पुरुषस्य स्त्रियाश् चैव धर्मे वर्त्मनि तिष्ठतोः । (१।१)

संयोगे विप्रयोगे च धर्मान् वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥ (१।२)

अस्वतन्त्राः स्त्रियः कार्याः पुरुषैः स्वैर् दिवानिशम् । (२।१)

विषयेषु च सजन्त्यः संस्थाप्या आत्मनो वशे ॥ (२।२)

पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । (३।१)

रक्षन्ति स्थविरे पुत्रा न स्त्री स्वातन्त्र्यम् अर्हति ॥ (३।२)

काले ऽदाता पिता वाच्यो वाच्यश् चानुपयन् पतिः । (४।१)

मृते भर्तरि पुत्रस् तु वाच्यो मातुर् अरक्षिता ॥ (४।२)

सूक्ष्मेभ्यो ऽपि प्रसङ्गेभ्यः स्त्रियो रक्ष्या विशेषतः । (५।१)

द्वयोर् हि कुलयोः शोकम् आवहेयुर् अरक्षिताः ॥ (५।२)

इमं हि सर्ववर्णानां पश्यन्तो धर्मम् उत्तमम् । (६।१)

यतन्ते रक्षितुं भार्यां भर्तारो दुर्बला अपि ॥ (६।२)

स्वां प्रसूतिं चरित्रं च कुलम् आत्मानम् एव च । (७।१)

स्वं च धर्मं प्रयत्नेन जायां रक्षन् हि रक्षति ॥ (७।२)

पतिर् भार्यां सम्प्रविश्य गर्भो भूत्वेह जायते । (८।१)

जायायास् तद्धि जायात्वं यद् अस्यां जायते पुनः ॥ (८।२)

यादृशं भजते हि स्त्री सुतं सूते तथाविधम् । (९।१)

तस्मात् प्रजाविशुद्ध्यर्थं स्त्रियं रक्षेत् प्रयत्नतः ॥ (९।२)

न कश्चिद् योषितः शक्तः प्रसह्य परिरक्षितुम् । (१०।१)

एतैर् उपाययोगैस् तु शक्यास् ताः परिरक्षितुम् ॥ (१०।२)

अर्थस्य संग्रहे चैनां व्यये चैव नियोजयेत् । (११।१)

शौचे धर्मे ऽन्नपक्त्यां च पारिणाह्यस्य वेक्षणे ॥ (११।२)

अरक्षिता गृहे रुद्धाः पुरुषैर् आप्तकारिभिः । (१२।१)

आत्मानम् आत्मना यास् तु रक्षेयुस् ताः सुरक्षिताः ॥ (१२।२)

पानं दुर्जनसंसर्गः पत्या च विरहो ऽटनम् । (१३।१)

स्वप्नो ऽन्यगेहवासश् च नारीसंदूषणानि षट् ॥ (१३।२)

नैता रूपं परीक्षन्ते नासां वयसि संस्थितिः । (१४।१)

सुरूपं वा विरूपं वा पुमान् इत्य् एव भुञ्जते ॥ (१४।२)

पौंश्चल्याच् चलचित्ताच् च नैःस्नेह्याच् च स्वभावतः । (१५।१)

रक्षिता यत्नतो ऽपीह भर्तृष्व् एता विकुर्वते ॥ (१५।२)

एवं स्वभावं ज्ञात्वासां प्रजापतिनिसर्गजम् । (१६।१)

परमं यत्नम् आतिष्ठेत् पुरुषो रक्षणं प्रति ॥ (१६।२)

शय्यासनम् अलंकारं कामं क्रोधम् अनार्जवम् । (१७।१)

द्रोहभावं कुचर्यां च स्त्रीभ्यो मनुर् अकल्पयत् ॥ (१७।२)

नास्ति स्त्रीणां क्रिया मन्त्रैर् इति धर्मे व्यवस्थितिः । (१८।१)

निरिन्द्रिया ह्य् अमन्त्राश् च स्त्रीभ्यो ऽनृतम् इति स्थितिः ॥ (१८।२)

तथा च श्रुतयो बह्व्यो निगीता निगमेष्व् अपि । (१९।१)

स्वालक्षण्यपरीक्षार्थं तासां शृणुत निष्कृतीः ॥ (१९।२)

यन् मे माता प्रलुलुभे विचरन्त्य् अपतिव्रता । (२०।१)

तन् मे रेतः पिता वृङ्क्ताम् इत्य् अस्यैतन् निदर्शनम् ॥ (२०।२)

ध्यायत्य् अनिष्टं यत् किंचित् पाणिग्राहस्य चेतसा । (२१।१)

तस्यैष व्यभिचारस्य निह्नवः सम्यग् उच्यते ॥ (२१।२)

यादृग्गुणेन भर्त्रा स्त्री संयुज्येत यथाविधि । (२२।१)

तादृग्गुणा सा भवति समुद्रेणैव निम्नगा ॥ (२२।२)

अक्षमाला वसिष्ठेन संयुक्ताधमयोनिजा । (२३।१)

शारङ्गी मन्दपालेन जगामाभ्यर्हणीयताम् ॥ (२३।२)

एताश् चान्याश् च लोके ऽस्मिन्न् अपकृष्टप्रसूतयः । (२४।१)

उत्कर्षं योषितः प्राप्ताः स्वैः स्वैर् भर्तृगुणैः शुभैः ॥ (२४।२)

एषोदिता लोकयात्रा नित्यं स्त्रीपुंसयोः शुभा । (२५।१)

प्रेत्येह च सुखोदर्कान् प्रजाधर्मान् निबोधत ॥ (२५।२)

प्रजनार्थं महाभागाः पूजार्हा गृहदीप्तयः । (२६।१)

स्त्रियः श्रियश् च गेहेषु न विशेषो ऽस्ति कश्चन ॥ (२६।२)

उत्पादनम् अपत्यस्य जातस्य परिपालनम् । (२७।१)

प्रत्यहं लोकयात्रायाः प्रत्यक्षं स्त्री निबन्धनम् ॥ (२७।२)

अपत्यं धर्मकार्याणि शुश्रूषा रतिर् उत्तमा । (२८।१)

दाराधीनस् तथा स्वर्गः पितॄणाम् आत्मनश् च ह ॥ (२८।२)

पतिं या नाभिचरति मनोवाग्देहसंयता । (२९।१)

सा भर्तृलोकान् आप्नोति सद्भिः साध्वीति चोच्यते ॥ (२९।२)

व्यभिचारात् तु भर्तुः स्त्री लोके प्राप्नोति निन्द्यताम् । (३०।१)

सृगालयोनिं चाप्नोति पापरोगैश् च पीड्यते ॥ (३०।२)

पुत्रं प्रत्युदितं सद्भिः पूर्वजैश् च महर्षिभिः । (३१।१)

विश्वजन्यम् इमं पुण्यम् उपन्यासं निबोधत ॥ (३१।२)

भर्तरि पुत्रं विजानन्ति श्रुतिद्वैधं तु कर्तरि । (३२।१)

आहुर् उत्पादकं केचिद् अपरे क्षेत्रिणं विदुः ॥ (३२।२)

क्षेत्रभूता स्मृता नारी बीजभूतः स्मृतः पुमान् । (३३।१)

क्षेत्रबीजसमायोगात् सम्भवः सर्वदेहिनाम् ॥ (३३।२)

विशिष्टं कुत्रचिद् बीजं स्त्रीयोनिस् त्व् एव कुत्रचित् । (३४।१)

उभयं तु समं यत्र सा प्रसूतिः प्रशस्यते ॥ (३४।२)

बीजस्य चैव योन्याश् च बीजम् उत्कृष्टम् उच्यते । (३५।१)

सर्वभूतप्रसूतिर् हि बीजलक्षणलक्षिता । (३५।२)

यादृशं तूप्यते बीजं क्षेत्रे कालोपपादिते । (३५।३)

तादृग् रोहति तत् तस्मिन् बीजं स्वैर् व्यञ्जितं गुणैः ॥ (३५।४)

इयं भूमिर् हि भूतानां शाश्वती योनिर् उच्यते । (३६।१)

न च योनिगुणान् कांश्चिद् बीजं पुष्यति पुष्टिषु ॥ (३६।२)

भूमाव् अप्य् एककेदारे कालोप्तानि कृषीवलैः । (३७।१)

नानारूपाणि जायन्ते बीजानीह स्वभावतः ॥ (३७।२)

व्रीहयः शालयो मुद्गास् तिला माषास् तथा यवाः । (३८।१)

यथाबीजं प्ररोहन्ति लशुनानिक्षवस् तथा ॥ (३८।२)

अन्यद् उप्तं जातम् अन्यद् इत्य् एतन् नोपपद्यते । (३९।१)

उप्यते यद्धि यद् बीजं तत् तद् एव प्ररोहति ॥ (३९।२)

तत् प्राज्ञेन विनीतेन ज्ञानविज्ञानवेदिना । (४०।१)

आयुष्कामेन वप्तव्यं न जातु परयोषिति ॥ (४०।२)

अत्र गाथा वायुगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः । (४१।१)

यथा बीजं न वप्तव्यं पुंसा परपरिग्रहे ॥ (४१।२)

नश्यतीषुर् यथा विद्धः खे विद्धम् अनुविध्यतः । (४२।१)

तथा नश्यति वै क्षिप्रं बीजं परपरिग्रहे ॥ (४२।२)

