मृगेन्द्रतन्त्रMṛgendratantra

MṛgT, 1, 11

11 of 12 · 54 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

अथ सिद्ध्यादिवर्गाणां लेशात् सामान्यलक्षणम् । (१।१)

atha siddhyādivargāṇāṃ leśāt sāmānyalakṣaṇam |

1.2१.२

कथ्यते विप्लवो मा भूत् समासोक्तेः प्रभेदशः ॥ (१।२)

kathyate viplavo mā bhūt samāsokteḥ prabhedaśaḥ ||

2.1२.१

पुंस्प्रकृत्यादिविषया बुद्धिर् या सिद्धिर् अत्र सा । (२।१)

puṃsprakṛtyādiviṣayā buddhir yā siddhir atra sā |

2.2२.२

तुष्टिर् नुर् अकृतार्थस्य कृतार्थो ऽस्मीति या मतिः ॥ (२।२)

tuṣṭir nur akṛtārthasya kṛtārtho 'smīti yā matiḥ ||

3.1३.१

अशक्तिः कारकापाये सदर्थाप्रभविष्णुता । (३।१)

aśaktiḥ kārakāpāye sadarthāprabhaviṣṇutā |

3.2३.२

किंचित् सामान्यतो ऽन्यत्र मतिर् अन्या विपर्ययः ॥ (३।२)

kiṃcit sāmānyato 'nyatra matir anyā viparyayaḥ ||

4.1४.१

प्रकाशकतया सिद्धिर् व्यक्तादेः सत्त्वभावजा । (४।१)

prakāśakatayā siddhir vyaktādeḥ sattvabhāvajā |

4.2४.२

प्रकाशार्थप्रवृत्तत्वाद् रजोऽंशप्रभवापि च ॥ (४।२)

prakāśārthapravṛttatvād rajo'ṃśaprabhavāpi ca ||

5.1५.१

तुष्टिर् मिथ्यास्वरूपत्वात् तमोगुणनिबन्धना । (५।१)

tuṣṭir mithyāsvarūpatvāt tamoguṇanibandhanā |

5.2५.२

सुखरूपतया ब्रह्मन् सात्त्विक्यप्यवसीयते ॥ (५।२)

sukharūpatayā brahman sāttvikyapyavasīyate ||

6.1६.१

अशक्तिरप्रवृत्तत्वात् तामसी दुःखभावतः । (६।१)

aśaktirapravṛttatvāt tāmasī duḥkhabhāvataḥ |

6.2६.२

राजस्यपि गुणो दृष्टः कार्ये कारणसंश्रयः ॥ (६।२)

rājasyapi guṇo dṛṣṭaḥ kārye kāraṇasaṃśrayaḥ ||

7.1७.१

विपर्ययस् तमोयोनिर् मिथ्यारूपतया स च । (७।१)

viparyayas tamoyonir mithyārūpatayā sa ca |

7.2७.२

सामान्यमात्रकाभासात् सत्त्वात्मेति विनिश्चितः ॥ (७।२)

sāmānyamātrakābhāsāt sattvātmeti viniścitaḥ ||

8.1८.१

इति बुद्धिप्रकाशोऽयं भावप्रत्ययलक्षणः । (८।१)

iti buddhiprakāśo'yaṃ bhāvapratyayalakṣaṇaḥ |

8.2८.२

बोध इत्युच्यते बोधव्यक्तिभूमितया पशोः ॥ (८।२)

bodha ityucyate bodhavyaktibhūmitayā paśoḥ ||

9.1९.१

बुद्धिर् बोधनिमित्तं चेद् विद्या तद्व्यतिरिच्यते । (९।१)

buddhir bodhanimittaṃ ced vidyā tadvyatiricyate |

9.2९.२

रागोऽपि सत्यवैराग्ये कलायोनिः करोति किम् ॥ (९।२)

rāgo'pi satyavairāgye kalāyoniḥ karoti kim ||

10.1१०.१

व्यञ्जकान्तरसद्भावे व्यञ्जकं यद्यपार्थकम् । (१०।१)

vyañjakāntarasadbhāve vyañjakaṃ yadyapārthakam |

10.2१०.२

मनोदेवार्थसद्भावे सति धीर् अप्यनर्थिका ॥ (१०।२)

manodevārthasadbhāve sati dhīr apyanarthikā ||

11.1११.१

अथैवं ब्रुवते केचित्करणत्वविवक्षया । (११।१)

athaivaṃ bruvate kecitkaraṇatvavivakṣayā |

11.2११.२

सो ऽपि देवैर् मनःषष्ठैः पक्षोऽनैकान्तिकः स्मृतः ॥ (११।२)

so 'pi devair manaḥṣaṣṭhaiḥ pakṣo'naikāntikaḥ smṛtaḥ ||

12.1१२.१

अथैकविनियोगित्वे सत्येकमतिरिच्यते । (१२।१)

athaikaviniyogitve satyekamatiricyate |

12.2१२.२

श्रोत्रदृक्पाणिपादादि ततो भिन्नार्थमस्तु नुः ॥ (१२।२)

