम्भुवो ऽब्रवीत् ॥ (५४।२)

एककालं चरेद् भैक्षं न प्रसज्जेत विस्तरे । (५५।१)

भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर् विषयेष्व् अपि सजति ॥ (५५।२)

विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने । (५६।१)

वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षां नित्यं यतिश् चरेत् ॥ (५६।२)

अलाभे न विषादी स्याल् लाभे चैव न हर्षयेत् । (५७।१)

प्राणयात्रिकमात्रः स्यात् मात्रासङ्गाद् विनिर्गतः ॥ (५७।२)

चोन्त्रोल् ओड़् सेन्से ओर्गन्स्, रेनोउन्चेमेन्तभिपूजितलाभांस् तु जुगुप्सेतैव सर्वशः । (५८।१)

अभिपूजितलाभैश् च यतिर् मुक्तो ऽपि बध्यते ॥ (५८।२)

अल्पान्नाभ्यवहारेण रहःस्थानासनेन च । (५९।१)

ह्रियमाणानि विषयैर् इन्द्रियाणि निवर्तयेत् ॥ (५९।२)

इन्द्रियाणां निरोधेन रागद्वेषक्षयेण च । (६०।१)

अहिंसया च भूतानाम् अमृतत्वाय कल्पते ॥ (६०।२)

अवेक्षेत गतीर् नॄणां कर्मदोषसमुद्भवाः । (६१।१)

निरये चैव पतनं यातनाश् च यमक्षये ॥ (६१।२)

विप्रयोगं प्रियैश् चैव संयोगं च तथाप्रियैः । (६२।१)

जरया चाभिभवनं व्याधिभिश् चोपपीडनम् ॥ (६२।२)

देहाद् उत्क्रमणं चास्मात् पुनर् गर्भे च सम्भवम् । (६३।१)

योनिकोटिसहस्रेषु सृतीश् चास्यान्तरात्मनः ॥ (६३।२)

अधर्मप्रभवं चैव दुःखयोगं शरीरिणाम् । (६४।१)

धर्मार्थप्रभवं चैव सुखसंयोगम् अक्षयम् ॥ (६४।२)

सूक्ष्मतां चान्ववेक्षेत योगेन परमात्मनः । (६५।१)

देहेषु च समुत्पत्तिम् उत्तमेष्व् अधमेषु च ॥ (६५।२)

दूषितो ऽपि चरेद् धर्मं यत्र तत्राश्रमे रतः । (६६।१)

समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणम् ॥ (६६।२)

फलं कतकवृक्षस्य यद्य् अप्य् अम्बुप्रसादकम् । (६७।१)

न नामग्रहणाद् एव तस्य वारि प्रसीदति ॥ (६७।२)

संरक्षणार्थं जन्तूनां रात्राव् अहनि वा सदा । (६८।१)

शरीरस्यात्यये चैव समीक्ष्य वसुधां चरेत् ॥ (६८।२)

अह्ना रात्र्या च याञ् जन्तून् हिनस्त्य् अज्ञानतो यतिः । (६९।१)

तेषां स्नात्वा विशुद्ध्यर्थं प्राणायामान् षड् आचरेत् ॥ (६९।२)

प्राणायामा ब्राह्मणस्य त्रयो ऽपि विधिवत् कृताः । (७०।१)

व्याहृतिप्रणवैर् युक्ता विज्ञेयं परमं तपः ॥ (७०।२)

दह्यन्ते ध्मायमानानां धातूनां हि यथा मलाः । (७१।१)

तथेन्द्रियाणां दह्यन्ते दोषाः प्राणस्य निग्रहात् ॥ (७१।२)

प्राणायामैर् दहेद् दोषान् धारणाभिश् च किल्बिषम् । (७२।१)

प्रत्याहारेण संसर्गान् ध्यानेनानीश्वरान् गुणान् ॥ (७२।२)

उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयाम् अकृतात्मभिः । (७३।१)

ध्यानयोगेन संपश्येद् गतिम् अस्यान्तरात्मनः ॥ (७३।२)

सम्यग्दर्शनसम्पन्नः कर्मभिर् न निबध्यते । (७४।१)

दर्शनेन विहीनस् तु संसारं प्रतिपद्यते ॥ (७४।२)

अहिंसयेन्द्रियासङ्गैर् वैदिकैश् चैव कर्मभिः । (७५।१)

तपसश् चरणैश् चोग्रैः साधयन्तीह तत्पदम् ॥ (७५।२)

अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् । (७६।१)

चर्मावनद्धं दुर्गन्धि पूर्णं मूत्रपुरीषयोः ॥ (७६।२)

जराशोकसमाविष्टं रोगायतनम् आतुरम् । (७७।१)

रजस्वलम् अनित्यं च भूतावासम् इमं त्यजेत् ॥ (७७।२)

नदीकूलं यथा वृक्षो वृक्षं वा शकुनिर् यथा । (७८।१)

तथा त्यजन्न् इमं देहं कृच्छ्राद् ग्राहाद् विमुच्यते ॥ (७८।२)

प्रियेषु स्वेषु सुकृतम् अप्रियेषु च दुष्कृतम् । (७९।१)

विसृज्य ध्यानयोगेन ब्रह्माभ्येति सनातनम् ॥ (७९।२)

यदा भावेन भवति सर्वभावेषु निःस्पृहः । (८०।१)

तदा सुखम् अवाप्नोति प्रेत्य चेह च शाश्वतम् ॥ (८०।२)

अनेन विधिना सर्वांस् त्यक्त्वा सङ्गान् शनैः शनैः । (८१।१)

सर्वद्वंद्वविनिर्मुक्तो ब्रह्मण्य् एवावतिष्ठते ॥ (८१।२)

ध्यानिकं सर्वम् एवैतद् यद् एतद् अभिशब्दितम् । (८२।१)

न ह्य् अनध्यात्मवित् कश्चित् क्रियाफलम् उपाश्नुते ॥ (८२।२)

अधियज्ञं ब्रह्म जपेद् आधिदैविकम् एव च । (८३।१)

आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितं च यत् ॥ (८३।२)

इदं शरणम् अज्ञानाम् इदम् एव विजानताम् । (८४।१)

इदम् अन्विच्छतां स्वर्गम् इदम् आनन्त्यम् इच्छताम् ॥ (८४।२)

अनेन क्रमयोगेन परिव्रजति यो द्विजः । (८५।१)

स विधूयेह पाप्मानं परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ (८५।२)

एष धर्मो ऽनुशिष्टो वो यतीनां नियतात्मनाम् । (८६।१)

वेदसंन्यासिकवेदसंन्यासिकानां तु कर्मयोगं निबोधत ॥ (८६।२)

ब्रह्मचारी गृहस्थश् च वानप्रस्थो यतिस् तथा । (८७।१)

एते गृहस्थप्रभवाश् चत्वारः पृथग् आश्रमाः ॥ (८७।२)

सर्वे ऽपि क्रमशस् त्व् एते यथाशास्त्रं निषेविताः । (८८।१)

यथोक्तकारिणं विप्रं नयन्ति परमां गतिम् ॥ (८८।२)

सर्वेषाम् अपि चैतेषां वेदस्मृतिविधानतः । (८९।१)

गृहस्थ उच्यते श्रेष्ठः स त्रीन् एतान् बिभर्ति हि ॥ (८९।२)

यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम् । (९०।१)

तथैवाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम् ॥ (९०।२)

चतुर्भिर् अपि चैवैतैर् नित्यम् आश्रमिभिर् द्विजैः । (९१।१)

दशलक्षणको धर्मः सेवितव्यः प्रयत्नतः ॥ (९१।२)

धृतिः क्षमा दमो ऽस्तेयं शौचम् इन्द्रियनिग्रहः । (९२।१)

धीर् विद्या सत्यम् अक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ॥ (९२।२)

दश लक्षणानि धर्मस्य ये विप्राः समधीयते । (९३।१)

अधीत्य चानुवर्तन्ते ते यान्ति परमां गतिम् ॥ (९३।२)

दशलक्षणकं धर्मम् अनुतिष्ठन् समाहितः । (९४।१)

वेदान्तं विधिवच् छ्रुत्वा संन्यसेद् अनृणो द्विजः ॥ (९४।२)

संन्यस्य सर्वकर्माणि कर्मदोषान् अपानुदन् । (९५।१)

नियतो वेदम् अभ्यस्य पुत्रैश्वर्ये सुखं वसेत् ॥ (९५।२)

एवं संन्यस्य कर्माणि स्वकार्यपरमो ऽस्पृहः । (९६।१)

संन्यासेनापहत्यैनः प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ (९६।२)

एष वो ऽभिहितो धर्मो ब्राह्मणस्य चतुर्विधः । (९७।१)

पुण्यो ऽक्षयफलः प्रेत्य राज्ञां धर्मं निबोधत ॥ (९७।२)