पृथोर् अपीमां पृथिवीं भार्यां पूर्वविदो विदुः । (४३।१)

स्थाणुच्छेदस्य केदारम् आहुः शाल्यवतो मृगम् ॥ (४३।२)

एतावान् एव पुरुषो यज् जायात्मा प्रजेति ह । (४४।१)

विप्राः प्राहुस् तथा चैतद् यो भर्ता सा स्मृताङ्गना ॥ (४४।२)

न निष्क्रयविसर्गाभ्यां भर्तुर् भार्या विमुच्यते । (४५।१)

एवं धर्मं विजानीमः प्राक् प्रजापतिनिर्मितम् ॥ (४५।२)

सकृद् अंशो निपतति सकृत् कन्या प्रदीयते । (४६।१)

सकृद् आह ददानीति त्रीण्य् एतानि सतां सकृत् ॥ (४६।२)

यथा गोऽश्वोष्ट्रदासीषु महिष्यजाविकासु च । (४७।१)

नोत्पादकः प्रजाभागी तथैवान्याङ्गनास्व् अपि ॥ (४७।२)

ये ऽक्षेत्रिणो बीजवन्तः परक्षेत्रप्रवापिणः । (४८।१)

ते वै सस्यस्य जातस्य न लभन्ते फलं क्वचित् ॥ (४८।२)

यद् अन्यगोषु वृषभो वत्सानां जनयेत् शतम् । (४९।१)

गोमिनाम् एव ते वत्सा मोघं स्कन्दितम् आर्षभम् ॥ (४९।२)

तथैवाक्षेत्रिणो बीजं परक्षेत्रप्रवापिणः । (५०।१)

कुर्वन्ति क्षेत्रिणाम् अर्थं न बीजी लभते फलम् ॥ (५०।२)

फलं त्व् अनभिसंधाय क्षेत्रिणां बीजिनाम् तथा । (५१।१)

प्रत्यक्षं क्षेत्रिणाम् अर्थो बीजाद् योनिर् गरीयसी ॥ (५१।२)

क्रियाभ्युपगमात् त्व् एतद् बीजार्थं यत् प्रदीयते । (५२।१)

तस्येह भागिनौ दृष्टौ बीजी क्षेत्रिक एव च ॥ (५२।२)

ओघवाताहृतं बीजं यस्य क्षेत्रे प्ररोहति । (५३।१)

क्षेत्रिकस्यैव तद् बीजं न वप्ता लभते फलम् ॥ (५३।२)

एष धर्मो गवाश्वस्य दास्युष्ट्राजाविकस्य च । (५४।१)

विहंगमहिषीणां च विज्ञेयः प्रसवं प्रति ॥ (५४।२)

एतद् वः सारफल्गुत्वं बीजयोन्योः प्रकीर्तितम् । (५५।१)

अतः परं प्रवक्ष्यामि योषितां धर्मम् आपदि ॥ (५५।२)

भ्रातुर् ज्येष्ठस्य भार्या या गुरुपत्न्य् अनुजस्य सा । (५६।१)

यवीयसस् तु या भार्या स्नुषा ज्येष्ठस्य सा स्मृता ॥ (५६।२)

ज्येष्ठो यवीयसो भार्यां यवीयान् वाग्रजस्त्रियम् । (५७।१)

पतितौ भवतो गत्वा नियुक्ताव् अप्य् अनापदि ॥ (५७।२)

देवराद् वा सपिण्डाद् वा स्त्रिया सम्यङ्नियुक्तया । (५८।१)

प्रजेप्सिताधिगन्तव्या संतानस्य परिक्षये ॥ (५८।२)

विधवायां नियुक्तस् तु घृताक्तो वाग्यतो निशि । (५९।१)

एकम् उत्पादयेत् पुत्रं न द्वितीयं कथंचन ॥ (५९।२)

द्वितीयम् एके प्रजनं मन्यन्ते स्त्रीषु तद्विदः । (६०।१)

अनिर्वृतं नियोगार्थं पश्यन्तो धर्मतस् तयोः ॥ (६०।२)

विधवायां नियोगार्थे निर्वृत्ते तु यथाविधि । (६१।१)

गुरुवच् च स्नुषावच् च वर्तेयातां परस्परम् ॥ (६१।२)

नियुक्तौ यौ विधिं हित्वा वर्तेयातां तु कामतः । (६२।१)

ताव् उभौ पतितौ स्यातां स्नुषागगुरुतल्पगौ ॥ (६२।२)

नान्यस्मिन् विधवा नारी नियोक्तव्या द्विजातिभिः । (६३।१)

अन्यस्मिन् हि नियुञ्जाना धर्मं हन्युः सनातनम् ॥ (६३।२)

नोद्वाहिकेषु मन्त्रेषु नियोगः कीर्त्यते क्वचित् । (६४।१)

न विवाहविधाव् उक्तं विधवावेदनं पुनः ॥ (६४।२)

अयं द्विजैर् हि विद्वद्भिः पशुधर्मो विगर्हितः । (६५।१)

मनुष्याणाम् अपि प्रोक्तो वेने राज्यं प्रशासति ॥ (६५।२)

स महीम् अखिलां भुञ्जन् राजर्षिप्रवरः पुरा । (६६।१)

वर्णानां संकरं चक्रे कामोपहतचेतनः ॥ (६६।२)

ततः प्रभृति यो मोहात् प्रमीतपतिकां स्त्रियम् । (६७।१)

नियोजयत्य् अपत्यार्थं तं विगर्हन्ति साधवः ॥ (६७।२)

यस्या म्रियेत कन्याया वाचा सत्ये कृते पतिः । (६८।१)

ताम् अनेन विधानेन निजो विन्देत देवरः ॥ (६८।२)

यथाविध्यधिगम्यैनां शुक्लवस्त्रां शुचिव्रताम् । (६९।१)

मिथो भजेतां प्रसवात् सकृत्सकृद् ऋताव् ऋतौ ॥ (६९।२)

न दत्त्वा कस्यचित् कन्यां पुनर् दद्याद् विचक्षणः । (७०।१)

दत्त्वा पुनः प्रयच्छन् हि प्राप्नोति पुरुषानृतम् ॥ (७०।२)

विधिवत् प्रतिगृह्यापि त्यजेत् कन्यां विगर्हिताम् । (७१।१)

व्याधितां विप्रदुष्टां वा छद्मना चोपपादिताम् ॥ (७१।२)

यस् तु दोषवतीं कन्याम् अनाख्यायोपपादयेत् । (७२।१)

तस्य तद् वितथं कुर्यात् कन्यादातुर् दुरात्मनः ॥ (७२।२)

विधाय वृत्तिं भार्यायाः प्रवसेत् कार्यवान् नरः । (७३।१)

अवृत्तिकर्शिता हि स्त्री प्रदुष्येत् स्थितिमत्य् अपि ॥ (७३।२)

विधाय प्रोषिते वृत्तिं जीवेन् नियमम् आस्थिता । (७४।१)

प्रोषिते त्व् अविधायैव जीवेच् छिल्पैर् अगर्हितैः ॥ (७४।२)

प्रोषितो धर्मकार्यार्थं प्रतीक्ष्यो ऽष्टौ नरः समाः । (७५।१)

विद्यार्थं षड् यशोऽर्थं वा कामार्थं त्रींस् तु वत्सरान् ॥ (७५।२)

संवत्सरं प्रतीक्षेत द्विषन्तीं योषितं पतिः । (७६।१)

ऊर्ध्वं संवत्सरात् त्व् एनां दायं हृत्वा न संवसेत् ॥ (७६।२)

अतिक्रामेत् प्रमत्तं या मत्तं रोगार्तम् एव वा । (७७।१)

सा त्रीन् मासान् परित्याज्या विभूषणपरिच्छदा ॥ (७७।२)

उन्मत्तं पतितं क्लीबम् अबीजं पापरोगिणम् । (७८।१)

न त्यागो ऽस्ति द्विषन्त्याश् च न च दायापवर्तनम् ॥ (७८।२)

मद्यपासाधुवृत्ता च प्रतिकूला च या भवेत् । (७९।१)

व्याधिता वाधिवेत्तव्या हिंस्रार्थघ्नी च सर्वदा ॥ (७९।२)

वन्ध्याष्टमे ऽधिवेद्याब्दे दशमे तु मृतप्रजा । (८०।१)

एकादशे स्त्रीजननी सद्यस् त्व् अप्रियवादिनी ॥ (८०।२)

या रोगिणी स्यात् तु हिता सम्पन्ना चैव शीलतः । (८१।१)

सानुज्ञाप्याधिवेत्तव्या नावमान्या च कर्हिचित् ॥ (८१।२)

अधिविन्ना तु या नारी निर्गच्छेद् रुषिता गृहात् । (८२।१)

सा सद्यः संनिरोद्धव्या त्याज्या वा कुलसंनिधौ ॥ (८२।२)

प्रतिषिद्धापि चेद् या तु मद्यम् अभ्युदयेष्व् अपि । (८३।१)

प्रेक्षासमाजं गच्छेद् वा सा दण्ड्या कृष्णलानि षट् ॥ (८३।२)

यदि स्वाश् चापराश् चैव विन्देरन् योषितो द्विजाः । (८४।१)

तासां वर्णक्रमेण स्याज् ज्यैष्ठ्यं पूजा च वेश्म च ॥ (८४।२)