śrotradṛkpāṇipādādi tato bhinnārthamastu nuḥ ||

13.1१३.१

न चैकविनियोगित्वं विद्याबुद्ध्योः कथंचन । (१३।१)

na caikaviniyogitvaṃ vidyābuddhyoḥ kathaṃcana |

13.2१३.२

विनियोगान्तरद्वारा न दुष्टानेकसाध्यता ॥ (१३।२)

viniyogāntaradvārā na duṣṭānekasādhyatā ||

14.1१४.१

विद्या व्यक्ताणुचिच्छक्तिर् नुन्नाक्षेशाक्षगोचरान् । (१४।१)

vidyā vyaktāṇucicchaktir nunnākṣeśākṣagocarān |

14.2१४.२

स्वीकृत्य पुंस्प्रयुक्तस्य करणस्यैति कर्मताम् ॥ (१४।२)

svīkṛtya puṃsprayuktasya karaṇasyaiti karmatām ||

15.1१५.१

मतिस्तेनेतरा रागो न गौणस्तद्विधर्मतः । (१५।१)

matistenetarā rāgo na gauṇastadvidharmataḥ |

15.2१५.२

तच्च भोग्यत्वमेतद्वा वीतरागस्ततो हतः ॥ (१५।२)

tacca bhogyatvametadvā vītarāgastato hataḥ ||

16.1१६.१

रागोऽर्थेष्वभिलाषो यो न सोऽस्ति विषयद्वये । (१६।१)

rāgo'rtheṣvabhilāṣo yo na so'sti viṣayadvaye |

16.2१६.२

कर्मास्तु व्यापकं कल्प्यं कल्पितेऽपीतरत्र यत् ॥ (१६।२)

karmāstu vyāpakaṃ kalpyaṃ kalpite'pītaratra yat ||

17.1१७.१

कर्मणः केवलस्योक्तं नियतावेव दूषणम् । (१७।१)

karmaṇaḥ kevalasyoktaṃ niyatāveva dūṣaṇam |

17.2१७.२

दोषः सहानवस्थानो नासाम्याद्द्वेषरागयोः ॥ (१७।२)

doṣaḥ sahānavasthāno nāsāmyāddveṣarāgayoḥ ||

18.1१८.१

सर्वस्य सर्वदा सर्वा प्रवृत्तिः सुखबुद्धिजा । (१८।१)

sarvasya sarvadā sarvā pravṛttiḥ sukhabuddhijā |

18.2१८.२

प्रवृत्तस्य सुखं दुःखं मोहो वाप्युपजायते ॥ (१८।२)

pravṛttasya sukhaṃ duḥkhaṃ moho vāpyupajāyate ||

19.1१९.१

प्रवृत्त्यनन्तरं द्वेषो रागस्तत्पूर्वकालतः । (१९।१)

pravṛttyanantaraṃ dveṣo rāgastatpūrvakālataḥ |

19.2१९.२

द्वेषान्ते स पुनर्येन वीर्यवद्योगकारणम् ॥ (१९।२)

dveṣānte sa punaryena vīryavadyogakāraṇam ||

20.1२०.१

अथ व्यक्तान्तराद्बुद्धेर्गर्वोऽभूत्करणं चितः । (२०।१)

atha vyaktāntarādbuddhergarvo'bhūtkaraṇaṃ citaḥ |

20.2२०.२

व्यापाराद्यस्य चेष्टन्ते शारीराः पञ्च वायवः ॥ (२०।२)

vyāpārādyasya ceṣṭante śārīrāḥ pañca vāyavaḥ ||

21.1२१.१

प्राणापानादयस्ते तु भिन्ना वृत्तेर्न वस्तुतः । (२१।१)

prāṇāpānādayaste tu bhinnā vṛtterna vastutaḥ |

21.2२१.२

वृत्तिं लेशान्निगदतो भरद्वाज निबोध मे ॥ (२१।२)

vṛttiṃ leśānnigadato bharadvāja nibodha me ||

22.1२२.१

वृत्तिः प्रणयनं नाम यत्तज्जीवनमुच्यते । (२२।१)

vṛttiḥ praṇayanaṃ nāma yattajjīvanamucyate |

22.2२२.२

यत्तदूहं मतिः पुंसां भ्रमत्यन्धेव मार्गती ॥ (२२।२)

yattadūhaṃ matiḥ puṃsāṃ bhramatyandheva mārgatī ||

23.1२३.१

तत्कुर्वन्नुच्यते प्राणः प्राणो वा प्राणयोगतः । (२३।१)

tatkurvannucyate prāṇaḥ prāṇo vā prāṇayogataḥ |

23.2२३.२

चित्यातिवाहिके शक्तौ प्राणशब्दः कलासु च ॥ (२३।२)

cityātivāhike śaktau prāṇaśabdaḥ kalāsu ca ||

24.1२४.१

तथापनयनं भुक्तपीतविण्मूत्ररेतसाम् । (२४।१)

tathāpanayanaṃ bhuktapītaviṇmūtraretasām |

24.2२४.२

कुर्वन्नपानशब्देन गीयते तत्त्वदर्शिभिः ॥ (२४।२)

kurvannapānaśabdena gīyate tattvadarśibhiḥ ||

25.1२५.१

समन्ततो ऽन्नपानस्य समत्वेन समर्पणम् । (२५।१)

samantato 'nnapānasya samatvena samarpaṇam |

25.2२५.२

कुर्वन्समान इत्युक्तो व्यानो विनमनात्तनोः ॥ (२५।२)

kurvansamāna ityukto vyāno vinamanāttanoḥ ||

26.1२६.१

विवक्षायत्नपूर्वेण कोष्ठव्योमगुणध्वनेः । (२६।१)

vivakṣāyatnapūrveṇa koṣṭhavyomaguṇadhvaneḥ |

26.2२६.२

वागिन्द्रियसहायेन क्रियते येन वर्णता ॥ (२६।२)

vāgindriyasahāyena kriyate yena varṇatā ||

27.1२७.१

स उदानः शरीरेऽस्मिन्स्थानं यद्यस्य धारणे । (२७।१)

sa udānaḥ śarīre'sminsthānaṃ yadyasya dhāraṇe |

27.2२७.२

जयः फलं वाच्यशेषं पत्या स्कन्धान्तरेरितम् ॥ (२७।२)

jayaḥ phalaṃ vācyaśeṣaṃ patyā skandhāntareritam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MṛgT, 1, 11

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit