ManuS, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् । (१।१)
ṣaṭtriṃśadābdikaṃ caryaṃ gurau traivedikaṃ vratam |
वेदान् अधीत्य वेदौ वा वेदं वापि यथाक्रमम् । (२।१)
vedān adhītya vedau vā vedaṃ vāpi yathākramam |
तं प्रतीतं स्वधर्मेण ब्रह्मदायहरं पितुः । (३।१)
taṃ pratītaṃ svadharmeṇa brahmadāyaharaṃ pituḥ |
स्रग्विणं तल्प आसीनम् अर्हयेत् प्रथमं गवा ॥ (३।२)
sragviṇaṃ talpa āsīnam arhayet prathamaṃ gavā ||
उद्वहेत द्विजो भार्यां सवर्णां लक्षणान्विताम् ॥ (४।२)
udvaheta dvijo bhāryāṃ savarṇāṃ lakṣaṇānvitām ||
सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मैथुने ॥ (५।२)
sā praśastā dvijātīnāṃ dārakarmaṇi maithune ||
महान्त्य् अपि समृद्धानि गोऽजाविधनधान्यतः । (६।१)
mahānty api samṛddhāni go'jāvidhanadhānyataḥ |
स्त्रीसंबन्धे दशैतानि कुलानि परिवर्जयेत् ॥ (६।२)
strīsaṃbandhe daśaitāni kulāni parivarjayet ||
हीनक्रियं निष्पुरुषं निश्छन्दो रोमशार्शसम् । (७।१)
hīnakriyaṃ niṣpuruṣaṃ niśchando romaśārśasam |
नोद्वहेत् कपिलां कन्यां नाधिकाङ्गीं न रोगिणीम् । (८।१)
nodvahet kapilāṃ kanyāṃ nādhikāṅgīṃ na rogiṇīm |
नालोमिकां नातिलोमां न वाचाटां न पिङ्गलाम् ॥ (८।२)
nālomikāṃ nātilomāṃ na vācāṭāṃ na piṅgalām ||
न ऋक्षवृक्षनदीनाम्नीं नान्त्यपर्वतनामिकाम् । (९।१)
na ṛkṣavṛkṣanadīnāmnīṃ nāntyaparvatanāmikām |
न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नीं न च भीषणनामिकाम् ॥ (९।२)
na pakṣyahipreṣyanāmnīṃ na ca bhīṣaṇanāmikām ||
अव्यङ्गाङ्गीं सौम्यनाम्नीं हंसवारणगामिनीम् । (१०।१)
avyaṅgāṅgīṃ saumyanāmnīṃ haṃsavāraṇagāminīm |
तनुलोमकेशदशनां मृद्वङ्गीम् उद्वहेत् स्त्रियम् ॥ (१०।२)
tanulomakeśadaśanāṃ mṛdvaṅgīm udvahet striyam ||
यस्यास् तु न भवेद् भ्राता न विज्ञायेत वा पिता । (११।१)
yasyās tu na bhaved bhrātā na vijñāyeta vā pitā |
नोपयच्छेत तां प्राज्ञः पुत्रिकाधर्मशङ्कया ॥ (११।२)
nopayaccheta tāṃ prājñaḥ putrikādharmaśaṅkayā ||
सवर्णाग्रे द्विजातीनां प्रशस्ता दारकर्मणि । (१२।१)
savarṇāgre dvijātīnāṃ praśastā dārakarmaṇi |
कामतस् तु प्रवृत्तानाम् इमाः स्युः क्रमशो ऽवराः ॥ (१२।२)
kāmatas tu pravṛttānām imāḥ syuḥ kramaśo 'varāḥ ||
शूद्रैव भार्या शूद्रस्य सा च स्वा च विशः स्मृते । (१३।१)
śūdraiva bhāryā śūdrasya sā ca svā ca viśaḥ smṛte |
ते च स्वा चैव राज्ञश् च ताश् च स्वा चाग्रजन्मनः ॥ (१३।२)
te ca svā caiva rājñaś ca tāś ca svā cāgrajanmanaḥ ||
न ब्राह्मणक्षत्रिययोर् आपद्य् अपि हि तिष्ठतोः । (१४।१)
na brāhmaṇakṣatriyayor āpady api hi tiṣṭhatoḥ |
कस्मिंश्चिद् अपि वृत्तान्ते शूद्रा भार्योपदिश्यते ॥ (१४।२)
kasmiṃścid api vṛttānte śūdrā bhāryopadiśyate ||
हीनजातिस्त्रियं मोहाद् उद्वहन्तो द्विजातयः । (१५।१)
hīnajātistriyaṃ mohād udvahanto dvijātayaḥ |
कुलान्य् एव नयन्त्य् आशु ससंतानानि शूद्रताम् ॥ (१५।२)
kulāny eva nayanty āśu sasaṃtānāni śūdratām ||
शूद्रावेदी पतत्य् अत्रेर् उतथ्यतनयस्य च । (१६।१)
śūdrāvedī pataty atrer utathyatanayasya ca |
शौनकस्य सुतोत्पत्त्या तदपत्यतया भृगोः ॥ (१६।२)
śaunakasya sutotpattyā tadapatyatayā bhṛgoḥ ||
शूद्रां शयनम् आरोप्य ब्राह्मणो यात्य् अधोगतिम् । (१७।१)
śūdrāṃ śayanam āropya brāhmaṇo yāty adhogatim |
जनयित्वा सुतं तस्यां ब्राह्मण्याद् एव हीयते ॥ (१७।२)
janayitvā sutaṃ tasyāṃ brāhmaṇyād eva hīyate ||
दैवपित्र्यातिथेयानि तत्प्रधानानि यस्य तु । (१८।१)
daivapitryātitheyāni tatpradhānāni yasya tu |
नाश्नन्ति पितृदेवास् तन् न च स्वर्गं स गच्छति ॥ (१८।२)
nāśnanti pitṛdevās tan na ca svargaṃ sa gacchati ||
तस्यां चैव प्रसूतस्य निष्कृतिर् न विधीयते ॥ (१९।२)
tasyāṃ caiva prasūtasya niṣkṛtir na vidhīyate ||
चतुर्णाम् अपि वर्णानां प्रेत्य चेह हिताहितान् । (२०।१)
caturṇām api varṇānāṃ pretya ceha hitāhitān |
अष्टाव् इमान् समासेन स्त्रीविवाहान् निबोधत ॥ (२०।२)
aṣṭāv imān samāsena strīvivāhān nibodhata ||
ब्राह्मो दैवस् तथैवार्षः प्राजापत्यस् तथासुरः । (२१।१)
brāhmo daivas tathaivārṣaḥ prājāpatyas tathāsuraḥ |
गान्धर्वो राक्षसश् चैव पैशाचश्चाष्टमो ऽधमः ॥ (२१।२)
gāndharvo rākṣasaś caiva paiśācaścāṣṭamo 'dhamaḥ ||
यो यस्य धर्म्यो वर्णस्य गुणदोषौ च यस्य यौ । (२२।१)
yo yasya dharmyo varṇasya guṇadoṣau ca yasya yau |
तद् वः सर्वं प्रवक्ष्यामि प्रसवे च गुणागुणान् ॥ (२२।२)
tad vaḥ sarvaṃ pravakṣyāmi prasave ca guṇāguṇān ||
षड् आनुपूर्व्या विप्रस्य क्षत्रस्य चतुरो ऽवरान् । (२३।१)
ṣaḍ ānupūrvyā viprasya kṣatrasya caturo 'varān |
विट्शूद्रयोस् तु तान् एव विद्याद् धर्म्यान् अराक्षसान् ॥ (२३।२)
viṭśūdrayos tu tān eva vidyād dharmyān arākṣasān ||
चतुरो ब्राह्मणस्याद्यान् प्रशस्तान् कवयो विदुः । (२४।१)
caturo brāhmaṇasyādyān praśastān kavayo viduḥ |
राक्षसं क्षत्रियस्यैकम् आसुरं वैश्यशूद्रयोः ॥ (२४।२)
rākṣasaṃ kṣatriyasyaikam āsuraṃ vaiśyaśūdrayoḥ ||
पञ्चानां तु त्रयो धर्म्या द्वावधर्म्यौ स्मृताविह । (२५।१)
pañcānāṃ tu trayo dharmyā dvāvadharmyau smṛtāviha |
पैशाचश् चासुरश् चैव न कर्तव्यौ कदाचन ॥ (२५।२)
paiśācaś cāsuraś caiva na kartavyau kadācana ||
पृथक् पृथग् वा मिश्रौ वा विवाहौ पूर्वचोदितौ । (२६।१)
pṛthak pṛthag vā miśrau vā vivāhau pūrvacoditau |
गान्धर्वो राक्षसश् चैव धर्म्यौ क्षत्रस्य तौ स्मृतौ ॥ (२६।२)
gāndharvo rākṣasaś caiva dharmyau kṣatrasya tau smṛtau ||
आच्छाद्य चार्चयित्वा च श्रुतशीलवते स्वयम् । (२७।१)
ācchādya cārcayitvā ca śrutaśīlavate svayam |
आहूय दानं कन्याया ब्राह्मो धर्मः प्रकीर्तितः ॥ (२७।२)
āhūya dānaṃ kanyāyā brāhmo dharmaḥ prakīrtitaḥ ||
यज्ञे तु वितते सम्यग् ऋत्विजे कर्म कुर्वते । (२८।१)
yajñe tu vitate samyag ṛtvije karma kurvate |
अलंकृत्य सुतादानं दैवं धर्मं प्रचक्षते ॥ (२८।२)
alaṃkṛtya sutādānaṃ daivaṃ dharmaṃ pracakṣate ||
एकं गोमिथुनं द्वे वा वराद् आदाय धर्मतः । (२९।१)
ekaṃ gomithunaṃ dve vā varād ādāya dharmataḥ |
कन्याप्रदानं विधिवद् आर्षो धर्मः स उच्यते ॥ (२९।२)
kanyāpradānaṃ vidhivad ārṣo dharmaḥ sa ucyate ||
कन्याप्रदानम् अभ्यर्च्य प्राजापत्यो विधिः स्मृतः ॥ (३०।२)
kanyāpradānam abhyarcya prājāpatyo vidhiḥ smṛtaḥ ||
ज्ञातिभ्यो द्रविणं दत्त्वा कन्यायै चैव शक्तितः । (३१।१)
jñātibhyo draviṇaṃ dattvā kanyāyai caiva śaktitaḥ |
कन्याप्रदानं स्वाच्छन्द्याद् आसुरो धर्म उच्यते ॥ (३१।२)
kanyāpradānaṃ svācchandyād āsuro dharma ucyate ||
इच्छयान्योन्यसंयोगः कन्यायाश् च वरस्य च । (३२।१)
icchayānyonyasaṃyogaḥ kanyāyāś ca varasya ca |
गान्धर्वः स तु विज्ञेयो मैथुन्यः कामसम्भवः ॥ (३२।२)
gāndharvaḥ sa tu vijñeyo maithunyaḥ kāmasambhavaḥ ||
हत्वा छित्त्वा च भित्त्वा च क्रोशन्तीं रुदन्तीं गृहात् । (३३।१)
hatvā chittvā ca bhittvā ca krośantīṃ rudantīṃ gṛhāt |
प्रसह्य कन्याहरणं राक्षसो विधिर् उच्यते ॥ (३३।२)
prasahya kanyāharaṇaṃ rākṣaso vidhir ucyate ||
सुप्तां मत्तां प्रमत्तां वा रहो यत्रोपगच्छति । (३४।१)
suptāṃ mattāṃ pramattāṃ vā raho yatropagacchati |
स पापिष्ठो विवाहानां पैशाचश् चाष्टमो ऽधमः ॥ (३४।२)
sa pāpiṣṭho vivāhānāṃ paiśācaś cāṣṭamo 'dhamaḥ ||
अद्भिर् एव द्विजाग्र्याणां कन्यादानं विशिष्यते । (३५।१)
adbhir eva dvijāgryāṇāṃ kanyādānaṃ viśiṣyate |
यो यस्यैषां विवाहानां मनुना कीर्तितो गुणः । (३६।१)
yo yasyaiṣāṃ vivāhānāṃ manunā kīrtito guṇaḥ |
सर्वं शृणुत तं विप्राः सर्वं कीर्तयतो मम ॥ (३६।२)
sarvaṃ śṛṇuta taṃ viprāḥ sarvaṃ kīrtayato mama ||
दश पूर्वान् परान् वंश्यान् आत्मानं चैकविंशकम् । (३७।१)
daśa pūrvān parān vaṃśyān ātmānaṃ caikaviṃśakam |
ब्राह्मीपुत्रः सुकृतकृन् मोचयत्य् एनसः पितॄन् ॥ (३७।२)
brāhmīputraḥ sukṛtakṛn mocayaty enasaḥ pitṝn ||
दैवोढाजः सुतश् चैव सप्त सप्त परावरान् । (३८।१)
daivoḍhājaḥ sutaś caiva sapta sapta parāvarān |
आर्षोढाजः सुतस् त्रींस् त्रीन् षट् षट् कायोढाजः सुतः ॥ (३८।२)
ārṣoḍhājaḥ sutas trīṃs trīn ṣaṭ ṣaṭ kāyoḍhājaḥ sutaḥ ||
ब्राह्मादिषु विवाहेषु चतुर्ष्व् एवानुपूर्वशः । (३९।१)
brāhmādiṣu vivāheṣu caturṣv evānupūrvaśaḥ |
ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रा जायन्ते शिष्टसंमताः ॥ (३९।२)
brahmavarcasvinaḥ putrā jāyante śiṣṭasaṃmatāḥ ||
पर्याप्तभोगा धर्मिष्ठा जीवन्ति च शतं समाः ॥ (४०।२)
paryāptabhogā dharmiṣṭhā jīvanti ca śataṃ samāḥ ||
जायन्ते दुर्विवाहेषु ब्रह्मधर्मद्विषः सुताः ॥ (४१।२)
jāyante durvivāheṣu brahmadharmadviṣaḥ sutāḥ ||
अनिन्दितैः स्त्रीविवाहैर् अनिन्द्या भवति प्रजा । (४२।१)
aninditaiḥ strīvivāhair anindyā bhavati prajā |
निन्दितैर् निन्दिता नॄणां तस्मान् निन्द्यान् विवर्जयेत् ॥ (४२।२)
ninditair ninditā nṝṇāṃ tasmān nindyān vivarjayet ||
असवर्णास्व् अयं ज्ञेयो विधिर् उद्वाहकर्मणि ॥ (४३।२)
asavarṇāsv ayaṃ jñeyo vidhir udvāhakarmaṇi ||
शरः क्षत्रियया ग्राह्यः प्रतोदो वैश्यकन्यया । (४४।१)
śaraḥ kṣatriyayā grāhyaḥ pratodo vaiśyakanyayā |
वसनस्य दशा ग्राह्या शूद्रयोत्कृष्टवेदने ॥ (४४।२)
vasanasya daśā grāhyā śūdrayotkṛṣṭavedane ||
पर्ववर्जं व्रजेच् चैनां तद्व्रतो रतिकाम्यया ॥ (४५।२)
parvavarjaṃ vrajec caināṃ tadvrato ratikāmyayā ||
ऋतुः स्वाभाविकः स्त्रीणां रात्रयः षोडश स्मृताः । (४६।१)
ṛtuḥ svābhāvikaḥ strīṇāṃ rātrayaḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ |
चतुर्भिर् इतरैः सार्धम् अहोभिः सद्विगर्हितैः ॥ (४६।२)
caturbhir itaraiḥ sārdham ahobhiḥ sadvigarhitaiḥ ||
तासाम् आद्याश् चतस्रस् तु निन्दितैकादशी च या । (४७।१)
tāsām ādyāś catasras tu ninditaikādaśī ca yā |
त्रयोदशी च शेषास् तु प्रशस्ता दशरात्रयः ॥ (४७।२)
trayodaśī ca śeṣās tu praśastā daśarātrayaḥ ||
युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियो ऽयुग्मासु रात्रिषु । (४८।१)
yugmāsu putrā jāyante striyo 'yugmāsu rātriṣu |
तस्माद् युग्मासु पुत्रार्थी संविशेद् आर्तवे स्त्रियम् ॥ (४८।२)
tasmād yugmāsu putrārthī saṃviśed ārtave striyam ||
पुमान् पुंसो ऽधिके शुक्रे स्त्री भवत्य् अधिके स्त्रियाः । (४९।१)
pumān puṃso 'dhike śukre strī bhavaty adhike striyāḥ |
समे ऽपुमान् पुंस्त्रियौ वा क्षीणे ऽल्पे च विपर्ययः ॥ (४९।२)
same 'pumān puṃstriyau vā kṣīṇe 'lpe ca viparyayaḥ ||
निन्द्यास्व् अष्टासु चान्यासु स्त्रियो रात्रिषु वर्जयन् । (५०।१)
nindyāsv aṣṭāsu cānyāsu striyo rātriṣu varjayan |
ब्रह्मचार्य् एव भवति यत्र तत्राश्रमे वसन् ॥ (५०।२)
brahmacāry eva bhavati yatra tatrāśrame vasan ||
न कन्यायाः पिता विद्वान् गृह्णीयात् शुल्कम् अण्व् अपि । (५१।१)
na kanyāyāḥ pitā vidvān gṛhṇīyāt śulkam aṇv api |
गृह्णन् शुल्कं हि लोभेन स्यान् नरो ऽपत्यविक्रयी ॥ (५१।२)
gṛhṇan śulkaṃ hi lobhena syān naro 'patyavikrayī ||
स्त्रीधनानि तु ये मोहाद् उपजीवन्ति बान्धवाः । (५२।१)
strīdhanāni tu ye mohād upajīvanti bāndhavāḥ |
नारी यानानि वस्त्रं वा ते पापा यान्त्य् अधोगतिम् ॥ (५२।२)
nārī yānāni vastraṃ vā te pāpā yānty adhogatim ||
आर्षे गोमिथुनं शुल्कं केचिद् आहुर् मृषैव तत् । (५३।१)
ārṣe gomithunaṃ śulkaṃ kecid āhur mṛṣaiva tat |
अल्पो ऽप्य् एवं महान् वापि विक्रयस् तावद् एव सः ॥ (५३।२)
alpo 'py evaṃ mahān vāpi vikrayas tāvad eva saḥ ||
यासां नाददते शुल्कं ज्ञातयो न स विक्रयः । (५४।१)
yāsāṃ nādadate śulkaṃ jñātayo na sa vikrayaḥ |
अर्हणं तत् कुमारीणाम् आनृशंस्यं च केवलम् ॥ (५४।२)
arhaṇaṃ tat kumārīṇām ānṛśaṃsyaṃ ca kevalam ||
पितृभिर् भ्रातृभिश् चैताः पतिभिर् देवरैस् तथा । (५५।१)
pitṛbhir bhrātṛbhiś caitāḥ patibhir devarais tathā |
पूज्या भूषयितव्याश् च बहुकल्याणम् ईप्सुभिः ॥ (५५।२)
pūjyā bhūṣayitavyāś ca bahukalyāṇam īpsubhiḥ ||
यत्र नार्यस् तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः । (५६।१)
yatra nāryas tu pūjyante ramante tatra devatāḥ |
यत्रैतास् तु न पूज्यन्ते सर्वास् तत्राफलाः क्रियाः ॥ (५६।२)
yatraitās tu na pūjyante sarvās tatrāphalāḥ kriyāḥ ||
शोचन्ति जामयो यत्र विनश्यत्य् आशु तत् कुलम् । (५७।१)
śocanti jāmayo yatra vinaśyaty āśu tat kulam |
न शोचन्ति तु यत्रैता वर्धते तद्धि सर्वदा ॥ (५७।२)
na śocanti tu yatraitā vardhate taddhi sarvadā ||
तस्माद् एताः सदा पूज्या भूषणाच्छादनाशनैः । (५९।१)
tasmād etāḥ sadā pūjyā bhūṣaṇācchādanāśanaiḥ |
भूतिकामैर् नरैर् नित्यं सत्करेषूत्सवेषु च ॥ (५९।२)
bhūtikāmair narair nityaṃ satkareṣūtsaveṣu ca ||
संतुष्टो भार्यया भर्ता भर्त्रा भार्या तथैव च । (६०।१)
saṃtuṣṭo bhāryayā bhartā bhartrā bhāryā tathaiva ca |
यस्मिन्न् एव कुले नित्यं कल्याणं तत्र वै ध्रुवम् ॥ (६०।२)
yasminn eva kule nityaṃ kalyāṇaṃ tatra vai dhruvam ||
यदि हि स्त्री न रोचेत पुमांसं न प्रमोदयेत् । (६१।१)
yadi hi strī na roceta pumāṃsaṃ na pramodayet |
अप्रमोदात् पुनः पुंसः प्रजनं न प्रवर्तते ॥ (६१।२)
apramodāt punaḥ puṃsaḥ prajanaṃ na pravartate ||
स्त्रियां तु रोचमानायां सर्वं तद् रोचते कुलम् । (६२।१)
striyāṃ tu rocamānāyāṃ sarvaṃ tad rocate kulam |
तस्यां त्व् अरोचमानायां सर्वम् एव न रोचते ॥ (६२।२)
tasyāṃ tv arocamānāyāṃ sarvam eva na rocate ||
कुलान्य् अकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥ (६३।२)
kulāny akulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca ||
शिल्पेन व्यवहारेण शूद्रापत्यैश् च केवलैः । (६४।१)
śilpena vyavahāreṇa śūdrāpatyaiś ca kevalaiḥ |
गोभिर् अश्वैश् च यानैश् च कृष्या राजोपसेवया ॥ (६४।२)
gobhir aśvaiś ca yānaiś ca kṛṣyā rājopasevayā ||
अयाज्ययाजनैश् चैव नास्तिक्येन च कर्मणाम् । (६५।१)
ayājyayājanaiś caiva nāstikyena ca karmaṇām |
कुलान्याशु विनश्यन्ति यानि हीनानि मन्त्रतः ॥ (६५।२)
kulānyāśu vinaśyanti yāni hīnāni mantrataḥ ||
मन्त्रतस् तु समृद्धानि कुलान्य् अल्पधनान्य् अपि । (६६।१)
mantratas tu samṛddhāni kulāny alpadhanāny api |
कुलसंख्यां च गच्छन्ति कर्षन्ति च महद् यशः ॥ (६६।२)
kulasaṃkhyāṃ ca gacchanti karṣanti ca mahad yaśaḥ ||
वैवाहिके ऽग्नौ कुर्वीत गृह्यं कर्म यथाविधि । (६७।१)
vaivāhike 'gnau kurvīta gṛhyaṃ karma yathāvidhi |
पञ्चयज्ञविधानं च पक्तिं चान्वाहिकीं गृही ॥ (६७।२)
pañcayajñavidhānaṃ ca paktiṃ cānvāhikīṃ gṛhī ||
पञ्च सूना गृहस्थस्य चुल्ली पेषण्युपस्करः । (६८।१)
pañca sūnā gṛhasthasya cullī peṣaṇyupaskaraḥ |
कण्डनी चोदकुम्भश् च बध्यते यास् तु वाहयन् ॥ (६८।२)
kaṇḍanī codakumbhaś ca badhyate yās tu vāhayan ||
तासां क्रमेण सर्वासां निष्कृत्यर्थं महर्षिभिः । (६९।१)
tāsāṃ krameṇa sarvāsāṃ niṣkṛtyarthaṃ maharṣibhiḥ |
पञ्च कॢप्ता महायज्ञाः प्रत्यहं गृहमेधिनाम् ॥ (६९।२)
pañca kḷptā mahāyajñāḥ pratyahaṃ gṛhamedhinām ||
अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस् तु तर्पणम् । (७०।१)
adhyāpanaṃ brahmayajñaḥ pitṛyajñas tu tarpaṇam |
होमो दैवो बलिर् भौतो नृयज्ञो ऽतिथिपूजनम् ॥ (७०।२)
homo daivo balir bhauto nṛyajño 'tithipūjanam ||
पञ्चैतान् यो महायज्ञान् न हापयति शक्तितः । (७१।१)
pañcaitān yo mahāyajñān na hāpayati śaktitaḥ |
स गृहे ऽपि वसन् नित्यं सूनादोषैर् न लिप्यते ॥ (७१।२)
sa gṛhe 'pi vasan nityaṃ sūnādoṣair na lipyate ||
देवतातिथिभृत्यानां पितॄणाम् आत्मनश् च यः । (७२।१)
devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇām ātmanaś ca yaḥ |
न निर्वपति पञ्चानाम् उच्छ्वसन् न स जीवति ॥ (७२।२)
na nirvapati pañcānām ucchvasan na sa jīvati ||
ब्राह्म्यं हुतं प्राशितं च पञ्चयज्ञान् प्रचक्षते ॥ (७३।२)
brāhmyaṃ hutaṃ prāśitaṃ ca pañcayajñān pracakṣate ||
जपो ऽहुतो हुतो होमः प्रहुतो भौतिको बलिः । (७४।१)
japo 'huto huto homaḥ prahuto bhautiko baliḥ |
ब्राह्म्यं हुतं द्विजाग्र्यार्चा प्राशितं पितृतर्पणम् ॥ (७४।२)
brāhmyaṃ hutaṃ dvijāgryārcā prāśitaṃ pitṛtarpaṇam ||
स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद् दैवे चैवेह कर्मणि । (७५।१)
svādhyāye nityayuktaḥ syād daive caiveha karmaṇi |
दैवकर्मणि युक्तो हि बिभर्तीदं चराचरम् ॥ (७५।२)
daivakarmaṇi yukto hi bibhartīdaṃ carācaram ||
अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यग् आदित्यम् उपतिष्ठते । (७६।१)
agnau prāstāhutiḥ samyag ādityam upatiṣṭhate |
आदित्याज् जायते वृष्टिर् वृष्टेर् अन्नं ततः प्रजाः ॥ (७६।२)
ādityāj jāyate vṛṣṭir vṛṣṭer annaṃ tataḥ prajāḥ ||
यथा वायुं समाश्रित्य वर्तन्ते सर्वजन्तवः । (७७।१)
yathā vāyuṃ samāśritya vartante sarvajantavaḥ |
तथा गृहस्थम् आश्रित्य वर्तन्ते सर्व आश्रमाः ॥ (७७।२)
tathā gṛhastham āśritya vartante sarva āśramāḥ ||
यस्मात् त्रयो ऽप्य् आश्रमिणो ज्ञानेनान्नेन चान्वहम् । (७८।१)
yasmāt trayo 'py āśramiṇo jñānenānnena cānvaham |
गृहस्थेनैव धार्यन्ते तस्माज्ज्येष्ठाश्रमो गृही ॥ (७८।२)
gṛhasthenaiva dhāryante tasmājjyeṣṭhāśramo gṛhī ||
स संधार्यः प्रयत्नेन स्वर्गम् अक्षयम् इच्छता । (७९।१)
sa saṃdhāryaḥ prayatnena svargam akṣayam icchatā |
सुखं चेहेच्छतात्यन्तं यो ऽधार्यो दुर्बलेन्द्रियैः ॥ (७९।२)
sukhaṃ cehecchatātyantaṃ yo 'dhāryo durbalendriyaiḥ ||
आशासते कुटुम्बिभ्यस् तेभ्यः कार्यं विजानता ॥ (८०।२)
āśāsate kuṭumbibhyas tebhyaḥ kāryaṃ vijānatā ||
स्वाध्यायेनार्चयेतर्षीन् होमैर् देवान् यथाविधि । (८१।१)
svādhyāyenārcayetarṣīn homair devān yathāvidhi |
पितॄन् श्राद्धैश् च नॄन् अन्नैर् भूतानि बलिकर्मणा ॥ (८१।२)
pitṝn śrāddhaiś ca nṝn annair bhūtāni balikarmaṇā ||
कुर्याद् अहरहः श्राद्धम् अन्नाद्येनौदकेन वा । (८२।१)
kuryād aharahaḥ śrāddham annādyenaudakena vā |
पयोमूलफलैर् वापि पितृभ्यः प्रीतिम् आवहन् ॥ (८२।२)
payomūlaphalair vāpi pitṛbhyaḥ prītim āvahan ||
एकम् अप्याशयेद् विप्रं पितृअर्थे पाञ्चयज्ञिके । (८३।१)
ekam apyāśayed vipraṃ pitṛarthe pāñcayajñike |
न चैवात्राशयेत् किंचिद् वैश्वदेवं प्रति द्विजम् ॥ (८३।२)
na caivātrāśayet kiṃcid vaiśvadevaṃ prati dvijam ||
वैश्वदेवस्य सिद्धस्य गृह्ये ऽग्नौ विधिपूर्वकम् । (८४।१)
vaiśvadevasya siddhasya gṛhye 'gnau vidhipūrvakam |
आभ्यः कुर्याद् देवताभ्यो ब्राह्मणो होमम् अन्वहम् ॥ (८४।२)
ābhyaḥ kuryād devatābhyo brāhmaṇo homam anvaham ||
अग्नेः सोमस्य चैवादौ तयोश् चैव समस्तयोः । (८५।१)
agneḥ somasya caivādau tayoś caiva samastayoḥ |
विश्वेभ्यश् चैव देवेभ्यो धन्वन्तरय एव च ॥ (८५।२)
viśvebhyaś caiva devebhyo dhanvantaraya eva ca ||
सह द्यावापृथिव्योश् च तथा स्विष्टकृते ऽन्ततः ॥ (८६।२)
saha dyāvāpṛthivyoś ca tathā sviṣṭakṛte 'ntataḥ ||
एवं सम्यग्घविर् हुत्वा सर्वदिक्षु प्रदक्षिणम् । (८७।१)
evaṃ samyagghavir hutvā sarvadikṣu pradakṣiṇam |
इन्द्रान्तकाप्पतीन्दुभ्यः सानुगेभ्यो बलिं हरेत् ॥ (८७।२)
indrāntakāppatīndubhyaḥ sānugebhyo baliṃ haret ||
मरुद्भ्य इति तु द्वारि क्षिपेद् अप्स्व् अद्भ्य इत्य् अपि । (८८।१)
marudbhya iti tu dvāri kṣiped apsv adbhya ity api |
उच्छीर्षके श्रियै कुर्याद् भद्रकाल्यै च पादतः । (८९।१)
ucchīrṣake śriyai kuryād bhadrakālyai ca pādataḥ |
ब्रह्मवास्तोष्पतिभ्यां तु वास्तुमध्ये बलिं हरेत् ॥ (८९।२)
brahmavāstoṣpatibhyāṃ tu vāstumadhye baliṃ haret ||
विश्वेभ्यश् चैव देवेभ्यो बलिम् आकाश उत्क्षिपेत् । (९०।१)
viśvebhyaś caiva devebhyo balim ākāśa utkṣipet |
दिवाचरेभ्यो भूतेभ्यो नक्तंचारिभ्य एव च ॥ (९०।२)
divācarebhyo bhūtebhyo naktaṃcāribhya eva ca ||
पृष्ठवास्तुनि कुर्वीत बलिं सर्वात्मभूतये । (९१।१)
pṛṣṭhavāstuni kurvīta baliṃ sarvātmabhūtaye |
पितृभ्यो बलिशेषं तु सर्वं दक्षिणतो हरेत् ॥ (९१।२)
pitṛbhyo baliśeṣaṃ tu sarvaṃ dakṣiṇato haret ||
वयसानां कृमीणां च शनकैर् निर्वपेद् भुवि ॥ (९२।२)
vayasānāṃ kṛmīṇāṃ ca śanakair nirvaped bhuvi ||
एवं यः सर्वभूतानि ब्राह्मणो नित्यम् अर्चति । (९३।१)
evaṃ yaḥ sarvabhūtāni brāhmaṇo nityam arcati |
स गच्छति परं स्थानं तेजोमूर्तिः पथर्जुना ॥ (९३।२)
sa gacchati paraṃ sthānaṃ tejomūrtiḥ patharjunā ||
कृत्वैतद् बलिकर्मैवम् अतिथिं पूर्वम् आशयेत् । (९४।१)
kṛtvaitad balikarmaivam atithiṃ pūrvam āśayet |
भिक्षां च भिक्षवे दद्याद् विधिवद् ब्रह्मचारिणे ॥ (९४।२)
bhikṣāṃ ca bhikṣave dadyād vidhivad brahmacāriṇe ||
यत् पुण्यफलम् आप्नोति गां दत्त्वा विधिवद् गुरोः । (९५।१)
yat puṇyaphalam āpnoti gāṃ dattvā vidhivad guroḥ |
तत् पुण्यफलम् आप्नोति भिक्षां दत्त्वा द्विजो गृही ॥ (९५।२)
tat puṇyaphalam āpnoti bhikṣāṃ dattvā dvijo gṛhī ||
भिक्षाम् अप्य् उदपात्रं वा सत्कृत्य विधिपूर्वकम् । (९६।१)
bhikṣām apy udapātraṃ vā satkṛtya vidhipūrvakam |
भस्मीभूतेषु विप्रेषु मोहाद् दत्तानि दातृभिः ॥ (९७।२)
bhasmībhūteṣu vipreṣu mohād dattāni dātṛbhiḥ ||
विद्यातपःसमृद्धेषु हुतं विप्रमुखाग्निषु । (९८।१)
vidyātapaḥsamṛddheṣu hutaṃ vipramukhāgniṣu |
निस्तारयति दुर्गाच् च महतश् चैव किल्बिषात् ॥ (९८।२)
nistārayati durgāc ca mahataś caiva kilbiṣāt ||
सम्प्राप्ताय त्व् अतिथये प्रदद्याद् आसनोदके । (९९।१)
samprāptāya tv atithaye pradadyād āsanodake |
अन्नं चैव यथाशक्ति सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥ (९९।२)
annaṃ caiva yathāśakti satkṛtya vidhipūrvakam ||
शिलान् अप्य् उञ्छतो नित्यं पञ्चाग्नीन् अपि जुह्वतः । (१००।१)
śilān apy uñchato nityaṃ pañcāgnīn api juhvataḥ |
सर्वं सुकृतम् आदत्ते ब्राह्मणो ऽनर्चितो वसन् ॥ (१००।२)
sarvaṃ sukṛtam ādatte brāhmaṇo 'narcito vasan ||
तृणानि भूमिर् उदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता । (१०१।१)
tṛṇāni bhūmir udakaṃ vāk caturthī ca sūnṛtā |
एतान्य् अपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ (१०१।२)
etāny api satāṃ gehe nocchidyante kadācana ||
एकरात्रं तु निवसन्न् अतिथिर् ब्राह्मणः स्मृतः । (१०२।१)
ekarātraṃ tu nivasann atithir brāhmaṇaḥ smṛtaḥ |
अनित्यं हि स्थितो यस्मात् तस्माद् अतिथिर् उच्यते ॥ (१०२।२)
anityaṃ hi sthito yasmāt tasmād atithir ucyate ||
नैकग्रामीणम् अतिथिं विप्रं सांगतिकं तथा । (१०३।१)
naikagrāmīṇam atithiṃ vipraṃ sāṃgatikaṃ tathā |
उपस्थितं गृहे विद्याद् भार्या यत्राग्नयो ऽपि वा ॥ (१०३।२)
upasthitaṃ gṛhe vidyād bhāryā yatrāgnayo 'pi vā ||
तेन ते प्रेत्य पशुतां व्रजन्त्य् अन्नादिदायिनः ॥ (१०४।२)
tena te pretya paśutāṃ vrajanty annādidāyinaḥ ||
अप्रणोद्यो ऽतिथिः सायं सूर्योढो गृहमेधिना । (१०५।१)
apraṇodyo 'tithiḥ sāyaṃ sūryoḍho gṛhamedhinā |
काले प्राप्तस् त्व् अकाले वा नास्यानश्नन् गृहे वसेत् ॥ (१०५।२)
kāle prāptas tv akāle vā nāsyānaśnan gṛhe vaset ||
न वै स्वयं तद् अश्नीयाद् अतिथिं यन् न भोजयेत् । (१०६।१)
na vai svayaṃ tad aśnīyād atithiṃ yan na bhojayet |
धन्यं यशस्यम् आयुष्यं स्वर्ग्यं वातिथिपूजनम् ॥ (१०६।२)
dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svargyaṃ vātithipūjanam ||
आसनावसथौ शय्याम् अनुव्रज्याम् उपासनाम् । (१०७।१)
āsanāvasathau śayyām anuvrajyām upāsanām |
उत्तमेषूत्तमं कुर्याद्धीने हीनं समे समम् ॥ (१०७।२)
uttameṣūttamaṃ kuryāddhīne hīnaṃ same samam ||
वैश्वदेवे तु निर्वृत्ते यद्य् अन्यो ऽतिथिर् आव्रजेत् । (१०८।१)
vaiśvadeve tu nirvṛtte yady anyo 'tithir āvrajet |
तस्याप्यन्नं यथाशक्ति प्रदद्यान् न बलिं हरेत् ॥ (१०८।२)
tasyāpyannaṃ yathāśakti pradadyān na baliṃ haret ||
न भोजनार्थं स्वे विप्रः कुलगोत्रे निवेदयेत् । (१०९।१)
na bhojanārthaṃ sve vipraḥ kulagotre nivedayet |
भोजनार्थं हि ते शंसन् वान्ताशीत्य् उच्यते बुधैः ॥ (१०९।२)
bhojanārthaṃ hi te śaṃsan vāntāśīty ucyate budhaiḥ ||
न ब्राह्मणस्य त्व् अतिथिर् गृहे राजन्य उच्यते । (११०।१)
na brāhmaṇasya tv atithir gṛhe rājanya ucyate |
वैश्यशूद्रौ सखा चैव ज्ञातयो गुरुर् एव च ॥ (११०।२)
vaiśyaśūdrau sakhā caiva jñātayo gurur eva ca ||
यदि त्वतिथिधर्मेण क्षत्रियो गृहम् आव्रजेत् । (१११।१)
yadi tvatithidharmeṇa kṣatriyo gṛham āvrajet |
भुक्तवत्सु च विप्रेषु कामं तम् अपि भोजयेत् ॥ (१११।२)
bhuktavatsu ca vipreṣu kāmaṃ tam api bhojayet ||
वैश्यशूद्राव् अपि प्राप्तौ कुटुम्बे ऽतिथिधर्मिणौ । (११२।१)
vaiśyaśūdrāv api prāptau kuṭumbe 'tithidharmiṇau |
भोजयेत् सह भृत्यैस् ताव् आनृशंस्यं प्रयोजयन् ॥ (११२।२)
bhojayet saha bhṛtyais tāv ānṛśaṃsyaṃ prayojayan ||
इतरान् अपि सख्यादीन् सम्प्रीत्या गृहम् आगतान् । (११३।१)
itarān api sakhyādīn samprītyā gṛham āgatān |
प्रकृत्यान्नं यथाशक्ति भोजयेत् सह भार्यया ॥ (११३।२)
prakṛtyānnaṃ yathāśakti bhojayet saha bhāryayā ||
सुवासिनीः कुमारीश् च रोगिणो गर्भिणीः स्त्रियः । (११४।१)
suvāsinīḥ kumārīś ca rogiṇo garbhiṇīḥ striyaḥ |
अतिथिभ्यो ऽग्र एवैतान् भोजयेद् अविचारयन् ॥ (११४।२)
atithibhyo 'gra evaitān bhojayed avicārayan ||
अदत्त्वा तु य एतेभ्यः पूर्वं भुङ्क्ते ऽविचक्षणः । (११५।१)
adattvā tu ya etebhyaḥ pūrvaṃ bhuṅkte 'vicakṣaṇaḥ |
स भुञ्जानो न जानाति श्वगृध्रैर् जग्धिम् आत्मनः ॥ (११५।२)
sa bhuñjāno na jānāti śvagṛdhrair jagdhim ātmanaḥ ||
भुक्तवत्स्वथ विप्रेषु स्वेषु भृत्येषु चैव हि । (११६।१)
bhuktavatsvatha vipreṣu sveṣu bhṛtyeṣu caiva hi |
भुञ्जीयातां ततः पश्चाद् अवशिष्टं तु दम्पती ॥ (११६।२)
bhuñjīyātāṃ tataḥ paścād avaśiṣṭaṃ tu dampatī ||
देवान् ऋषीन् मनुष्यांश् च पितॄन् गृह्याश् च देवताः । (११७।१)
devān ṛṣīn manuṣyāṃś ca pitṝn gṛhyāś ca devatāḥ |
पूजयित्वा ततः पश्चाद् गृहस्थः शेषभुग् भवेत् ॥ (११७।२)
pūjayitvā tataḥ paścād gṛhasthaḥ śeṣabhug bhavet ||
अघं स केवलं भुङ्क्ते यः पचत्यात्मकारणात् । (११८।१)
aghaṃ sa kevalaṃ bhuṅkte yaḥ pacatyātmakāraṇāt |
यज्ञशिष्टाशनं ह्येतत् सताम् अन्नं विधीयते ॥ (११८।२)
yajñaśiṣṭāśanaṃ hyetat satām annaṃ vidhīyate ||
राजर्त्विज्स्नातकगुरून् प्रियश्वशुरमातुलान् । (११९।१)
rājartvijsnātakagurūn priyaśvaśuramātulān |
अर्हयेन् मधुपर्केण परिसंवत्सरात् पुनः ॥ (११९।२)
arhayen madhuparkeṇa parisaṃvatsarāt punaḥ ||
राजा च श्रोत्रियश् चैव यज्ञकर्मण्युपस्थितौ । (१२०।१)
rājā ca śrotriyaś caiva yajñakarmaṇyupasthitau |
मधुपर्केण संपूज्यौ न त्वयज्ञ इति स्थितिः ॥ (१२०।२)
madhuparkeṇa saṃpūjyau na tvayajña iti sthitiḥ ||
सायं त्व् अन्नस्य सिद्धस्य पत्न्य् अमन्त्रं बलिं हरेत् । (१२१।१)
sāyaṃ tv annasya siddhasya patny amantraṃ baliṃ haret |
वैश्वदेवं हि नामैतत् सायं प्रातर् विधीयते ॥ (१२१।२)
vaiśvadevaṃ hi nāmaitat sāyaṃ prātar vidhīyate ||
पितृयज्ञं तु निर्वर्त्य विप्रश् चन्द्रक्षये ऽग्निमान् । (१२२।१)
pitṛyajñaṃ tu nirvartya vipraś candrakṣaye 'gnimān |
पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यान् मासानुमासिकम् ॥ (१२२।२)
piṇḍānvāhāryakaṃ śrāddhaṃ kuryān māsānumāsikam ||
पितॄणां मासिकं श्राद्धम् अन्वाहार्यं विदुर् बुधाः । (१२३।१)
pitṝṇāṃ māsikaṃ śrāddham anvāhāryaṃ vidur budhāḥ |
तच्चामिषेण कर्तव्यं प्रशस्तेन प्रयत्नतः ॥ (१२३।२)
taccāmiṣeṇa kartavyaṃ praśastena prayatnataḥ ||
तत्र ये भोजनीयाः स्युर् ये च वर्ज्या द्विजोत्तमाः । (१२४।१)
tatra ye bhojanīyāḥ syur ye ca varjyā dvijottamāḥ |
यावन्तश् चैव यैश् चान्नैस् तान् प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥ (१२४।२)
yāvantaś caiva yaiś cānnais tān pravakṣyāmyaśeṣataḥ ||
द्वौ दैवे पितृकार्ये त्रीन् एकैकम् उभयत्र वा । (१२५।१)
dvau daive pitṛkārye trīn ekaikam ubhayatra vā |
भोजयेत् सुसमृद्धो ऽपि न प्रसज्जेत विस्तरे ॥ (१२५।२)
bhojayet susamṛddho 'pi na prasajjeta vistare ||
सत्क्रियां देशकालौ च शौचं ब्राह्मणसम्पदः । (१२६।१)
satkriyāṃ deśakālau ca śaucaṃ brāhmaṇasampadaḥ |
पञ्चैतान् विस्तरो हन्ति तस्मान् नेहेत विस्तरम् ॥ (१२६।२)
pañcaitān vistaro hanti tasmān neheta vistaram ||
प्रथिता प्रेतकृत्यैषा पित्र्यं नाम विधुक्षये । (१२७।१)
prathitā pretakṛtyaiṣā pitryaṃ nāma vidhukṣaye |
तस्मिन् युक्तस्येति नित्यं प्रेतकृत्यैव लौकिकी ॥ (१२७।२)
tasmin yuktasyeti nityaṃ pretakṛtyaiva laukikī ||
श्रोत्रियायैव देयानि हव्यकव्यानि दातृभिः । (१२८।१)
śrotriyāyaiva deyāni havyakavyāni dātṛbhiḥ |
अर्हत्तमाय विप्राय तस्मै दत्तं महाफलम् ॥ (१२८।२)
arhattamāya viprāya tasmai dattaṃ mahāphalam ||
एकैकम् अपि विद्वांसं दैवे पित्र्ये च भोजयेत् । (१२९।१)
ekaikam api vidvāṃsaṃ daive pitrye ca bhojayet |
पुष्कलं फलम् आप्नोति नामन्त्रज्ञान् बहून् अपि ॥ (१२९।२)
puṣkalaṃ phalam āpnoti nāmantrajñān bahūn api ||
दूराद् एव परीक्षेत ब्राह्मणं वेदपारगम् । (१३०।१)
dūrād eva parīkṣeta brāhmaṇaṃ vedapāragam |
तीर्थं तद्धव्यकव्यानां प्रदाने सो ऽतिथिः स्मृतः ॥ (१३०।२)
tīrthaṃ taddhavyakavyānāṃ pradāne so 'tithiḥ smṛtaḥ ||
सहस्रं हि सहस्राणाम् अनृचां यत्र भुञ्जते । (१३१।१)
sahasraṃ hi sahasrāṇām anṛcāṃ yatra bhuñjate |
एकस् तान् मन्त्रवित् प्रीतः सर्वान् अर्हति धर्मतः ॥ (१३१।२)
ekas tān mantravit prītaḥ sarvān arhati dharmataḥ ||
ज्ञानोत्कृष्टाय देयानि कव्यानि च हवींषि च । (१३२।१)
jñānotkṛṣṭāya deyāni kavyāni ca havīṃṣi ca |
न हि हस्ताव् असृग्दिग्धौ रुधिरेणैव शुध्यतः ॥ (१३२।२)
na hi hastāv asṛgdigdhau rudhireṇaiva śudhyataḥ ||
यावतो ग्रसते ग्रासान् हव्यकव्येष्व् अमन्त्रवित् । (१३३।१)
yāvato grasate grāsān havyakavyeṣv amantravit |
तावतो ग्रसते प्रेतो दीप्तशूलऋष्ट्ययोगुडान् ॥ (१३३।२)
tāvato grasate preto dīptaśūlaṛṣṭyayoguḍān ||
ज्ञाननिष्ठा द्विजाः केचित् तपोनिष्ठास् तथापरे । (१३४।१)
jñānaniṣṭhā dvijāḥ kecit taponiṣṭhās tathāpare |
तपःस्वाध्यायनिष्ठाश् च कर्मनिष्ठास् तथापरे ॥ (१३४।२)
tapaḥsvādhyāyaniṣṭhāś ca karmaniṣṭhās tathāpare ||
ज्ञाननिष्ठेषु कव्यानि प्रतिष्ठाप्यानि यत्नतः । (१३५।१)
jñānaniṣṭheṣu kavyāni pratiṣṭhāpyāni yatnataḥ |
हव्यानि तु यथान्यायं सर्वेष्व् एव चतुर्ष्व् अपि ॥ (१३५।२)
havyāni tu yathānyāyaṃ sarveṣv eva caturṣv api ||
अश्रोत्रियः पिता यस्य पुत्रः स्याद् वेदपारगः । (१३६।१)
aśrotriyaḥ pitā yasya putraḥ syād vedapāragaḥ |
अश्रोत्रियो वा पुत्रः स्यात् पिता स्याद् वेदपारगः ॥ (१३६।२)
aśrotriyo vā putraḥ syāt pitā syād vedapāragaḥ ||
ज्यायांसम् अनयोर् विद्याद् यस्य स्याच्छ्रोत्रियः पिता । (१३७।१)
jyāyāṃsam anayor vidyād yasya syācchrotriyaḥ pitā |
मन्त्रसम्पूजनार्थं तु सत्कारम् इतरो ऽर्हति ॥ (१३७।२)
mantrasampūjanārthaṃ tu satkāram itaro 'rhati ||
न श्राद्धे भोजयेन् मित्रं धनैः कार्यो ऽस्य संग्रहः । (१३८।१)
na śrāddhe bhojayen mitraṃ dhanaiḥ kāryo 'sya saṃgrahaḥ |
नारिं न मित्रं यं विद्यात् तं श्राद्धे भोजयेद् द्विजम् ॥ (१३८।२)
nāriṃ na mitraṃ yaṃ vidyāt taṃ śrāddhe bhojayed dvijam ||
यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च । (१३९।१)
yasya mitrapradhānāni śrāddhāni ca havīṃṣi ca |
तस्य प्रेत्य फलं नास्ति श्राद्धेषु च हविःषु च ॥ (१३९।२)
tasya pretya phalaṃ nāsti śrāddheṣu ca haviḥṣu ca ||
यः संगतानि कुरुते मोहात् श्राद्धेन मानवः । (१४०।१)
yaḥ saṃgatāni kurute mohāt śrāddhena mānavaḥ |
स स्वर्गाच्च्यवते लोकात् श्राद्धमित्रो द्विजाधमः ॥ (१४०।२)
sa svargāccyavate lokāt śrāddhamitro dvijādhamaḥ ||
सम्भोजनी साभिहिता पैशाची दक्षिणा द्विजैः । (१४१।१)
sambhojanī sābhihitā paiśācī dakṣiṇā dvijaiḥ |
इहैवास्ते तु सा लोके गौर् अन्धेवैकवेश्मनि ॥ (१४१।२)
ihaivāste tu sā loke gaur andhevaikaveśmani ||
यथेरिणे बीजम् उप्त्वा न वप्ता लभते फलम् । (१४२।१)
yatheriṇe bījam uptvā na vaptā labhate phalam |
तथानृचे हविर् दत्त्वा न दाता लभते फलम् ॥ (१४२।२)
tathānṛce havir dattvā na dātā labhate phalam ||
दातॄन् प्रतिग्रहीतॄंश् च कुरुते फलभागिनः । (१४३।१)
dātṝn pratigrahītṝṃś ca kurute phalabhāginaḥ |
विदुषे दक्षिणां दत्त्वा विधिवत् प्रेत्य चेह च ॥ (१४३।२)
viduṣe dakṣiṇāṃ dattvā vidhivat pretya ceha ca ||
कामं श्राद्धे ऽर्चयेन् मित्रं नाभिरूपम् अपि त्व् अरिम् । (१४४।१)
kāmaṃ śrāddhe 'rcayen mitraṃ nābhirūpam api tv arim |
द्विषता हि हविर् भुक्तं भवति प्रेत्य निष्फलम् ॥ (१४४।२)
dviṣatā hi havir bhuktaṃ bhavati pretya niṣphalam ||
यत्नेन भोजयेत् श्राद्धे बह्वृचं वेदपारगम् । (१४५।१)
yatnena bhojayet śrāddhe bahvṛcaṃ vedapāragam |
शाखान्तगम् अथाध्वर्युं छन्दोगं तु समाप्तिकम् ॥ (१४५।२)
śākhāntagam athādhvaryuṃ chandogaṃ tu samāptikam ||
एषाम् अन्यतमो यस्य भुञ्जीत श्राद्धम् अर्चितः । (१४६।१)
eṣām anyatamo yasya bhuñjīta śrāddham arcitaḥ |
पितॄणां तस्य तृप्तिः स्याच्छाश्वती साप्तपौरुषी ॥ (१४६।२)
pitṝṇāṃ tasya tṛptiḥ syācchāśvatī sāptapauruṣī ||
एष वै प्रथमः कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः । (१४७।१)
eṣa vai prathamaḥ kalpaḥ pradāne havyakavyayoḥ |
अनुकल्पस् त्व् अयं ज्ञेयः सदा सद्भिर् अनुष्ठितः ॥ (१४७।२)
anukalpas tv ayaṃ jñeyaḥ sadā sadbhir anuṣṭhitaḥ ||
मातामहं मातुलं च स्वस्रीयं श्वशुरं गुरुम् । (१४८।१)
mātāmahaṃ mātulaṃ ca svasrīyaṃ śvaśuraṃ gurum |
दौहित्रं विट्पतिं बन्धुम् ऋत्विग्याज्यौ च भोजयेत् ॥ (१४८।२)
dauhitraṃ viṭpatiṃ bandhum ṛtvigyājyau ca bhojayet ||
न ब्राह्मणं परीक्षेत दैवे कर्मणि धर्मवित् । (१४९।१)
na brāhmaṇaṃ parīkṣeta daive karmaṇi dharmavit |
पित्र्ये कर्मणि तु प्राप्ते परीक्षेत प्रयत्नतः ॥ (१४९।२)
pitrye karmaṇi tu prāpte parīkṣeta prayatnataḥ ||
ये स्तेनपतितक्लीबा ये च नास्तिकवृत्तयः । (१५०।१)
ye stenapatitaklībā ye ca nāstikavṛttayaḥ |
तान् हव्यकव्ययोर् विप्रान् अनर्हान् मनुर् अब्रवीत् ॥ (१५०।२)
tān havyakavyayor viprān anarhān manur abravīt ||
याजयन्ति च ये पूगांस् तांश् च श्राद्धे न भोजयेत् ॥ (१५१।२)
yājayanti ca ye pūgāṃs tāṃś ca śrāddhe na bhojayet ||
चिकित्सकान् देवलकान् मांसविक्रयिणस् तथा । (१५२।१)
cikitsakān devalakān māṃsavikrayiṇas tathā |
विपणेन च जीवन्तो वर्ज्याः स्युर् हव्यकव्ययोः ॥ (१५२।२)
vipaṇena ca jīvanto varjyāḥ syur havyakavyayoḥ ||
प्रेष्यो ग्रामस्य राज्ञश् च कुनखी श्यावदन्तकः । (१५३।१)
preṣyo grāmasya rājñaś ca kunakhī śyāvadantakaḥ |
प्रतिरोद्धा गुरोश् चैव त्यक्ताग्निर् वार्द्धुषिस् तथा ॥ (१५३।२)
pratiroddhā guroś caiva tyaktāgnir vārddhuṣis tathā ||
यक्ष्मी च पशुपालश् च परिवेत्ता निराकृतिः । (१५४।१)
yakṣmī ca paśupālaś ca parivettā nirākṛtiḥ |
ब्रह्मद्विष् परिवित्तिश् च गणाभ्यन्तर एव च ॥ (१५४।२)
brahmadviṣ parivittiś ca gaṇābhyantara eva ca ||
पौनर्भवश् च काणश् च यस्य चोपपतिर् गृहे ॥ (१५५।२)
paunarbhavaś ca kāṇaś ca yasya copapatir gṛhe ||
भृतकाध्यापको यश् च भृतकाध्यापितस् तथा । (१५६।१)
bhṛtakādhyāpako yaś ca bhṛtakādhyāpitas tathā |
शूद्रशिष्यो गुरुश् चैव वाग्दुष्टः कुण्डगोलकौ ॥ (१५६।२)
śūdraśiṣyo guruś caiva vāgduṣṭaḥ kuṇḍagolakau ||
अकारणे परित्यक्ता मातापित्रोर् गुरोस् तथा । (१५७।१)
akāraṇe parityaktā mātāpitror guros tathā |
ब्राह्मैर् यौनैश् च सम्बन्धैः संयोगं पतितैर् गतः ॥ (१५७।२)
brāhmair yaunaiś ca sambandhaiḥ saṃyogaṃ patitair gataḥ ||
पित्रा विवदमानश् च कितवो मद्यपस् तथा । (१५९।१)
pitrā vivadamānaś ca kitavo madyapas tathā |
पापरोग्य् अभिशस्तश् च दाम्भिको रसविक्रयी ॥ (१५९।२)
pāparogy abhiśastaś ca dāmbhiko rasavikrayī ||
धनुःशराणां कर्ता च यश् चाग्रेदिधिषूपतिः । (१६०।१)
dhanuḥśarāṇāṃ kartā ca yaś cāgredidhiṣūpatiḥ |
मित्रध्रुग् द्यूतवृत्तिश् च पुत्राचार्यस् तथैव च ॥ (१६०।२)
mitradhrug dyūtavṛttiś ca putrācāryas tathaiva ca ||
भ्रामरी गण्डमाली च श्वित्र्य् अथो पिशुनस् तथा । (१६१।१)
bhrāmarī gaṇḍamālī ca śvitry atho piśunas tathā |
उन्मत्तो ऽन्धश् च वर्ज्याः स्युर् वेदनिन्दक एव च ॥ (१६१।२)
unmatto 'ndhaś ca varjyāḥ syur vedanindaka eva ca ||
हस्तिगोऽश्वोष्ट्रदमको नक्षत्रैर् यश् च जीवति । (१६२।१)
hastigo'śvoṣṭradamako nakṣatrair yaś ca jīvati |
पक्षिणां पोषको यश् च युद्धाचार्यस् तथैव च ॥ (१६२।२)
pakṣiṇāṃ poṣako yaś ca yuddhācāryas tathaiva ca ||
स्रोतसां भेदको यश् च तेषां चावरणे रतः । (१६३।१)
srotasāṃ bhedako yaś ca teṣāṃ cāvaraṇe rataḥ |
हिंस्रो वृषलवृत्तिश् च गणानां चैव याजकः ॥ (१६४।२)
hiṃsro vṛṣalavṛttiś ca gaṇānāṃ caiva yājakaḥ ||
आचारहीनः क्लीबश् च नित्यं याचनकस् तथा । (१६५।१)
ācārahīnaḥ klībaś ca nityaṃ yācanakas tathā |
कृषिजीवी श्लीपदी च सद्भिर् निन्दित एव च ॥ (१६५।२)
kṛṣijīvī ślīpadī ca sadbhir nindita eva ca ||
प्रेतनिर्यापकश् चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥ (१६६।२)
pretaniryāpakaś caiva varjanīyāḥ prayatnataḥ ||
एतान् विगर्हिताचारान् अपाङ्क्तेयान् द्विजाधमान् । (१६७।१)
etān vigarhitācārān apāṅkteyān dvijādhamān |
द्विजातिप्रवरो विद्वान् उभयत्र विवर्जयेत् ॥ (१६७।२)
dvijātipravaro vidvān ubhayatra vivarjayet ||
ब्राह्मणस् त्व् अनधीयानस् तृणाग्निर् इव शाम्यति । (१६८।१)
brāhmaṇas tv anadhīyānas tṛṇāgnir iva śāmyati |
तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते ॥ (१६८।२)
tasmai havyaṃ na dātavyaṃ na hi bhasmani hūyate ||
अपाङ्क्तदाने यो दातुर् भवत्य् ऊर्ध्वं फलोदयः । (१६९।१)
apāṅktadāne yo dātur bhavaty ūrdhvaṃ phalodayaḥ |
दैवे हविषि पित्र्ये वा तं प्रवक्ष्याम्य् अशेषतः ॥ (१६९।२)
daive haviṣi pitrye vā taṃ pravakṣyāmy aśeṣataḥ ||
अव्रतैर् यद् द्विजैर् भुक्तं परिवेत्त्रादिभिस् तथा । (१७०।१)
avratair yad dvijair bhuktaṃ parivettrādibhis tathā |
अपाङ्क्तेयैर् यद् अन्यैश् च तद् वै रक्षांसि भुञ्जते ॥ (१७०।२)
apāṅkteyair yad anyaiś ca tad vai rakṣāṃsi bhuñjate ||
दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते यो ऽग्रजे स्थिते । (१७१।१)
dārāgnihotrasaṃyogaṃ kurute yo 'graje sthite |
परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस् तु पूर्वजः ॥ (१७१।२)
parivettā sa vijñeyaḥ parivittis tu pūrvajaḥ ||
सर्वे ते नरकं यान्ति दातृयाजकपञ्चमाः ॥ (१७२।२)
sarve te narakaṃ yānti dātṛyājakapañcamāḥ ||
भ्रातुर् मृतस्य भार्यायां यो ऽनुरज्येत कामतः । (१७३।१)
bhrātur mṛtasya bhāryāyāṃ yo 'nurajyeta kāmataḥ |
धर्मेणापि नियुक्तायां स ज्ञेयो दिधिषूपतिः ॥ (१७३।२)
dharmeṇāpi niyuktāyāṃ sa jñeyo didhiṣūpatiḥ ||
पत्यौ जीवति कुण्डः स्यान् मृते भर्तरि गोलकः ॥ (१७४।२)
patyau jīvati kuṇḍaḥ syān mṛte bhartari golakaḥ ||
तौ तु जातौ परक्षेत्रे प्राणिनौ प्रेत्य चेह च । (१७५।१)
tau tu jātau parakṣetre prāṇinau pretya ceha ca |
दत्तानि हव्यकव्यानि नाशयन्ति प्रदायिनाम् ॥ (१७५।२)
dattāni havyakavyāni nāśayanti pradāyinām ||
अपाङ्क्त्यो यावतः पाङ्क्त्यान् भुञ्जानान् अनुपश्यति । (१७६।१)
apāṅktyo yāvataḥ pāṅktyān bhuñjānān anupaśyati |
तावतां न फलं तत्र दाता प्राप्नोति बालिशः ॥ (१७६।२)
tāvatāṃ na phalaṃ tatra dātā prāpnoti bāliśaḥ ||
वीक्ष्यान्धो नवतेः काणः षष्टेः श्वित्री शतस्य तु । (१७७।१)
vīkṣyāndho navateḥ kāṇaḥ ṣaṣṭeḥ śvitrī śatasya tu |
यावतः संस्पृशेद् अङ्गैर् ब्राह्मणान् शूद्रयाजकः । (१७८।१)
yāvataḥ saṃspṛśed aṅgair brāhmaṇān śūdrayājakaḥ |
तावतां न भवेद् दातुः फलं दानस्य पौर्तिकम् ॥ (१७८।२)
tāvatāṃ na bhaved dātuḥ phalaṃ dānasya paurtikam ||
वेदविच् चापि विप्रो ऽस्य लोभात् कृत्वा प्रतिग्रहम् । (१७९।१)
vedavic cāpi vipro 'sya lobhāt kṛtvā pratigraham |
विनाशं व्रजति क्षिप्रम् आमपात्रम् इवाम्भसि ॥ (१७९।२)
vināśaṃ vrajati kṣipram āmapātram ivāmbhasi ||
नष्टं देवलके दत्तम् अप्रतिष्ठं तु वार्द्धुषौ ॥ (१८०।२)
naṣṭaṃ devalake dattam apratiṣṭhaṃ tu vārddhuṣau ||
यत् तु वाणिजके दत्तं नेह नामुत्र तद् भवेत् । (१८१।१)
yat tu vāṇijake dattaṃ neha nāmutra tad bhavet |
भस्मनीव हुतं द्रव्यं तथा पौनर्भवे द्विजे ॥ (१८१।२)
bhasmanīva hutaṃ dravyaṃ tathā paunarbhave dvije ||
इतरेषु त्व् अपाङ्क्त्येषु यथोद्दिष्टेष्व् असाधुषु । (१८२।१)
itareṣu tv apāṅktyeṣu yathoddiṣṭeṣv asādhuṣu |
मेदोऽसृङ्मांसमज्जास्थि वदन्त्यन्नं मनीषिणः ॥ (१८२।२)
medo'sṛṅmāṃsamajjāsthi vadantyannaṃ manīṣiṇaḥ ||
अपाङ्क्त्योपहता पङ्क्तिः पाव्यते यैर् द्विजोत्तमैः । (१८३।१)
apāṅktyopahatā paṅktiḥ pāvyate yair dvijottamaiḥ |
तान् निबोधत कार्त्स्न्येन द्विजाग्र्यान् पङ्क्तिपावनान् ॥ (१८३।२)
tān nibodhata kārtsnyena dvijāgryān paṅktipāvanān ||
अग्र्याः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च । (१८४।१)