भर्तुः शरीरशुश्रूषां धर्मकार्यं च नैत्यकम् । (८५।१)

स्वा चैव कुर्यात् सर्वेषां नास्वजातिः कथंचन ॥ (८५।२)

यस् तु तत् कारयेन् मोहात् सजात्या स्थितयान्यया । (८६।१)

यथा ब्राह्मणचाण्डालः पूर्वदृष्टस् तथैव सः ॥ (८६।२)

उत्कृष्टायाभिरूपाय वराय सदृशाय च । (८७।१)

अप्राप्ताम् अपि तां तस्मै कन्यां दद्याद् यथाविधि ॥ (८७।२)

कामम् आ मरणात् तिष्ठेद् गृहे कन्यर्तुमत्य् अपि । (८८।१)

न चैवैनां प्रयच्छेत् तु गुणहीनाय कर्हिचित् ॥ (८८।२)

त्रीणि वर्षाण्य् उदीक्षेत कुमार्य् ऋतुमती सती । (८९।१)

ऊर्ध्वं तु कालाद् एतस्माद् विन्देत सदृशं पतिम् ॥ (८९।२)

अदीयमाना भर्तारम् अधिगच्छेद् यदि स्वयम् । (९०।१)

नैनः किंचिद् अवाप्नोति न च यं साधिगच्छति ॥ (९०।२)

अलंकारं नाददीत पित्र्यं कन्या स्वयंवरा । (९१।१)

मातृकं भ्रातृदत्तं वा स्तेना स्याद् यदि तं हरेत् ॥ (९१।२)

पित्रे न दद्याच् छुल्कं तु कन्याम् ऋतुमतीं हरन् । (९२।१)

स च स्वाम्याद् अतिक्रामेद् ऋतूनां प्रतिरोधनात् ॥ (९२।२)

त्रिंशद्वर्षो वहेत् कन्यां हृद्यां द्वादशवार्षिकीम् । (९३।१)

त्र्यष्टवर्षो ऽष्टवर्षां वा धर्मे सीदति सत्वरः ॥ (९३।२)

देवदत्तां पतिर् भार्यां विन्दते नेच्छयात्मनः । (९४।१)

तां साध्वीं बिभृयान् नित्यं देवानां प्रियम् आचरन् ॥ (९४।२)

प्रजनार्थं स्त्रियः सृष्टाः संतानार्थं च मानवः । (९५।१)

तस्मात् साधारणो धर्मः श्रुतौ पत्न्या सहोदितः ॥ (९५।२)

कन्यायां दत्तशुल्कायां म्रियेत यदि शुल्कदः । (९६।१)

देवराय प्रदातव्या यदि कन्यानुमन्यते ॥ (९६।२)

आददीत न शूद्रो ऽपि शुल्कं दुहितरं ददन् । (९७।१)

शुल्कं हि गृह्णन् कुरुते छन्नं दुहितृविक्रयम् ॥ (९७।२)

एतत् तु न परे चक्रुर् नापरे जातु साधवः । (९८।१)

यद् अन्यस्य प्रतिज्ञाय पुनर् अन्यस्य दीयते ॥ (९८।२)

नानुशुश्रुम जात्वेतत् पूर्वेष्व् अपि हि जन्मसु । (९९।१)

शुल्कसंज्ञेन मूल्येन छन्नं दुहितृविक्रयम् ॥ (९९।२)

अन्योन्यस्याव्यभिचारो भवेद् आमरणान्तिकः । (१००।१)

एष धर्मः समासेन ज्ञेयः स्त्रीपुंसयोः परः ॥ (१००।२)

तथा नित्यं यतेयातां स्त्रीपुंसौ तु कृतक्रियौ । (१०१।१)

यथा नाभिचरेतां तौ वियुक्ताव् इतरेतरम् ॥ (१०१।२)

एष स्त्रीपुंसयोर् उक्तो धर्मो वो रतिसंहितः । (१०२।१)

आपद्य् अपत्यप्राप्तिश् च दायधर्मं निबोधत ॥ (१०२।२)

ऊर्ध्वं पितुश् च मातुश् च समेत्य भ्रातरः समम् । (१०३।१)

भजेरन् पैतृकं रिक्थम् अनीशास् ते हि जीवतोः ॥ (१०३।२)

ज्येष्ठ एव तु गृह्णीयात् पित्र्यं धनम् अशेषतः । (१०४।१)

शेषास् तम् उपजीवेयुर् यथैव पितरं तथा ॥ (१०४।२)

ज्येष्ठेन जातमात्रेण पुत्री भवति मानवः । (१०५।१)

पितॄणाम् अनृणश् चैव स तस्मात् सर्वम् अर्हति ॥ (१०५।२)

यस्मिन्न् ऋणं संनयति येन चानन्त्यम् अश्नुते । (१०६।१)

स एव धर्मजः पुत्रः कामजान् इतरान् विदुः ॥ (१०६।२)

पितेव पालयेत् पुत्रान् ज्येष्ठो भ्रातॄण् यवीयसः । (१०७।१)

पुत्रवच् चापि वर्तेरन् ज्येष्ठे भ्रातरि धर्मतः ॥ (१०७।२)

ज्येष्ठः कुलं वर्धयति विनाशयति वा पुनः । (१०८।१)

ज्येष्ठः पूज्यतमो लोके ज्येष्ठः सद्भिर् अगर्हितः ॥ (१०८।२)

यो ज्येष्ठो ज्येष्ठवृत्तिः स्यान् मातेव स पितेव सः । (१०९।१)

अज्येष्ठवृत्तिर् यस् तु स्यात् स संपूज्यस् तु बन्धुवत् ॥ (१०९।२)

एवं सह वसेयुर् वा पृथग् वा धर्मकाम्यया । (११०।१)

पृथग् विवर्धते धर्मस् तस्माद् धर्म्या पृथक्क्रिया ॥ (११०।२)

ज्येष्ठस्य विंश उद्धारः सर्वद्रव्याच् च यद् वरम् । (१११।१)

ततो ऽर्धं मध्यमस्य स्यात् तुरीयं तु यवीयसः ॥ (१११।२)

ज्येष्ठश् चैव कनिष्ठश् च संहरेतां यथोदितम् । (११२।१)

ये ऽन्ये ज्येष्ठकनिष्ठाभ्यां तेषां स्यान् मध्यमं धनम् ॥ (११२।२)

सर्वेषां धनजातानाम् आददीताग्र्यम् अग्रजः । (११३।१)

यच् च सातिशयं किंचिद् दशतश् चाप्नुयाद् वरम् ॥ (११३।२)

उद्धारो न दशस्व् अस्ति सम्पन्नानां स्वकर्मसु । (११४।१)

यत् किंचिद् एव देयं तु ज्यायसे मानवर्धनम् ॥ (११४।२)

एवं समुद्धृतोद्धारे समान् अंशान् प्रकल्पयेत् । (११५।१)

उद्धारे ऽनुद्धृते त्व् एषाम् इयं स्याद् अंशकल्पना ॥ (११५।२)

एकाधिकं हरेज् ज्येष्ठः पुत्रो ऽध्यर्धं ततो ऽनुजः । (११६।१)

अंशम् अंशं यवीयांस इति धर्मो व्यवस्थितः ॥ (११६।२)

स्वेभ्यो ऽंशेभ्यस् तु कन्याभ्यः प्रदद्युर् भ्रातरः पृथक् । (११७।१)

स्वात् स्वाद् अंशाच् चतुर्भागं पतिताः स्युर् अदित्सवः ॥ (११७।२)

अजाविकं सैकशफं न जातु विषमं भजेत् । (११८।१)

अजाविकं तु विषमं ज्येष्ठस्यैव विधीयते ॥ (११८।२)

यवीयान् ज्येष्ठभार्यायां पुत्रम् उत्पादयेद् यदि । (११९।१)

समस् तत्र विभागः स्याद् इति धर्मो व्यवस्थितः ॥ (११९।२)

उपसर्जनं प्रधानस्य धर्मतो नोपपद्यते । (१२०।१)

पिता प्रधानं प्रजने तस्माद् धर्मेण तं भजेत् ॥ (१२०।२)

पुत्रः कनिष्ठो ज्येष्ठायां कनिष्ठायां च पूर्वजः । (१२१।१)

कथं तत्र विभागः स्याद् इति चेत् संशयो भवेत् ॥ (१२१।२)

एकं वृषभम् उद्धारं संहरेत स पूर्वजः । (१२२।१)

ततो ऽपरे ज्येष्ठवृषास् तदूनानां स्वमातृतः ॥ (१२२।२)

ज्येष्ठस् तु जातो ज्येष्ठायां हरेद् वृषभषोडशाः । (१२३।१)

ततः स्वमातृतः शेषा भजेरन्न् इति धारणा ॥ (१२३।२)

सदृशस्त्रीषु जातानां पुत्राणाम् अविशेषतः । (१२४।१)

न मातृतो ज्यैष्ठ्यम् अस्ति जन्मतो ज्यैष्ठ्यम् उच्यते ॥ (१२४।२)

जन्मज्येष्ठेन चाह्वानं सुब्रह्मण्यास्व् अपि स्मृतम् । (१२५।१)

यमयोश् चैव गर्भेषु जन्मतो ज्येष्ठता स्मृता ॥ (१२५।२)

अपुत्रो ऽनेन विधिना सुतां कुर्वीत पुत्रिकाम् । (१२६।१)

यद् अपत्यं भवेद् अस्यां तन् मम स्यात् स्वधाकरम् ॥ (१२६।२)

अनेन तु विधानेन पुरा चक्रे ऽथ पुत्रिकाः । (१२७।१)

विवृद्ध्यर्थं स्ववंशस्य स्वयं दक्षः प्रजापतिः ॥ (१२७।२)

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । (१२८।१)

सोमाय राज्ञे सत्कृत्य प्रीतात्मा सप्तविंशतिम् ॥ (१२८।२)

यथैवात्मा तथा पुत्रः पुत्रेण दुहिता समा । (१२९।१)

तस्याम् आत्मनि तिष्ठन्त्यां कथम् अन्यो धनं हरेत् ॥ (१२९।२)

मातुस् तु यौतकं यत् स्यात् कुमारीभाग एव सः । (१३०।१)

दौहित्र एव च हरेद् अपुत्रस्याखिलं धनम् ॥ (१३०।२)

दौहित्रो ह्य् अखिलं रिक्थम् अपुत्रस्य पितुर् हरेत् । (१३१।१)

स एव दद्याद् द्वौ पिण्डौ पित्रे मातामहाय च ॥ (१३१।२)

पौत्रदौहित्रयोर् लोके न विशेषो ऽस्ति धर्मतः । (१३२।१)

तयोर् हि मातापितरौ सम्भूतौ तस्य देहतः ॥ (१३२।२)

पुत्रिकायां कृतायां तु यदि पुत्रो ऽनुजायते । (१३३।१)

समस् तत्र विभागः स्याज् ज्येष्ठता नास्ति हि स्त्रियाः ॥ (१३३।२)

अपुत्रायां मृतायां तु पुत्रिकायां कथंचन । (१३४।१)

धनं तत् पुत्रिकाभर्ता हरेतैवाविचारयन् ॥ (१३४।२)

अकृता वा कृता वापि यं विन्देत् सदृशात् सुतम् । (१३५।१)

पौत्री मातामहस् तेन दद्यात् पिण्डं हरेद् धनम् ॥ (१३५।२)

पुत्रेण लोकान्जयति पौत्रेणानन्त्यम् अश्नुते । (१३६।१)

अथ पुत्रस्य पौत्रेण ब्रध्नस्याप्नोति विष्टपम् ॥ (१३६।२)

पुन्नाम्नो नरकाद् यस्मात् त्रायते पितरं सुतः । (१३७।१)

तस्मात् पुत्र इति प्रोक्तः स्वयम् एव स्वयंभुवा ॥ (१३७।२)

पौत्रदौहित्रयोर् लोके विशेषो नोपपद्यते । (१३८।१)

दौहित्रो ऽपि ह्य् अमुत्रैनं संतारयति पौत्रवत् ॥ (१३८।२)

मातुः प्रथमतः पिण्डं निर्वपेत् पुत्रिकासुतः । (१३९।१)

द्वितीयं तु पितुस् तस्यास् तृतीयं तत्पितुः पितुः ॥ (१३९।२)

उपपन्नो गुणैः सर्वैः पुत्रो यस्य तु दत्त्रिमः । (१४०।१)

स हरेतैव तद्रिक्थं सम्प्राप्तो ऽप्य् अन्यगोत्रतः ॥ (१४०।२)

गोत्ररिक्थे जनयितुर् न हरेद् दत्त्रिमः क्वचिद् । (१४१।१)

गोत्ररिक्थानुगः पिण्डो व्यपैति ददतः स्वधा ॥ (१४१।२)

अनियुक्तासुतश् चैव पुत्रिण्याप्तश् च देवरात् । (१४२।१)

उभौ तौ नार्हतो भागं जारजातककामजौ ॥ (१४२।२)

नियुक्तायाम् अपि पुमान् नार्यां जातो ऽविधानतः । (१४३।१)

नैवार्हः पैतृकं रिक्थं पतितोत्पादितो हि सः ॥ (१४३।२)

हरेत् तत्र नियुक्तायां जातः पुत्रो यथोरसः । (१४४।१)

क्षेत्रिकस्य तु तद् बीजं धर्मतः प्रसवश् च सः ॥ (१४४।२)

धनं यो बिभृयाद् भ्रातुर् मृतस्य स्त्रियम् एव च । (१४५।१)

सो ऽपत्यं भ्रातुर् उत्पाद्य दद्यात् तस्यैव तद्धनम् ॥ (१४५।२)

या नियुक्तान्यतः पुत्रं देवराद् वाप्य् अवाप्नुयात् । (१४६।१)

तं कामजम् अरिक्थीयं वृथोत्पन्नं प्रचक्षते ॥ (१४६।२)

एतद् विधानं विज्ञेयं विभागस्यैकयोनिषु । (१४७।१)

बह्वीषु चैकजातानां नानास्त्रीषु निबोधत ॥ (१४७।२)

ब्राह्मणस्यानुपूर्व्येण चतस्रस् तु यदि स्त्रियः । (१४८।१)

तासां पुत्रेषु जातेषु विभागे ऽयं विधिः स्मृतः ॥ (१४८।२)

कीनाशो गोवृषो यानम् अलंकारश् च वेश्म च । (१४९।१)

विप्रस्योद्धारिकं देयम् एकांशश् च प्रधानतः ॥ (१४९।२)

त्र्यंशं दायाद्धरेद् विप्रो द्वाव् अंशौ क्षत्रियासुतः । (१५०।१)

वैश्याजः सार्धम् एवांशम् अंशं शूद्रासुतो हरेत् ॥ (१५०।२)

सर्वं वा रिक्थजातं तद् दशधा परिकल्प्य च । (१५१।१)

धर्म्यं विभागं कुर्वीत विधिनानेन धर्मवित् ॥ (१५१।२)

चतुरो ऽंशान् हरेद् विप्रस् त्रीन् अंशान् क्षत्रियासुतः । (१५२।१)

वैश्यापुत्रो हरेद् द्व्यंशम् अंशं शूद्रासुतो हरेत् । (१५२।२)

यद्य् अपि स्यात् तु सत्पुत्रो ऽप्य् असत्पुत्रो ऽपि वा भवेत् । (१५२।३)

नाधिकं दशमाद् दद्याच्छूद्रापुत्राय धर्मतः ॥ (१५२।४)

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रापुत्रो न रिक्थभाक् । (१५३।१)

यद् एवास्य पिता दद्यात् तद् एवास्य धनं भवेत् ॥ (१५३।२)

समवर्णासु वा जाताः सर्वे पुत्रा द्विजन्मनाम् । (१५४।१)

उद्धारं ज्यायसे दत्त्वा भजेरन्न् इतरे समम् ॥ (१५४।२)

शूद्रस्य तु सवर्णैव नान्या भार्या विधीयते । (१५५।१)

तस्यां जाताः समांशाः स्युर् यदि पुत्रशतं भवेत् ॥ (१५५।२)

पुत्रान् द्वादश यान् आह नृणां स्वायम्भुवो मनुः । (१५६।१)

तेषां षड् बन्धुदायादाः षड् अदायादबान्धवाः ॥ (१५६।२)

औरसः क्षेत्रजश् चैव दत्तः कृत्रिम एव च । (१५७।१)

गूढोत्पन्नो ऽपविद्धश् च दायादा बान्धवाश् च षट् ॥ (१५७।२)

कानीनश् च सहोढश् च क्रीतः पौनर्भवस् तथा । (१५८।१)

स्वयंदत्तश् च शौद्रश् च षड् अदायादबान्धवाः ॥ (१५८।२)

यादृशं फलम् आप्नोति कुप्लवैः संतरन् जलम् । (१५९।१)

तादृशं फलम् आप्नोति कुपुत्रैः संतरंस् तमः ॥ (१५९।२)

यद्य् एकरिक्थिनौ स्याताम् औरसक्षेत्रजौ सुतौ । (१६०।१)

यस्य यत् पैतृकं रिक्थं स तद् गृह्णीत नेतरः ॥ (१६०।२)

एक एवौरसः पुत्रः पित्र्यस्य वसुनः प्रभुः । (१६१।१)

शेषाणाम् आनृशंस्यार्थं प्रदद्यात् तु प्रजीवनम् ॥ (१६१।२)

षष्ठं तु क्षेत्रजस्यांशं प्रदद्यात् पैतृकाद् धनात् । (१६२।१)

औरसो विभजन् दायं पित्र्यं पञ्चमम् एव वा ॥ (१६२।२)

औरसक्षेत्रजौ पुत्रौ पितृरिक्थस्य भागिनौ । (१६३।१)

दशापरे तु क्रमशो गोत्ररिक्थांशभागिनः ॥ (१६३।२)

स्वक्षेत्रे संस्कृतायां तु स्वयम् उत्पादयेद्धि यम् । (१६४।१)

तम् औरसं विजानीयात् पुत्रं प्राथमकल्पिकम् ॥ (१६४।२)

यस् तल्पजः प्रमीतस्य क्लीबस्य व्याधितस्य वा । (१६५।१)

स्वधर्मेण नियुक्तायां स पुत्रः क्षेत्रजः स्मृतः ॥ (१६५।२)

माता पिता वा दद्यातां यम् अद्भिः पुत्रम् आपदि । (१६६।१)

सदृशं प्रीतिसंयुक्तं स ज्ञेयो दत्त्रिमः सुतः ॥ (१६६।२)

सदृशं तु प्रकुर्याद् यं गुणदोषविचक्षणम् । (१६७।१)

पुत्रं पुत्रगुणैर् युक्तं स विज्ञेयश् च कृत्रिमः ॥ (१६७।२)

उत्पद्यते गृहे यस् तु न च ज्ञायेत कस्य सः । (१६८।१)

स गृहे गूढ उत्पन्नस् तस्य स्याद् यस्य तल्पजः ॥ (१६८।२)

मातापितृभ्याम् उत्सृष्टं तयोर् अन्यतरेण वा । (१६९।१)

यं पुत्रं परिगृह्णीयाद् अपविद्धः स उच्यते ॥ (१६९।२)

पितृवेश्मनि कन्या तु यं पुत्रं जनयेद् रहः । (१७०।१)

तं कानीनं वदेन् नाम्ना वोढुः कन्यासमुद्भवम् ॥ (१७०।२)

या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताज्ञातापि वा सती । (१७१।१)

वोढुः स गर्भो भवति सहोढ इति चोच्यते ॥ (१७१।२)

क्रीणीयाद् यस् त्व् अपत्यार्थं मातापित्रोर् यम् अन्तिकात् । (१७२।१)

स क्रीतकः सुतस् तस्य सदृशो ऽसदृशो ऽपि वा ॥ (१७२।२)

या पत्या वा परित्यक्ता विधवा वा स्वयेच्छया । (१७३।१)

उत्पादयेत् पुनर् भूत्वा स पौनर्भव उच्यते ॥ (१७३।२)

सा चेद् अक्षतयोनिः स्याद् गतप्रत्यागतापि वा । (१७४।१)

पौनर्भवेन भर्त्रा सा पुनः संस्कारम् अर्हति ॥ (१७४।२)

मातापितृविहीनो यस् त्यक्तो वा स्याद् अकारणात् । (१७५।१)

आत्मानम् अर्पयेद् यस्मै स्वयंदत्तस् तु स स्मृतः ॥ (१७५।२)

यं ब्राह्मणस् तु शूद्रायां कामाद् उत्पादयेत् सुतम् । (१७६।१)

स पारयन्न् एव शवस् तस्मात् पारशवः स्मृतः ॥ (१७६।२)

दास्यां वा दासदास्यां वा यः शूद्रस्य सुतो भवेत् । (१७७।१)

सो ऽनुज्ञातो हरेद् अंशम् इति धर्मो व्यवस्थितः ॥ (१७७।२)

क्षेत्रजादीन् सुतान् एतान् एकादश यथोदितान् । (१७८।१)

पुत्रप्रतिनिधीन् आहुः क्रियालोपान् मनीषिणः ॥ (१७८।२)

य एते ऽभिहिताः पुत्राः प्रसङ्गाद् अन्यबीजजाः । (१७९।१)

यस्य ते बीजतो जातास् तस्य ते नेतरस्य तु ॥ (१७९।२)

भ्रातॄणाम् एकजातानाम् एकश् चेत् पुत्रवान् भवेत् । (१८०।१)

सर्वांस् तांस् तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुर् अब्रवीत् ॥ (१८०।२)

सर्वासाम् एकपत्नीनाम् एका चेत् पुत्रिणी भवेत् । (१८१।१)

सर्वास् तास् तेन पुत्रेण प्राह पुत्रवतीर् मनुः ॥ (१८१।२)

श्रेयसः श्रेयसो ऽलाभे पापीयान् रिक्थम् अर्हति । (१८२।१)

बहवश् चेत् तु सदृशाः सर्वे रिक्थस्य भागिनः । (१८२।२)

न भ्रातरो न पितरः पुत्रा रिक्थहराः पितुः ॥ (१८२।३)

पिता हरेद् अपुत्रस्य रिक्थं भ्रातर एव च । (१८३।१)

त्रयाणाम् उदकं कार्यं त्रिषु पिण्डः प्रवर्तते । (१८३।२)

चतुर्थः सम्प्रदातैषां पञ्चमो नोपपद्यते । (१८३।३)

अनन्तरः सपिण्डाद् यस् तस्य तस्य धनं भवेत् । (१८३।४)

अत ऊर्ध्वं सकुल्यः स्याद् आचार्यः शिष्य एव वा ॥ (१८३।५)

सर्वेषाम् अप्य् अभावे तु ब्राह्मणा रिक्थभागिनः । (१८४।१)

त्रैविद्याः शुचयो दान्तास् तथा धर्मो न हीयते ॥ (१८४।२)

अहार्यं ब्राह्मणद्रव्यं राज्ञा नित्यम् इति स्थितिः । (१८५।१)

इतरेषां तु वर्णानां सर्वाभावे हरेन् नृपः ॥ (१८५।२)

संस्थितस्यानपत्यस्य सगोत्रात् पुत्रम् आहरेत् ॥ (१८६।१)

तत्र यद् रिक्थजातं स्यात् तत् तस्मिन् प्रतिपादयेत् । (१८७।१)

द्वौ तु यौ विवदेयातां द्वाभ्यां जातौ स्त्रिया धने । (१८७।२)

तयोर् यद् यस्य पित्र्यं स्यात् तत् स गृह्णीत नेतरः ॥ (१८७।३)

जनन्यां संस्थितायां तु समं सर्वे सहोदराः । (१८८।१)

भजेरन् मातृकं रिक्थं भगिन्यश् च सनाभयः ॥ (१८८।२)

यास् तासां स्युर् दुहितरस् तासाम् अपि यथार्हतः । (१८९।१)

मातामह्या धनात् किंचित् प्रदेयं प्रीतिपूर्वकम् ॥ (१८९।२)

अध्यग्न्यध्यावाहनिकं दत्तं च प्रीतिकर्मणि । (१९०।१)

भ्रातृमातृपितृप्राप्तं षड्विधं स्त्रीधनं स्मृतम् ॥ (१९०।२)

अन्वाधेयं च यद् दत्तं पत्या प्रीतेन चैव यत् । (१९१।१)

पत्यौ जीवति वृत्तायाः प्रजायास् तद् धनं भवेत् ॥ (१९१।२)

ब्राह्मदैवार्षगान्धर्वप्राजापत्येषु यद् वसु । (१९२।१)

अप्रजायाम् अतीतायां भर्तुर् एव तद् इष्यते ॥ (१९२।२)

यत् त्व् अस्याः स्याद् धनं दत्तं विवाहेष्व् आसुरादिषु । (१९३।१)

अप्रजायाम् अतीतायां मातापित्रोस् तद् इष्यते ॥ (१९३।२)

स्त्रियां तु यद् भवेद् वित्तं पित्रा दत्तं कथंचन । (१९४।१)

ब्राह्मणी तद्धरेत् कन्या तदपत्यस्य वा भवेत् ॥ (१९४।२)

न निर्हारं स्त्रियः कुर्युः कुटुम्बाद् बहुमध्यगात् । (१९५।१)

स्वकाद् अपि च वित्ताद्धि स्वस्य भर्तुर् अनाज्ञया ॥ (१९५।२)

पत्यौ जीवति यः स्त्रीभिर् अलंकारो धृतो भवेत् । (१९६।१)

न तं भजेरन् दायादा भजमानाः पतन्ति ते ॥ (१९६।२)

अनंशौ क्लीबपतितौ जात्यन्धबधिरौ तथा । (१९७।१)

उन्मत्तजडमूकाश् च ये च केचिन् निरिन्द्रियाः ॥ (१९७।२)

सर्वेषाम् अपि तु न्यायं दातुं शक्त्या मनीषिणा । (१९८।१)

ग्रासाच्छादनम् अत्यन्तं पतितो ह्य् अददद् भवेत् ॥ (१९८।२)

यद्य् अर्थिता तु दारैः स्यात् क्लीबादीनां कथंचन । (१९९।१)

तेषाम् उत्पन्नतन्तूनाम् अपत्यं दायम् अर्हति ॥ (१९९।२)

यत् किंचित् पितरि प्रेते धनं ज्येष्ठो ऽधिगच्छति । (२००।१)

भागो यवीयसां तत्र यदि विद्यानुपालिनः ॥ (२००।२)

अविद्यानां तु सर्वेषाम् ईहातश् चेद् धनं भवेत् । (२०१।१)

समस् तत्र विभागः स्याद् अपित्र्य इति धारणा ॥ (२०१।२)

विद्याधनं तु यद्य् अस्य तत् तस्यैव धनं भवेत् । (२०२।१)

मैत्र्यम् औद्वाहिकं चैव माधुपर्किकम् एव च ॥ (२०२।२)

भ्रातॄणां यस् तु नेहेत धनं शक्तः स्वकर्मणा । (२०३।१)

स निर्भाज्यः स्वकाद् अंशात् किंचिद् दत्त्वोपजीवनम् ॥ (२०३।२)

अनुपघ्नन् पितृद्रव्यं श्रमेण यद् उपार्जितम् । (२०४।१)

स्वयम् ईहितलब्धं तन् नाकामो दातुम् अर्हति ॥ (२०४।२)

पैतृकं तु पिता द्रव्यम् अनवाप्तं यद् आप्नुयात् । (२०५।१)

न तत् पुत्रैर् भजेत् सार्धम् अकामः स्वयम् अर्जितम् ॥ (२०५।२)

विभक्ताः सह जीवन्तो विभजेरन् पुनर् यदि । (२०६।१)

समस् तत्र विभागः स्याज् ज्यैष्ठ्यं तत्र न विद्यते ॥ (२०६।२)

येषां ज्येष्ठः कनिष्ठो वा हीयेतांशप्रदानतः । (२०७।१)

म्रियेतान्यतरो वापि तस्य भागो न लुप्यते ॥ (२०७।२)

सोदर्या विभजेरंस् तं समेत्य सहिताः समम् । (२०८।१)

भ्रातरो ये च संसृष्टा भागिन्यश् च सनाभयः ॥ (२०८।२)

यो ज्येष्ठो विनिकुर्वीत लोभाद् भ्रातॄन् यवीयसः । (२०९।१)

सो ऽज्येष्ठः स्याद् अभागश् च नियन्तव्यश् च राजभिः ॥ (२०९।२)

सर्व एव विकर्मस्था नार्हन्ति भ्रातरो धनम् । (२१०।१)

न चादत्त्वा कनिष्ठेभ्यो ज्येष्ठः कुर्वीत यौतकम् ॥ (२१०।२)

भ्रातॄणाम् अविभक्तानां यद्य् उत्थानं भवेत् सह । (२११।१)

न पुत्रभागं विषमं पिता दद्यात् कथंचन ॥ (२११।२)

ऊर्ध्वं विभागाज् जातस् तु पित्र्यम् एव हरेद् धनम् । (२१२।१)

संसृष्टास् तेन वा ये स्युर् विभजेत स तैः सह ॥ (२१२।२)

अनपत्यस्य पुत्रस्य माता दायम् अवाप्नुयात् । (२१३।१)

मातर्य् अपि च वृत्तायां पितुर् माता हरेद् धनम् ॥ (२१३।२)

ऋणे धने च सर्वस्मिन् प्रविभक्ते यथाविधि । (२१४।१)

पश्चाद् दृश्येत यत् किंचित् तत् सर्वं समतां नयेत् ॥ (२१४।२)

वस्त्रं पत्त्रम् अलंकारं कृतान्नम् उदकं स्त्रियः । (२१५।१)

योगक्षेमं प्रचारं च न विभाज्यं प्रचक्षते ॥ (२१५।२)

अयम् उक्तो विभागो वः पुत्राणां च क्रियाविधिः । (२१६।१)

क्रमशः क्षेत्रजादीनां द्यूतधर्मं निबोधत ॥ (२१६।२)

द्यूतं समाह्वयं चैव राजा राष्ट्रान् निवारयेत् । (२१७।१)

राजान्तकरणाव् एतौ द्वौ दोषौ पृथिवीक्षिताम् ॥ (२१७।२)

प्रकाशम् एतत् तास्कर्यं यद् देवनसमाह्वयौ । (२१८।१)

तयोर् नित्यं प्रतीघाते नृपतिर् यत्नवान् भवेत् ॥ (२१८।२)

अप्राणिभिर् यत् क्रियते तल् लोके द्यूतम् उच्यते । (२१९।१)

प्राणिभिः क्रियते यस् तु स विज्ञेयः समाह्वयः ॥ (२१९।२)

द्यूतं समाह्वयं चैव यः कुर्यात् कारयेत वा । (२२०।१)

तान् सर्वान् घातयेद् राजा शूद्रांश् च द्विजलिङ्गिनः ॥ (२२०।२)

कितवान् कुशीलवान् क्रूरान् पाषण्डस्थांश् च मानवान् । (२२१।१)

विकर्मस्थान् शौण्डिकांश् च क्षिप्रं निर्वासयेत् पुरात् ॥ (२२१।२)

एते राष्ट्रे वर्तमाना राज्ञः प्रच्छन्नतस्कराः । (२२२।१)

विकर्मक्रियया नित्यं बाधन्ते भद्रिकाः प्रजाः ॥ (२२२।२)

द्यूतम् एतत् पुरा कल्पे दृष्टं वैरकरं महत् । (२२३।१)

तस्माद् द्यूतं न सेवेत हास्यार्थम् अपि बुद्धिमान् ॥ (२२३।२)

प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा तन् निषेवेत यो नरः । (२२४।१)

तस्य दण्डविकल्पः स्याद् यथेष्टं नृपतेस् तथा ॥ (२२४।२)

क्षत्रविश्शूद्रयोनिस् तु दण्डं दातुम् अशक्नुवन् । (२२५।१)

आनृण्यं कर्मणा गच्छेद् विप्रो दद्याच्छनैः शनैः ॥ (२२५।२)

स्त्रीबालोन्मत्तवृद्धानां दरिद्राणां च रोगिणाम् । (२२६।१)

शिफाविदलरज्ज्वाद्यैर् विदध्यान् नृपतिर् दमम् ॥ (२२६।२)

ये नियुक्तास् तु कार्येषु हन्युः कार्याणि कार्यिणाम् । (२२७।१)

धनोष्मणा पच्यमानास् तान् निःस्वान् कारयेन् नृपः ॥ (२२७।२)

कूटशासनकर्तॄंश् च प्रकृतीनां च दूषकान् । (२२८।१)

स्त्रीबालब्राह्मणघ्नांश् च हन्याद् द्विट्सेविनस् तथा ॥ (२२८।२)

तीरितं चानुशिष्टं च यत्र क्वचन यद् भवेत् । (२२९।१)

कृतं तद् धर्मतो विद्यान् न तद् भूयो निवर्तयेत् ॥ (२२९।२)

अमात्याः प्राड्विवाको वा यत् कुर्युः कार्यम् अन्यथा । (२३०।१)

तत् स्वयं नृपतिः कुर्यात् तान् सहस्रं च दण्डयेत् ॥ (२३०।२)

ब्रह्महा च सुरापश् च स्तेयी च गुरुतल्पगः । (२३१।१)

एते सर्वे पृथग् ज्ञेया महापातकिनो नराः ॥ (२३१।२)

चतुर्णाम् अपि चैतेषां प्रायश्चित्तम् अकुर्वताम् । (२३२।१)

शारीरं धनसंयुक्तं दण्डं धर्म्यं प्रकल्पयेत् ॥ (२३२।२)

गुरुतल्पे भगः कार्यः सुरापाने सुराध्वजः । (२३३।१)

स्तेये च श्वपदं कार्यं ब्रह्महण्य् अशिराः पुमान् ॥ (२३३।२)

असंभोज्या ह्य् असंयाज्या असंपाठ्या अविवाहिनः । (२३४।१)

चरेयुः पृथिवीं दीनाः सर्वधर्मबहिष्कृताः ॥ (२३४।२)

ज्ञातिसम्बन्धिभिस् त्व् एते त्यक्तव्याः कृतलक्षणाः । (२३५।१)

निर्दया निर्नमस्कारास् तन् मनोर् अनुशासनम् ॥ (२३५।२)

प्रायश्चित्तं तु कुर्वाणाः सर्ववर्णा यथोदितम् । (२३६।१)

नाङ्क्या राज्ञा ललाटे स्युर् दाप्यास् तूत्तमसाहसम् ॥ (२३६।२)

आगःसु ब्राह्मणस्यैव कार्यो मध्यमसाहसः । (२३७।१)

विवास्यो वा भवेद् राष्ट्रात् सद्रव्यः सपरिच्छदः ॥ (२३७।२)

इतरे कृतवन्तस् तु पापान्य् एतान्य् अकामतः । (२३८।१)

सर्वस्वहारम् अर्हन्ति कामतस् तु प्रवासनम् ॥ (२३८।२)

नाददीत नृपः साधुर् महापातकिनो धनम् । (२३९।१)

आददानस् तु तल्लोभात् तेन दोषेण लिप्यते ॥ (२३९।२)

अप्सु प्रवेश्य तं दण्डं वरुणायोपपादयेत् । (२४०।१)

श्रुतवृत्तोपपन्ने वा ब्राह्मणे प्रतिपादयेत् ॥ (२४०।२)

ईशो दण्डस्य वरुणो राज्ञां दण्डधरो हि सः । (२४१।१)

ईशः सर्वस्य जगतो ब्राह्मणो वेदपारगः ॥ (२४१।२)

यत्र वर्जयते राजा पापकृद्भ्यो धनागमम् । (२४२।१)

तत्र कालेन जायन्ते मानवा दीर्घजीविनः ॥ (२४२।२)

निष्पद्यन्ते च सस्यानि यथोप्तानि विशां पृथक् । (२४३।१)

बालाश् च न प्रमीयन्ते विकृतं च न जायते ॥ (२४३।२)

ब्राह्मणान् बाधमानं तु कामाद् अवरवर्णजम् । (२४४।१)

हन्याच् चित्रैर् वधोपायैर् उद्वेजनकरैर् नृपः ॥ (२४४।२)

यावान् अवध्यस्य वधे तावान् वध्यस्य मोक्षणे । (२४५।१)

अधर्मो नृपतेर् दृष्टो धर्मस् तु विनियच्छतः ॥ (२४५।२)

उदितो ऽयं विस्तरशो मिथो विवादमानयोः । (२४६।१)

अष्टादशसु मार्गेषु व्यवहारस्य निर्णयः ॥ (२४६।२)

एवं धर्म्याणि कार्याणि सम्यक् कुर्वन् महीपतिः । (२४७।१)

देशान् अलब्धान् लिप्सेत लब्धांश् च परिपालयेत् ॥ (२४७।२)

सम्यङ्निविष्टदेशस् तु कृतदुर्गश् च शास्त्रतः । (२४८।१)

कण्टकोद्धरणे नित्यम् आतिष्ठेद् यत्नम् उत्तमम् ॥ (२४८।२)

रक्षणाद् आर्यवृत्तानां कण्टकानां च शोधनात् । (२४९।१)

नरेन्द्रास् त्रिदिवं यान्ति प्रजापालनतत्पराः ॥ (२४९।२)

अशासंस् तस्करान् यस् तु बलिं गृह्णाति पार्थिवः । (२५०।१)

तस्य प्रक्षुभ्यते राष्ट्रं स्वर्गाच् च परिहीयते ॥ (२५०।२)

निर्भयं तु भवेद् यस्य राष्ट्रं बाहुबलाश्रितम् । (२५१।१)

तस्य तद् वर्धते नित्यं सिच्यमान इव द्रुमः ॥ (२५१।२)

द्विविधांस् तस्करान् विद्यात् परद्रव्यापहारकान् । (२५२।१)

प्रकाशांश् चाप्रकाशांश् च चारचक्षुर् महीपतिः ॥ (२५२।२)

प्रकाशवञ्चकास् तेषां नानापण्योपजीविनः । (२५३।१)

प्रच्छन्नवञ्चकास् त्व् एते ये स्तेनाटविकादयः ॥ (२५३।२)

उत्कोचकाश् चोपधिका वञ्चकाः कितवास् तथा । (२५४।१)

मङ्गलादेशवृत्ताश् च भद्राश् चेक्षणिकैः सह ॥ (२५४।२)

असम्यक्कारिणश् चैव महामात्राश् चिकित्सकाः । (२५५।१)

शिल्पोपचारयुक्ताश् च निपुणाः पण्ययोषितः ॥ (२५५।२)

एवमादीन् विजानीयात् प्रकाशांल् लोककण्टकान् । (२५६।१)

निगूढचारिणश् चान्यान् अनार्यान् आर्यलिङ्गिनः ॥ (२५६।२)

तान् विदित्वा सुचरितैर् गूढैस् तत्कर्मकारिभिः । (२५७।१)

चारैश् चानेकसंस्थानैः प्रोत्साद्य वशम् आनयेत् ॥ (२५७।२)

तेषां दोषान् अभिख्याप्य स्वे स्वे कर्मणि तत्त्वतः । (२५८।१)

कुर्वीत शासनं राजा सम्यक् सारापराधतः ॥ (२५८।२)

न हि दण्डाद् ऋते शक्यः कर्तुं पापविनिग्रहः । (२५९।१)

स्तेनानां पापबुद्धीनां निभृतं चरतां क्षितौ ॥ (२५९।२)

चतुष्पथांश् चैत्यवृक्षाः समाजाः प्रेक्षणानि च ॥ (२६०।२)

जीर्णोद्यानान्य् अरण्यानि कारुकावेशनानि च । (२६१।१)

शून्यानि चाप्य् अगाराणि वनान्य् उपवनानि च ॥ (२६१।२)

एवंविधान् नृपो देशान् गुल्मैः स्थावरजङ्गमैः । (२६२।१)

तस्करप्रतिषेधार्थं चारैश् चाप्य् अनुचारयेत् ॥ (२६२।२)

तत्सहायैर् अनुगतैर् नानाकर्मप्रवेदिभिः । (२६३।१)

विद्याद् उत्सादयेच् चैव निपुणैः पूर्वतस्करैः ॥ (२६३।२)

भक्ष्यभोज्योपदेशैश् च ब्राह्मणानां च दर्शनैः । (२६४।१)

शौर्यकर्मापदेशैश् च कुर्युस् तेषां समागमम् ॥ (२६४।२)

ये तत्र नोपसर्पेयुर् मूलप्रणिहिताश् च ये ॥ (२६५।१)

तान् प्रसह्य नृपो हन्यात् समित्रज्ञातिबान्धवान् ॥ (२६६।१)

न होढेन विना चौरं घातयेद् धार्मिको नृपः । (२६७।१)

सहोढं सोपकरणं घातयेद् अविचारयन् ॥ (२६७।२)

ग्रामेष्व् अपि च ये केचिच् चौराणां भक्तदायकाः । (२६८।१)

भाण्डावकाशदाश् चैव सर्वांस् तान् अपि घातयेत् ॥ (२६८।२)

राष्ट्रेषु रक्षाधिकृतान् सामन्तांश् चैव चोदितान् । (२६९।१)

अभ्याघातेषु मध्यस्थाञ् शिष्याच् चौरान् इव द्रुतम् ॥ (२६९।२)

यश् चापि धर्मसमयात् प्रच्युतो धर्मजीवनः । (२७०।१)

दण्डेनैव तम् अप्य् ओषेत् स्वकाद् धर्माद्धि विच्युतम् ॥ (२७०।२)

ग्रामघाते हिताभङ्गे पथि मोषाभिदर्शने । (२७१।१)

शक्तितो नाभिधावन्तो निर्वास्याः सपरिच्छदाः ॥ (२७१।२)

राज्ञः कोशापहर्तॄंश् च प्रतिकूलेषु च स्थितान् । (२७२।१)

घातयेद् विविधैर् दण्डैर् अरीणां चोपजापकान् ॥ (२७२।२)

संधिं छित्त्वा तु ये चौर्यं रात्रौ कुर्वन्ति तस्कराः । (२७३।१)

तेषां छित्त्वा नृपो हस्तौ तीक्ष्णे शूले निवेशयेत् ॥ (२७३।२)

अङ्गुलीर् ग्रन्थिभेदस्य छेदयेत् प्रथमे ग्रहे । (२७४।१)

द्वितीये हस्तचरणौ तृतीये वधम् अर्हति ॥ (२७४।२)

अग्निदान् भक्तदांश् चैव तथा शस्त्रावकाशदान् । (२७५।१)

संनिधातॄंश् च मोषस्य हन्याच् चौरम् इवेश्वरः ॥ (२७५।२)

तडागभेदकं हन्याद् अप्सु शुद्धवधेन वा । (२७६।१)

यद् वापि प्रतिसंस्कुर्याद् दाप्यस् तूत्तमसाहसम् ॥ (२७६।२)

कोष्ठागारायुधागारदेवतागारभेदकान् । (२७७।१)

हस्त्यश्वरथहर्तॄंश् च हन्याद् एवाविचारयन् ॥ (२७७।२)

यस् तु पूर्वनिविष्टस्य तडागस्योदकं हरेत् । (२७८।१)

आगमं वाप्य् अपां भिन्द्यात् स दाप्यः पूर्वसाहसम् ॥ (२७८।२)

समुत्सृजेद् राजमार्गे यस् त्व् अमेध्यम् अनापदि । (२७९।१)

स द्वौ कार्षापणौ दद्याद् अमेध्यं चाशु शोधयेत् ॥ (२७९।२)

आपद्गतो ऽथ वा वृद्धा गर्भिणी बाल एव वा । (२८०।१)

परिभाषणम् अर्हन्ति तच् च शोध्यम् इति स्थितिः ॥ (२८०।२)

चिकित्सकानां सर्वेषां मिथ्याप्रचरतां दमः । (२८१।१)

अमानुषेषु प्रथमो मानुषेषु तु मध्यमः ॥ (२८१।२)

संक्रमध्वजयष्टीनां प्रतिमानां च भेदकः । (२८२।१)

प्रतिकुर्याच् च तत् सर्वं पञ्च दद्याच्छतानि च ॥ (२८२।२)

अदूषितानां द्रव्याणां दूषणे भेदने तथा । (२८३।१)

मणीनाम् अपवेधे च दण्डः प्रथमसाहसः ॥ (२८३।२)

समैर् हि विषमं यस् तु चरेद् वै मूल्यतो ऽपि वा । (२८४।१)

समाप्नुयाद् दमं पूर्वं नरो मध्यमम् एव वा ॥ (२८४।२)

बन्धनानि च सर्वाणि राजा मार्गे निवेशयेत् । (२८५।१)

दुःखिता यत्र दृश्येरन् विकृताः पापकारिणः ॥ (२८५।२)

प्राकारस्य च भेत्तारं परिखाणां च पूरकम् । (२८६।१)

द्वाराणां चैव भङ्क्तारं क्षिप्रम् एव प्रवासयेत् ॥ (२८६।२)

अभिचारेषु सर्वेषु कर्तव्यो द्विशतो दमः । (२८७।१)

मूलकर्मणि चानाप्तेः कृत्यासु विविधासु च ॥ (२८७।२)

अबीजविक्रयी चैव बीजोत्क्रष्टा तथैव च । (२८८।१)

मर्यादाभेदकश् चैव विकृतं प्राप्नुयाद् वधम् ॥ (२८८।२)

सर्वकण्टकपापिष्ठं हेमकारं तु पार्थिवः । (२८९।१)

प्रवर्तमानम् अन्याये छेदयेल् लवशः क्षुरैः ॥ (२८९।२)

सीताद्रव्यापहरणे शस्त्राणाम् औषधस्य च । (२९०।१)

कालम् आसाद्य कार्यं च राजा दण्डं प्रकल्पयेत् ॥ (२९०।२)

स्वाम्यमात्यौ पुरं राष्ट्रं कोशदण्डौ सुहृत् तथा । (२९१।१)

सप्त प्रकृतयो ह्य् एताः सप्ताङ्गं राज्यम् उच्यते ॥ (२९१।२)

सप्तानां प्रकृतीनां तु राज्यस्यासां यथाक्रमम् । (२९२।१)

पूर्वं पूर्वं गुरुतरं जानीयाद् व्यसनं महत् ॥ (२९२।२)

सप्ताङ्गस्येह राज्यस्य विष्टब्धस्य त्रिदण्डवत् । (२९३।१)

अन्योन्यगुणवैशेष्यान् न किंचिद् अतिरिच्यते ॥ (२९३।२)

तेषु तेषु तु कृत्येषु तत् तद् अङ्गं विशिष्यते । (२९४।१)

येन यत् साध्यते कार्यं तत् तस्मिन्श्रेष्ठम् उच्यते ॥ (२९४।२)

चारेणोत्साहयोगेन क्रिययैव च कर्मणाम् । (२९५।१)

स्वशक्तिं परशक्तिं च नित्यं विद्यान्महीपतिः ॥ (२९५।२)

पीडनानि च सर्वाणि व्यसनानि तथैव च । (२९६।१)

आरभेत ततः कार्यं संचिन्त्य गुरुलाघवम् ॥ (२९६।२)

आरभेतैव कर्माणि श्रान्तः श्रान्तः पुनः पुनः । (२९७।१)

कर्माण्य् आरभमाणं हि पुरुषं श्रीर् निषेवते ॥ (२९७।२)

कृतं त्रेतायुगं चैव द्वापरं कलिर् एव च । (२९८।१)

राज्ञो वृत्तानि सर्वाणि राजा हि युगम् उच्यते ॥ (२९८।२)

कलिः प्रसुप्तो भवति स जाग्रद् द्वापरं युगम् । (२९९।१)

कर्मस्व् अभ्युद्यतस् त्रेता विचरंस् तु कृतं युगम् ॥ (२९९।२)

इन्द्रस्यार्कस्य वायोश् च यमस्य वरुणस्य च । (३००।१)

चन्द्रस्याग्नेः पृथिव्याश् च तेजोवृत्तं नृपश् चरेत् ॥ (३००।२)

वार्षिकांश् चतुरो मासान् यथेन्द्रो ऽभिप्रवर्षति । (३०१।१)

तथाभिवर्षेत् स्वं राष्ट्रं कामैर् इन्द्रव्रतं चरन् ॥ (३०१।२)

अष्टौ मासान् यथादित्यस् तोयं हरति रश्मिभिः । (३०२।१)

तथा हरेत् करं राष्ट्रान् नित्यम् अर्कव्रतं हि तत् ॥ (३०२।२)

प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः । (३०३।१)

तथा चारैः प्रवेष्टव्यं व्रतम् एतद्धि मारुतम् ॥ (३०३।२)

यथा यमः प्रियद्वेष्यौ प्राप्ते काले नियच्छति । (३०४।१)

तथा राज्ञा नियन्तव्याः प्रजास् तद्धि यमव्रतम् ॥ (३०४।२)

वरुणेन यथा पाशैर् बद्ध एवाभिदृश्यते । (३०५।१)

तथा पापान् निगृह्णीयाद् व्रतम् एतद्धि वारुणम् ॥ (३०५।२)

परिपूर्णं यथा चन्द्रं दृष्ट्वा हृष्यन्ति मानवाः । (३०६।१)

तथा प्रकृतयो यस्मिन् स चान्द्रव्रतिको नृपः ॥ (३०६।२)

प्रतापयुक्तस् तेजस्वी नित्यं स्यात् पापकर्मसु । (३०७।१)

दुष्टसामन्तहिंस्रश् च तद् आग्नेयं व्रतं स्मृतम् ॥ (३०७।२)

यथा सर्वाणि भूतानि धरा धारयते समम् । (३०८।१)

तथा सर्वाणि भूतानि बिभ्रतः पार्थिवं व्रतम् ॥ (३०८।२)

एतैर् उपायैर् अन्यैश् च युक्तो नित्यम् अतन्द्रितः । (३०९।१)

स्तेनान् राजा निगृह्णीयात् स्वराष्ट्रे पर एव च ॥ (३०९।२)

पराम् अप्य् आपदं प्राप्तो ब्राह्मणान् न प्रकोपयेत् । (३१०।१)

ते ह्य् एनं कुपिता हन्युः सद्यः सबलवाहनम् ॥ (३१०।२)

यैः कृतः सर्वभक्ष्यो ऽग्निर् अपेयश् च महोदधिः । (३११।१)

क्षयी चाप्यायितः सोमः को न नश्येत् प्रकोप्य तान् ॥ (३११।२)

लोकान् अन्यान् सृजेयुर् ये लोकपालांश् च कोपिताः । (३१२।१)

देवान् कुर्युर् अदेवांश् च कः क्षिण्वंस् तान् समृध्नुयात् ॥ (३१२।२)

यान् उपाश्रित्य तिष्ठन्ति लोका देवाश् च सर्वदा । (३१३।१)

ब्रह्म चैव धनं येषां को हिंस्यात् ताञ् जिजीविषुः ॥ (३१३।२)

अविद्वांश् चैव विद्वांश् च ब्राह्मणो दैवतं महत् । (३१४।१)

प्रणीतश् चाप्रणीतश् च यथाग्निर् दैवतं महत् ॥ (३१४।२)

श्मशानेष्व् अपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति । (३१५।१)

हूयमानश् च यज्ञेषु भूय एवाभिवर्धते ॥ (३१५।२)

एवं यद्य् अप्य् अनिष्टेषु वर्तन्ते सर्वकर्मसु । (३१६।१)

सर्वथा ब्राह्मणाः पूज्याः परमं दैवतम् हि तत् ॥ (३१६।२)

क्षत्रस्यातिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणान् प्रति सर्वशः । (३१७।१)

ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात् क्षत्रं हि ब्रह्मसम्भवम् ॥ (३१७।२)

अद्भ्यो ऽग्निर् ब्रह्मतः क्षत्रम् अश्मनो लोहम् उत्थितम् । (३१८।१)

तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ (३१८।२)

नाब्रह्म क्षत्रम् ऋध्नोति नाक्षत्रं ब्रह्म वर्धते । (३१९।१)

ब्रह्म क्षत्रं च संपृक्तम् इह चामुत्र वर्धते ॥ (३१९।२)

दत्त्वा धनं तु विप्रेभ्यः सर्वदण्डसमुत्थितम् । (३२०।१)

पुत्रे राज्यं समासृज्य कुर्वीत प्रायणं रणे ॥ (३२०।२)

एवं चरन् सदा युक्तो राजधर्मेषु पार्थिवः । (३२१।१)

हितेषु चैव लोकस्य सर्वान् भृत्यान् नियोजयेत् ॥ (३२१।२)

एषो ऽखिलः कर्मविधिर् उक्तो राज्ञः सनातनः । (३२२।१)

इमं कर्मविधिं विद्यात् क्रमशो वैश्यशूद्रयोः ॥ (३२२।२)

वैश्यस् तु कृतसंस्कारः कृत्वा दारपरिग्रहम् । (३२३।१)

वार्त्तायां नित्ययुक्तः स्यात् पशूनां चैव रक्षणे ॥ (३२३।२)

प्रजापतिर् हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे पशून् । (३२४।१)

ब्राह्मणाय च राज्ञे च सर्वाः परिददे प्रजाः ॥ (३२४।२)

न च वैश्यस्य कामः स्यान् न रक्षेयं पशून् इति । (३२५।१)

वैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथंचन ॥ (३२५।२)

मणिमुक्ताप्रवालानां लोहानां तान्तवस्य च । (३२६।१)

गन्धानां च रसानां च विद्याद् अर्घबलाबलम् ॥ (३२६।२)

बीजानाम् उप्तिविच् च स्यात् क्षेत्रदोषगुणस्य च । (३२७।१)

मानयोगं च जानीयात् तुलायोगांश् च सर्वशः । (३२७।२)

सारासारं च भाण्डानां देशानां च गुणागुणान् । (३२७।३)

लाभालाभं च पण्यानां पशूनां परिवर्धनम् ॥ (३२७।४)

भृत्यानां च भृतिं विद्याद् भाषाश् च विविधा नॄणां । (३२८।१)

द्रव्याणां स्थानयोगांश् च क्रयविक्रयम् एव च ॥ (३२८।२)

धर्मेण च द्रव्यवृद्धाव् आतिष्ठेद् यत्नम् उत्तमम् । (३२९।१)

दद्याच् च सर्वभूतानाम् अन्नम् एव प्रयत्नतः ॥ (३२९।२)

विप्राणां वेदविदुषां गृहस्थानां यशस्विनाम् । (३३०।१)

शुश्रूषैव तु शूद्रस्य धर्मो नैःश्रेयसः परः ॥ (३३०।२)

शुचिर् उत्कृष्टशुश्रूषुर् मृदुवाग् अनहंकृतः । (३३१।१)

ब्राह्मणाद्याश्रयो नित्यम् उत्कृष्टां जातिम् अश्नुते ॥ (३३१।२)

एषो ऽनापदि वर्णानाम् उक्तः कर्मविधिः शुभः । (३३२।१)

आपद्य् अपि हि यस् तेषां क्रमशस् तन् निबोधत ॥ (३३२।२)