agryāḥ sarveṣu vedeṣu sarvapravacaneṣu ca |
श्रोत्रियान्वयजाश् चैव विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः ॥ (१८४।२)
śrotriyānvayajāś caiva vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ ||
त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निस् त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् । (१८५।१)
triṇāciketaḥ pañcāgnis trisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit |
ब्रह्मदेयात्मसंतानो ज्येष्ठसामग एव च ॥ (१८५।२)
brahmadeyātmasaṃtāno jyeṣṭhasāmaga eva ca ||
वेदार्थवित् प्रवक्ता च ब्रह्मचारी सहस्रदः । (१८६।१)
vedārthavit pravaktā ca brahmacārī sahasradaḥ |
शतायुश् चैव विज्ञेया ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः ॥ (१८६।२)
śatāyuś caiva vijñeyā brāhmaṇāḥ paṅktipāvanāḥ ||
पूर्वेद्युर् अपरेद्युर् वा श्राद्धकर्मण्य् उपस्थिते । (१८७।१)
pūrvedyur aparedyur vā śrāddhakarmaṇy upasthite |
निमन्त्रयेत त्र्यवरान् सम्यग् विप्रान् यथोदितान् ॥ (१८७।२)
nimantrayeta tryavarān samyag viprān yathoditān ||
निमन्त्रितो द्विजः पित्र्ये नियतात्मा भवेत् सदा । (१८८।१)
nimantrito dvijaḥ pitrye niyatātmā bhavet sadā |
न च छन्दांस्य् अधीयीत यस्य श्राद्धं च तद् भवेत् ॥ (१८८।२)
na ca chandāṃsy adhīyīta yasya śrāddhaṃ ca tad bhavet ||
निमन्त्रितान् हि पितर उपतिष्ठन्ति तान् द्विजान् । (१८९।१)
nimantritān hi pitara upatiṣṭhanti tān dvijān |
वायुवच् चानुगच्छन्ति तथासीनान् उपासते ॥ (१८९।२)
vāyuvac cānugacchanti tathāsīnān upāsate ||
केतितस् तु यथान्यायं हव्ये कव्ये द्विजोत्तमः । (१९०।१)
ketitas tu yathānyāyaṃ havye kavye dvijottamaḥ |
कथंचिद् अप्य् अतिक्रामन् पापः सूकरतां व्रजेत् ॥ (१९०।२)
kathaṃcid apy atikrāman pāpaḥ sūkaratāṃ vrajet ||
आमन्त्रितस् तु यः श्राद्धे वृषल्या सह मोदते । (१९१।१)
āmantritas tu yaḥ śrāddhe vṛṣalyā saha modate |
दातुर् यद् दुष्कृतं किंचित् तत् सर्वं प्रतिपद्यते ॥ (१९१।२)
dātur yad duṣkṛtaṃ kiṃcit tat sarvaṃ pratipadyate ||
अक्रोधनाः शौचपराः सततं ब्रह्मचारिणः । (१९२।१)
akrodhanāḥ śaucaparāḥ satataṃ brahmacāriṇaḥ |
न्यस्तशस्त्रा महाभागाः पितरः पूर्वदेवताः ॥ (१९२।२)
nyastaśastrā mahābhāgāḥ pitaraḥ pūrvadevatāḥ ||
यस्माद् उत्पत्तिर् एतेषां सर्वेषाम् अप्य् अशेषतः । (१९३।१)
yasmād utpattir eteṣāṃ sarveṣām apy aśeṣataḥ |
ये च यैर् उपचर्याः स्युर् नियमैस् तान् निबोधत ॥ (१९३।२)
ye ca yair upacaryāḥ syur niyamais tān nibodhata ||
मनोर् हैरण्यगर्भस्य ये मरीच्यादयः सुताः । (१९४।१)
manor hairaṇyagarbhasya ye marīcyādayaḥ sutāḥ |
तेषाम् ऋषीणां सर्वेषां पुत्राः पितृगणाः स्मृताः ॥ (१९४।२)
teṣām ṛṣīṇāṃ sarveṣāṃ putrāḥ pitṛgaṇāḥ smṛtāḥ ||
विराट्सुताः सोमसदः साध्यानां पितरः स्मृताः । (१९५।१)
virāṭsutāḥ somasadaḥ sādhyānāṃ pitaraḥ smṛtāḥ |
अग्निष्वात्ताश् च देवानां मारीचा लोकविश्रुताः ॥ (१९५।२)
agniṣvāttāś ca devānāṃ mārīcā lokaviśrutāḥ ||
दैत्यदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । (१९६।१)
daityadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām |
सुपर्णकिंनराणां च स्मृता बर्हिषदो ऽत्रिजाः ॥ (१९६।२)
suparṇakiṃnarāṇāṃ ca smṛtā barhiṣado 'trijāḥ ||
सोमपा नाम विप्राणां क्षत्रियाणां हविर्भुजः । (१९७।१)
somapā nāma viprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ havirbhujaḥ |
वैश्यानाम् आज्यपा नाम शूद्राणां तु सुकालिनः ॥ (१९७।२)
vaiśyānām ājyapā nāma śūdrāṇāṃ tu sukālinaḥ ||
सोमपास् तु कवेः पुत्रा हविष्मन्तो ऽङ्गिरःसुताः । (१९८।१)
somapās tu kaveḥ putrā haviṣmanto 'ṅgiraḥsutāḥ |
पुलस्त्यस्याज्यपाः पुत्रा वसिष्ठस्य सुकालिनः ॥ (१९८।२)
pulastyasyājyapāḥ putrā vasiṣṭhasya sukālinaḥ ||
अग्निदग्धानग्निदग्धान् काव्यान् बर्हिषदस् तथा । (१९९।१)
agnidagdhānagnidagdhān kāvyān barhiṣadas tathā |
अग्निष्वात्तांश् च सौम्यांश् च विप्राणाम् एव निर्दिशेत् ॥ (१९९।२)
agniṣvāttāṃś ca saumyāṃś ca viprāṇām eva nirdiśet ||
य एते तु गणा मुख्याः पितॄणां परिकीर्तिताः । (२००।१)
ya ete tu gaṇā mukhyāḥ pitṝṇāṃ parikīrtitāḥ |
तेषाम् अपीह विज्ञेयं पुत्रपौत्रम् अनन्तकम् ॥ (२००।२)
teṣām apīha vijñeyaṃ putrapautram anantakam ||
ऋषिभ्यः पितरो जाताः पितृभ्यो देवमानवाः । (२०१।१)
ṛṣibhyaḥ pitaro jātāḥ pitṛbhyo devamānavāḥ |
देवेभ्यस् तु जगत् सर्वं चरं स्थाण्व् अनुपूर्वशः ॥ (२०१।२)
devebhyas tu jagat sarvaṃ caraṃ sthāṇv anupūrvaśaḥ ||
राजतैर् भाजनैर् एषाम् अथो वा रजतान्वितैः । (२०२।१)
rājatair bhājanair eṣām atho vā rajatānvitaiḥ |
वार्य् अपि श्रद्धया दत्तम् अक्षयायोपकल्पते ॥ (२०२।२)
vāry api śraddhayā dattam akṣayāyopakalpate ||
दैवकार्याद् द्विजातीनां पितृकार्यं विशिष्यते । (२०३।१)
daivakāryād dvijātīnāṃ pitṛkāryaṃ viśiṣyate |
दैवं हि पितृकार्यस्य पूर्वम् आप्यायनं स्मृतम् ॥ (२०३।२)
daivaṃ hi pitṛkāryasya pūrvam āpyāyanaṃ smṛtam ||
तेषाम् आ रक्षभूतं तु पूर्वं दैवं नियोजयेत् । (२०४।१)
teṣām ā rakṣabhūtaṃ tu pūrvaṃ daivaṃ niyojayet |
रक्षांसि विप्रलुम्पन्ति श्राद्धम् आ रक्षवर्जितम् ॥ (२०४।२)
rakṣāṃsi vipralumpanti śrāddham ā rakṣavarjitam ||
दैवाद्यन्तं तद् ईहेत पित्राद्यन्तं न तद् भवेत् । (२०५।१)
daivādyantaṃ tad īheta pitrādyantaṃ na tad bhavet |
पित्राद्यन्तं त्व् ईहमानः क्षिप्रं नश्यति सान्वयः ॥ (२०५।२)
pitrādyantaṃ tv īhamānaḥ kṣipraṃ naśyati sānvayaḥ ||
शुचिं देशं विविक्तं च गोमयेनोपलेपयेत् । (२०६।१)
śuciṃ deśaṃ viviktaṃ ca gomayenopalepayet |
दक्षिणाप्रवणं चैव प्रयत्नेनोपपादयेत् ॥ (२०६।२)
dakṣiṇāpravaṇaṃ caiva prayatnenopapādayet ||
विविक्तेषु च तुष्यन्ति दत्तेन पितरः सदा ॥ (२०७।२)
vivikteṣu ca tuṣyanti dattena pitaraḥ sadā ||
आसनेषूपकॢप्तेषु बर्हिष्मत्सु पृथक्पृथक् । (२०८।१)
āsaneṣūpakḷpteṣu barhiṣmatsu pṛthakpṛthak |
उपस्पृष्टोदकान् सम्यग् विप्रांस् तान् उपवेशयेत् ॥ (२०८।२)
upaspṛṣṭodakān samyag viprāṃs tān upaveśayet ||
उपवेश्य तु तान् विप्रान् आसनेष्व् अजुगुप्सितान् । (२०९।१)
upaveśya tu tān viprān āsaneṣv ajugupsitān |
गन्धमाल्यैः सुरभिभिर् अर्चयेद् दैवपूर्वकम् ॥ (२०९।२)
gandhamālyaiḥ surabhibhir arcayed daivapūrvakam ||
तेषाम् उदकम् आनीय सपवित्रांस् तिलान् अपि । (२१०।१)
teṣām udakam ānīya sapavitrāṃs tilān api |
अग्नौ कुर्याद् अनुज्ञातो ब्राह्मणो ब्राह्मणैः सह ॥ (२१०।२)
agnau kuryād anujñāto brāhmaṇo brāhmaṇaiḥ saha ||
अग्नेः सोमयमाभ्यां च कृत्वाप्यायनम् आदितः । (२११।१)
agneḥ somayamābhyāṃ ca kṛtvāpyāyanam āditaḥ |
हविर्दानेन विधिवत् पश्चात् संतर्पयेत् पितॄन् ॥ (२११।२)
havirdānena vidhivat paścāt saṃtarpayet pitṝn ||
अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणाव् एवोपपादयेत् । (२१२।१)
agnyabhāve tu viprasya pāṇāv evopapādayet |
यो ह्य् अग्निः स द्विजो विप्रैर् मन्त्रदर्शिभिर् उच्यते ॥ (२१२।२)
yo hy agniḥ sa dvijo viprair mantradarśibhir ucyate ||
अक्रोधनान् सुप्रसादान् वदन्त्य् एतान् पुरातनान् । (२१३।१)
akrodhanān suprasādān vadanty etān purātanān |
लोकस्याप्यायने युक्तान् श्राद्धदेवान् द्विजोत्तमान् ॥ (२१३।२)
lokasyāpyāyane yuktān śrāddhadevān dvijottamān ||
अपसव्यम् अग्नौ कृत्वा सर्वम् आवृत्य विक्रमम् । (२१४।१)
apasavyam agnau kṛtvā sarvam āvṛtya vikramam |
त्रींस् तु तस्माद्धविःशेषात् पिण्डान् कृत्वा समाहितः । (२१५।१)
trīṃs tu tasmāddhaviḥśeṣāt piṇḍān kṛtvā samāhitaḥ |
औदकेनैव विधिना निर्वपेद् दक्षिणामुखः ॥ (२१५।२)
audakenaiva vidhinā nirvaped dakṣiṇāmukhaḥ ||
न्युप्य पिण्डांस् ततस् तांस् तु प्रयतो विधिपूर्वकम् । (२१६।१)
nyupya piṇḍāṃs tatas tāṃs tu prayato vidhipūrvakam |
तेषु दर्भेषु तं हस्तं निर्मृज्याल्लेपभागिनाम् ॥ (२१६।२)
teṣu darbheṣu taṃ hastaṃ nirmṛjyāllepabhāginām ||
आचम्योदक् परावृत्य त्रिर् आयम्य शनैर् असून् । (२१७।१)
ācamyodak parāvṛtya trir āyamya śanair asūn |
षड् ऋतूंश् च नमस्कुर्यात् पितॄन् एव च मन्त्रवत् ॥ (२१७।२)
ṣaḍ ṛtūṃś ca namaskuryāt pitṝn eva ca mantravat ||
उदकं निनयेच्छेषं शनैः पिण्डान्तिके पुनः । (२१८।१)
udakaṃ ninayeccheṣaṃ śanaiḥ piṇḍāntike punaḥ |
अवजिघ्रेच् च तान् पिण्डान् यथान्युप्तान् समाहितः ॥ (२१८।२)
avajighrec ca tān piṇḍān yathānyuptān samāhitaḥ ||
पिण्डेभ्यस् त्व् अल्पिकां मात्रां समादायानुपूर्वशः । (२१९।१)
piṇḍebhyas tv alpikāṃ mātrāṃ samādāyānupūrvaśaḥ |
तान् एव विप्रान् आसीनान् विधिवत् पूर्वम् आशयेत् ॥ (२१९।२)
tān eva viprān āsīnān vidhivat pūrvam āśayet ||
ध्रियमाणे तु पितरि पूर्वेषाम् एव निर्वपेत् । (२२०।१)
dhriyamāṇe tu pitari pūrveṣām eva nirvapet |
विप्रवद् वापि तं श्राद्धे स्वकं पितरम् आशयेत् ॥ (२२०।२)
vipravad vāpi taṃ śrāddhe svakaṃ pitaram āśayet ||
पिता यस्य निवृत्तः स्याज् जीवेच्चापि पितामहः । (२२१।१)
pitā yasya nivṛttaḥ syāj jīveccāpi pitāmahaḥ |
पितुः स नाम संकीर्त्य कीर्तयेत् प्रपितामहम् ॥ (२२१।२)
pituḥ sa nāma saṃkīrtya kīrtayet prapitāmaham ||
पितामहो वा तच्छ्राद्धं भुञ्जीतेत्य् अब्रवीन् मनुः । (२२२।१)
pitāmaho vā tacchrāddhaṃ bhuñjītety abravīn manuḥ |
कामं वा समनुज्ञातः स्वयम् एव समाचरेत् ॥ (२२२।२)
kāmaṃ vā samanujñātaḥ svayam eva samācaret ||
तेषां दत्त्वा तु हस्तेषु सपवित्रं तिलोदकम् । (२२३।१)
teṣāṃ dattvā tu hasteṣu sapavitraṃ tilodakam |
तत्पिण्डाग्रं प्रयच्छेत स्वधैषाम् अस्त्व् इति ब्रुवन् ॥ (२२३।२)
tatpiṇḍāgraṃ prayaccheta svadhaiṣām astv iti bruvan ||
पाणिभ्यां तूपसंगृह्य स्वयम् अन्नस्य वर्धितम् । (२२४।१)
pāṇibhyāṃ tūpasaṃgṛhya svayam annasya vardhitam |
विप्रान्तिके पितॄन् ध्यायन् शनकैर् उपनिक्षिपेत् ॥ (२२४।२)
viprāntike pitṝn dhyāyan śanakair upanikṣipet ||
उभयोर् हस्तयोर् मुक्तं यद् अन्नम् उपनीयते । (२२५।१)
ubhayor hastayor muktaṃ yad annam upanīyate |
तद् विप्रलुम्पन्त्य् असुराः सहसा दुष्टचेतसः ॥ (२२५।२)
tad vipralumpanty asurāḥ sahasā duṣṭacetasaḥ ||
गुणांश् च सूपशाकाद्यान् पयो दधि घृतं मधु । (२२६।१)
guṇāṃś ca sūpaśākādyān payo dadhi ghṛtaṃ madhu |
विन्यसेत् प्रयतः पूर्वं भूमाव् एव समाहितः ॥ (२२६।२)
vinyaset prayataḥ pūrvaṃ bhūmāv eva samāhitaḥ ||
भक्ष्यं भोज्यं च विविधं मूलानि च फलानि च । (२२७।१)
bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca vividhaṃ mūlāni ca phalāni ca |
हृद्यानि चैव मांसानि पानानि सुरभीणि च ॥ (२२७।२)
hṛdyāni caiva māṃsāni pānāni surabhīṇi ca ||
परिवेषयेत प्रयतो गुणान् सर्वान् प्रचोदयन् ॥ (२२८।२)
pariveṣayeta prayato guṇān sarvān pracodayan ||
नास्रम् आपातयेज् जातु न कुप्येन् नानृतं वदेत् । (२२९।१)
nāsram āpātayej jātu na kupyen nānṛtaṃ vadet |
न पादेन स्पृशेद् अन्नं न चैतद् अवधूनयेत् ॥ (२२९।२)
na pādena spṛśed annaṃ na caitad avadhūnayet ||
अस्रं गमयति प्रेतान् कोपो ऽरीन् अनृतं शुनः । (२३०।१)
asraṃ gamayati pretān kopo 'rīn anṛtaṃ śunaḥ |
पादस्पर्शस् तु रक्षांसि दुष्कृतीन् अवधूननम् ॥ (२३०।२)
pādasparśas tu rakṣāṃsi duṣkṛtīn avadhūnanam ||
यद् यद् रोचेत विप्रेभ्यस् तत् तद् दद्याद् अमत्सरः । (२३१।१)
yad yad roceta viprebhyas tat tad dadyād amatsaraḥ |
ब्रह्मोद्याश् च कथाः कुर्यात् पितॄणाम् एतद् ईप्सितम् ॥ (२३१।२)
brahmodyāś ca kathāḥ kuryāt pitṝṇām etad īpsitam ||
स्वाध्यायं श्रावयेत् पित्र्ये धर्मशास्त्राणि चैव हि । (२३२।१)
svādhyāyaṃ śrāvayet pitrye dharmaśāstrāṇi caiva hi |
आख्यानानीतिहासांश् च पुराणानि खिलानि च ॥ (२३२।२)
ākhyānānītihāsāṃś ca purāṇāni khilāni ca ||
हर्षयेद् ब्राह्मणांस् तुष्टो भोजयेच् च शनैःशनैः । (२३३।१)
harṣayed brāhmaṇāṃs tuṣṭo bhojayec ca śanaiḥśanaiḥ |
अन्नाद्येनासकृच्चैतान् गुणैश् च परिचोदयेत् ॥ (२३३।२)
annādyenāsakṛccaitān guṇaiś ca paricodayet ||
व्रतस्थम् अपि दौहित्रं श्राद्धे यत्नेन भोजयेत् । (२३४।१)
vratastham api dauhitraṃ śrāddhe yatnena bhojayet |
कुतपं चासनं दद्यात् तिलैश् च विकिरेन् महीम् ॥ (२३४।२)
kutapaṃ cāsanaṃ dadyāt tilaiś ca vikiren mahīm ||
त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस् तिलाः । (२३५।१)
trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapas tilāḥ |
त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचम् अक्रोधम् अत्वराम् ॥ (२३५।२)
trīṇi cātra praśaṃsanti śaucam akrodham atvarām ||
अत्युष्णं सर्वम् अन्नं स्याद् भुञ्जीरंस् ते च वाग्यताः । (२३६।१)
atyuṣṇaṃ sarvam annaṃ syād bhuñjīraṃs te ca vāgyatāḥ |
न च द्विजातयो ब्रूयुर् दात्रा पृष्टा हविर्गुणान् ॥ (२३६।२)
na ca dvijātayo brūyur dātrā pṛṣṭā havirguṇān ||
यावद् उष्मा भवत्य् अन्नं यावद् अश्नन्ति वाग्यताः । (२३७।१)
yāvad uṣmā bhavaty annaṃ yāvad aśnanti vāgyatāḥ |
पितरस् तावद् अश्नन्ति यावन् नोक्ता हविर्गुणाः ॥ (२३७।२)
pitaras tāvad aśnanti yāvan noktā havirguṇāḥ ||
यद् वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यद् भुङ्क्ते दक्षिणामुखः । (२३८।१)
yad veṣṭitaśirā bhuṅkte yad bhuṅkte dakṣiṇāmukhaḥ |
सोपानत्कश् च यद् भुङ्क्ते तद् वै रक्षांसि भुञ्जते ॥ (२३८।२)
sopānatkaś ca yad bhuṅkte tad vai rakṣāṃsi bhuñjate ||
चाण्डालश् च वराहश् च कुक्कुटः श्वा तथैव च । (२३९।१)
cāṇḍālaś ca varāhaś ca kukkuṭaḥ śvā tathaiva ca |
रजस्वला च षण्ढश् च नेक्षेरन्न् अश्नतो द्विजान् ॥ (२३९।२)
rajasvalā ca ṣaṇḍhaś ca nekṣerann aśnato dvijān ||
होमे प्रदाने भोज्ये च यद् एभिर् अभिवीक्ष्यते । (२४०।१)
home pradāne bhojye ca yad ebhir abhivīkṣyate |
दैवे हविषि पित्र्ये वा तद् गच्छत्य् अयथातथम् ॥ (२४०।२)
daive haviṣi pitrye vā tad gacchaty ayathātatham ||
घ्राणेन सूकरो हन्ति पक्षवातेन कुक्कुटः । (२४१।१)
ghrāṇena sūkaro hanti pakṣavātena kukkuṭaḥ |
श्वा तु दृष्टिनिपातेन स्पर्शेणावरवर्णजः ॥ (२४१।२)
śvā tu dṛṣṭinipātena sparśeṇāvaravarṇajaḥ ||
खञ्जो वा यदि वा काणो दातुः प्रेष्यो ऽपि वा भवेत् । (२४२।१)
khañjo vā yadi vā kāṇo dātuḥ preṣyo 'pi vā bhavet |
हीनातिरिक्तगात्रो वा तम् अप्य् अपनयेत् पुनः ॥ (२४२।२)
hīnātiriktagātro vā tam apy apanayet punaḥ ||
ब्राह्मणं भिक्षुकं वापि भोजनार्थम् उपस्थितम् । (२४३।१)
brāhmaṇaṃ bhikṣukaṃ vāpi bhojanārtham upasthitam |
ब्राह्मणैर् अभ्यनुज्ञातः शक्तितः प्रतिपूजयेत् ॥ (२४३।२)
brāhmaṇair abhyanujñātaḥ śaktitaḥ pratipūjayet ||
सार्ववर्णिकम् अन्नाद्यं संनीयाप्लाव्य वारिणा । (२४४।१)
sārvavarṇikam annādyaṃ saṃnīyāplāvya vāriṇā |
समुत्सृजेद् भुक्तवताम् अग्रतो विकिरन् भुवि ॥ (२४४।२)
samutsṛjed bhuktavatām agrato vikiran bhuvi ||
असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोषिताम् । (२४५।१)
asaṃskṛtapramītānāṃ tyāgināṃ kulayoṣitām |
उच्छिष्टं भागधेयं स्याद् दर्भेषु विकिरश् च यः ॥ (२४५।२)
ucchiṣṭaṃ bhāgadheyaṃ syād darbheṣu vikiraś ca yaḥ ||
दासवर्गस्य तत् पित्र्ये भागधेयं प्रचक्षते ॥ (२४६।२)
dāsavargasya tat pitrye bhāgadheyaṃ pracakṣate ||
आ सपिण्डक्रियाकर्म द्विजातेः संस्थितस्य तु । (२४७।१)
ā sapiṇḍakriyākarma dvijāteḥ saṃsthitasya tu |
अदैवं भोजयेच्छ्राद्धं पिण्डम् एकं च निर्वपेत् ॥ (२४७।२)
adaivaṃ bhojayecchrāddhaṃ piṇḍam ekaṃ ca nirvapet ||
सहपिण्डक्रियायां तु कृतायाम् अस्य धर्मतः । (२४८।१)
sahapiṇḍakriyāyāṃ tu kṛtāyām asya dharmataḥ |
अनयैवावृता कार्यं पिण्डनिर्वपणं सुतैः ॥ (२४८।२)
anayaivāvṛtā kāryaṃ piṇḍanirvapaṇaṃ sutaiḥ ||
श्राद्धं भुक्त्वा य उच्छिष्टं वृषलाय प्रयच्छति । (२४९।१)
śrāddhaṃ bhuktvā ya ucchiṣṭaṃ vṛṣalāya prayacchati |
स मूढो नरकं याति कालसूत्रम् अवाक्शिराः ॥ (२४९।२)
sa mūḍho narakaṃ yāti kālasūtram avākśirāḥ ||
श्राद्धभुग् वृषलीतल्पं तद् अहर् यो ऽधिगच्छति । (२५०।१)
śrāddhabhug vṛṣalītalpaṃ tad ahar yo 'dhigacchati |
तस्याः पुरीषे तं मासं पितरस् तस्य शेरते ॥ (२५०।२)
tasyāḥ purīṣe taṃ māsaṃ pitaras tasya śerate ||
पृष्ट्वा स्वदितम् इत्य् एवं तृप्तान् आचामयेत् ततः । (२५१।१)
pṛṣṭvā svaditam ity evaṃ tṛptān ācāmayet tataḥ |
आचान्तांश् चानुजानीयाद् अभितो रम्यताम् इति ॥ (२५१।२)
ācāntāṃś cānujānīyād abhito ramyatām iti ||
स्वधास्त्व् इत्य् एव तं ब्रूयुर् ब्राह्मणास् तदनन्तरम् । (२५२।१)
svadhāstv ity eva taṃ brūyur brāhmaṇās tadanantaram |
स्वधाकारः परा ह्य् आशीः सर्वेषु पितृकर्मसु ॥ (२५२।२)
svadhākāraḥ parā hy āśīḥ sarveṣu pitṛkarmasu ||
ततो भुक्तवतां तेषाम् अन्नशेषं निवेदयेत् । (२५३।१)
tato bhuktavatāṃ teṣām annaśeṣaṃ nivedayet |
यथा ब्रूयुस् तथा कुर्याद् अनुज्ञातस् ततो द्विजैः ॥ (२५३।२)
yathā brūyus tathā kuryād anujñātas tato dvijaiḥ ||
पित्र्ये स्वदितम् इत्य् एव वाच्यं गोष्ठे तु सुशृतम् । (२५४।१)
pitrye svaditam ity eva vācyaṃ goṣṭhe tu suśṛtam |
सम्पन्नम् इत्य् अभ्युदये दैवे रुचितम् इत्य् अपि ॥ (२५४।२)
sampannam ity abhyudaye daive rucitam ity api ||
अपराह्णस् तथा दर्भा वास्तुसम्पादनं तिलाः । (२५५।१)
aparāhṇas tathā darbhā vāstusampādanaṃ tilāḥ |
सृष्टिर् मृष्टिर् द्विजाश् चाग्र्याः श्राद्धकर्मसु सम्पदः ॥ (२५५।२)
sṛṣṭir mṛṣṭir dvijāś cāgryāḥ śrāddhakarmasu sampadaḥ ||
दर्भाः पवित्रं पूर्वाह्णो हविष्याणि च सर्वशः । (२५६।१)
darbhāḥ pavitraṃ pūrvāhṇo haviṣyāṇi ca sarvaśaḥ |
पवित्रं यच् च पूर्वोक्तं विज्ञेया हव्यसम्पदः ॥ (२५६।२)
pavitraṃ yac ca pūrvoktaṃ vijñeyā havyasampadaḥ ||
मुन्यन्नानि पयः सोमो मांसं यच् चानुपस्कृतम् । (२५७।१)
munyannāni payaḥ somo māṃsaṃ yac cānupaskṛtam |
अक्षारलवणं चैव प्रकृत्या हविर् उच्यते ॥ (२५७।२)
akṣāralavaṇaṃ caiva prakṛtyā havir ucyate ||
विसृज्य ब्राह्मणांस् तांस् तु नियतो वाग्यतः शुचिः । (२५८।१)
visṛjya brāhmaṇāṃs tāṃs tu niyato vāgyataḥ śuciḥ |
दक्षिणां दिशम् आकाङ्क्षन् याचेतेमान् वरान् पितॄन् ॥ (२५८।२)
dakṣiṇāṃ diśam ākāṅkṣan yācetemān varān pitṝn ||
दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिर् एव च । (२५९।१)
dātāro no 'bhivardhantāṃ vedāḥ saṃtatir eva ca |
श्रद्धा च नो मा व्यगमद् बहुदेयं च नो ऽस्त्व् इति ॥ (२५९।२)
śraddhā ca no mā vyagamad bahudeyaṃ ca no 'stv iti ||
एवं निर्वपणं कृत्वा पिण्डांस् तांस् तदनन्तरम् । (२६०।१)
evaṃ nirvapaṇaṃ kṛtvā piṇḍāṃs tāṃs tadanantaram |
गां विप्रम् अजम् अग्निं वा प्राशयेद् अप्सु वा क्षिपेत् ॥ (२६०।२)
gāṃ vipram ajam agniṃ vā prāśayed apsu vā kṣipet ||
पिण्डनिर्वपणं केचित् परस्ताद् एव कुर्वते । (२६१।१)
piṇḍanirvapaṇaṃ kecit parastād eva kurvate |
वयोभिः खादयन्त्य् अन्ये प्रक्षिपन्त्य् अनले ऽप्सु वा ॥ (२६१।२)
vayobhiḥ khādayanty anye prakṣipanty anale 'psu vā ||
मध्यमं तु ततः पिण्डम् अद्यात् सम्यक् सुतार्थिनी ॥ (२६२।२)
madhyamaṃ tu tataḥ piṇḍam adyāt samyak sutārthinī ||
आयुष्मन्तं सुतं सूते यशोमेधासमन्वितम् । (२६३।१)
āyuṣmantaṃ sutaṃ sūte yaśomedhāsamanvitam |
धनवन्तं प्रजावन्तं सात्त्विकं धार्मिकं तथा ॥ (२६३।२)
dhanavantaṃ prajāvantaṃ sāttvikaṃ dhārmikaṃ tathā ||
प्रक्षाल्य हस्ताव् आचाम्य ज्ञातिप्रायं प्रकल्पयेत् । (२६४।१)
prakṣālya hastāv ācāmya jñātiprāyaṃ prakalpayet |
ज्ञातिभ्यः सत्कृतं दत्त्वा बान्धवान् अपि भोजयेत् ॥ (२६४।२)
jñātibhyaḥ satkṛtaṃ dattvā bāndhavān api bhojayet ||
उच्छेषणं तु तत् तिष्ठेद् यावद् विप्रा विसर्जिताः । (२६५।१)
uccheṣaṇaṃ tu tat tiṣṭhed yāvad viprā visarjitāḥ |
ततो गृहबलिं कुर्याद् इति धर्मो व्यवस्थितः ॥ (२६५।२)
tato gṛhabaliṃ kuryād iti dharmo vyavasthitaḥ ||
हविर् यच् चिररात्राय यच् चानन्त्याय कल्पते । (२६६।१)
havir yac cirarātrāya yac cānantyāya kalpate |
पितृभ्यो विधिवद् दत्तं तत् प्रवक्ष्याम्य् अशेषतः ॥ (२६६।२)
pitṛbhyo vidhivad dattaṃ tat pravakṣyāmy aśeṣataḥ ||
तिलैर् व्रीहियवैर् माषैर् अद्भिर् मूलफलेन वा । (२६७।१)
tilair vrīhiyavair māṣair adbhir mūlaphalena vā |
दत्तेन मासं तृप्यन्ति विधिवत् पितरो नॄणाम् ॥ (२६७।२)
dattena māsaṃ tṛpyanti vidhivat pitaro nṝṇām ||
द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन् मासान् हारिणेन तु । (२६८।१)
dvau māsau matsyamāṃsena trīn māsān hāriṇena tu |
षण्मासांश् छागमांसेन पार्षतेन च सप्त वै । (२६९।१)
ṣaṇmāsāṃś chāgamāṃsena pārṣatena ca sapta vai |
दशमासांस् तु तृप्यन्ति वराहमहिषामिषैः । (२७०।१)
daśamāsāṃs tu tṛpyanti varāhamahiṣāmiṣaiḥ |
शशकूर्मयोस् तु मांसेन मासान् एकादशैव तु ॥ (२७०।२)
śaśakūrmayos tu māṃsena māsān ekādaśaiva tu ||
वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर् द्वादशवार्षिकी ॥ (२७१।२)
vārdhrīṇasasya māṃsena tṛptir dvādaśavārṣikī ||
आनन्त्यायैव कल्प्यन्ते मुन्यन्नानि च सर्वशः ॥ (२७२।२)
ānantyāyaiva kalpyante munyannāni ca sarvaśaḥ ||
यत् किंचिन् मधुना मिश्रं प्रदद्यात् तु त्रयोदशीम् । (२७३।१)
yat kiṃcin madhunā miśraṃ pradadyāt tu trayodaśīm |
तद् अप्य् अक्षयम् एव स्याद् वर्षासु च मघासु च ॥ (२७३।२)
tad apy akṣayam eva syād varṣāsu ca maghāsu ca ||
अपि नः स कुले भूयाद् यो नो दद्यात् त्रयोदशीम् । (२७४।१)
api naḥ sa kule bhūyād yo no dadyāt trayodaśīm |
पायसं मधुसर्पिर्भ्यां प्राक्छाये कुञ्जरस्य च ॥ (२७४।२)
pāyasaṃ madhusarpirbhyāṃ prākchāye kuñjarasya ca ||
यद् यद् ददाति विधिवत् सम्यक् श्रद्धासमन्वितः । (२७५।१)
yad yad dadāti vidhivat samyak śraddhāsamanvitaḥ |
तत् तत् पितॄणां भवति परत्रानन्तम् अक्षयम् ॥ (२७५।२)
tat tat pitṝṇāṃ bhavati paratrānantam akṣayam ||
कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम् । (२७६।१)
kṛṣṇapakṣe daśamyādau varjayitvā caturdaśīm |
श्राद्धे प्रशस्तास् तिथयो यथैता न तथाइतराः ॥ (२७६।२)
śrāddhe praśastās tithayo yathaitā na tathāitarāḥ ||
युक्षु कुर्वन् दिनर्क्षेषु सर्वान् कामान् समश्नुते । (२७७।१)
yukṣu kurvan dinarkṣeṣu sarvān kāmān samaśnute |
अयुक्षु तु पितॄन् सर्वान् प्रजां प्राप्नोति पुष्कलाम् ॥ (२७७।२)
ayukṣu tu pitṝn sarvān prajāṃ prāpnoti puṣkalām ||
यथा चैवापरः पक्षः पूर्वपक्षाद् विशिष्यते । (२७८।१)
yathā caivāparaḥ pakṣaḥ pūrvapakṣād viśiṣyate |
तथा श्राद्धस्य पूर्वाह्णाद् अपराह्णो विशिष्यते ॥ (२७८।२)
tathā śrāddhasya pūrvāhṇād aparāhṇo viśiṣyate ||
प्राचीनावीतिना सम्यग् अपसव्यम् अतन्द्रिणा । (२७९।१)
prācīnāvītinā samyag apasavyam atandriṇā |
पित्र्यम् आ निधनात् कार्यं विधिवद् दर्भपाणिना ॥ (२७९।२)
pitryam ā nidhanāt kāryaṃ vidhivad darbhapāṇinā ||
रात्रौ श्राद्धं न कुर्वीत राक्षसी कीर्तिता हि सा । (२८०।१)
rātrau śrāddhaṃ na kurvīta rākṣasī kīrtitā hi sā |
संध्ययोर् उभयोश् चैव सूर्ये चैवाचिरोदिते ॥ (२८०।२)
saṃdhyayor ubhayoś caiva sūrye caivācirodite ||
अनेन विधिना श्राद्धं त्रिर् अब्दस्येह निर्वपेत् । (२८१।१)
anena vidhinā śrāddhaṃ trir abdasyeha nirvapet |
हेमन्तग्रीष्मवर्षासु पाञ्चयज्ञिकम् अन्वहम् ॥ (२८१।२)
hemantagrīṣmavarṣāsu pāñcayajñikam anvaham ||
न पैतृयज्ञीयो होमो लौकिके ऽग्नौ विधीयते । (२८२।१)
na paitṛyajñīyo homo laukike 'gnau vidhīyate |
न दर्शेन विना श्राद्धम् आहिताग्नेर् द्विजन्मनः ॥ (२८२।२)
na darśena vinā śrāddham āhitāgner dvijanmanaḥ ||
यद् एव तर्पयत्य् अद्भिः पितॄन् स्नात्वा द्विजोत्तमः । (२८३।१)
yad eva tarpayaty adbhiḥ pitṝn snātvā dvijottamaḥ |
तेनैव कृत्स्नम् आप्नोति पितृयज्ञक्रियाफलम् ॥ (२८३।२)
tenaiva kṛtsnam āpnoti pitṛyajñakriyāphalam ||
वसून् वदन्ति तु पितॄन् रुद्रांश् चैव पितामहान् । (२८४।१)
vasūn vadanti tu pitṝn rudrāṃś caiva pitāmahān |
प्रपितामहांस् तथादित्यान् श्रुतिर् एषा सनातनी ॥ (२८४।२)
prapitāmahāṃs tathādityān śrutir eṣā sanātanī ||
विघसाशी भवेन् नित्यं नित्यं वामृतभोजनः । (२८५।१)
vighasāśī bhaven nityaṃ nityaṃ vāmṛtabhojanaḥ |
विघसो भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथामृतम् ॥ (२८५।२)
vighaso bhuktaśeṣaṃ tu yajñaśeṣaṃ tathāmṛtam ||
एतद् वो ऽभिहितं सर्वं विधानं पाञ्चयज्ञिकम् । (२८६।१)
etad vo 'bhihitaṃ sarvaṃ vidhānaṃ pāñcayajñikam |
द्विजातिमुख्यवृत्तीनां विधानं श्रूयताम् इति ॥ (२८६।२)
dvijātimukhyavṛttīnāṃ vidhānaṃ śrūyatām iti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.