MṛgT, 1, 11
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ सिद्ध्यादिवर्गाणां लेशात् सामान्यलक्षणम् । (१।१)
atha siddhyādivargāṇāṃ leśāt sāmānyalakṣaṇam |
कथ्यते विप्लवो मा भूत् समासोक्तेः प्रभेदशः ॥ (१।२)
kathyate viplavo mā bhūt samāsokteḥ prabhedaśaḥ ||
पुंस्प्रकृत्यादिविषया बुद्धिर् या सिद्धिर् अत्र सा । (२।१)
puṃsprakṛtyādiviṣayā buddhir yā siddhir atra sā |
तुष्टिर् नुर् अकृतार्थस्य कृतार्थो ऽस्मीति या मतिः ॥ (२।२)
tuṣṭir nur akṛtārthasya kṛtārtho 'smīti yā matiḥ ||
किंचित् सामान्यतो ऽन्यत्र मतिर् अन्या विपर्ययः ॥ (३।२)
kiṃcit sāmānyato 'nyatra matir anyā viparyayaḥ ||
प्रकाशकतया सिद्धिर् व्यक्तादेः सत्त्वभावजा । (४।१)
prakāśakatayā siddhir vyaktādeḥ sattvabhāvajā |
प्रकाशार्थप्रवृत्तत्वाद् रजोऽंशप्रभवापि च ॥ (४।२)
prakāśārthapravṛttatvād rajo'ṃśaprabhavāpi ca ||
तुष्टिर् मिथ्यास्वरूपत्वात् तमोगुणनिबन्धना । (५।१)
tuṣṭir mithyāsvarūpatvāt tamoguṇanibandhanā |
सामान्यमात्रकाभासात् सत्त्वात्मेति विनिश्चितः ॥ (७।२)
sāmānyamātrakābhāsāt sattvātmeti viniścitaḥ ||
बुद्धिर् बोधनिमित्तं चेद् विद्या तद्व्यतिरिच्यते । (९।१)
buddhir bodhanimittaṃ ced vidyā tadvyatiricyate |
व्यञ्जकान्तरसद्भावे व्यञ्जकं यद्यपार्थकम् । (१०।१)
vyañjakāntarasadbhāve vyañjakaṃ yadyapārthakam |
मनोदेवार्थसद्भावे सति धीर् अप्यनर्थिका ॥ (१०।२)
manodevārthasadbhāve sati dhīr apyanarthikā ||
सो ऽपि देवैर् मनःषष्ठैः पक्षोऽनैकान्तिकः स्मृतः ॥ (११।२)
so 'pi devair manaḥṣaṣṭhaiḥ pakṣo'naikāntikaḥ smṛtaḥ ||
श्रोत्रदृक्पाणिपादादि ततो भिन्नार्थमस्तु नुः ॥ (१२।२)
śrotradṛkpāṇipādādi tato bhinnārthamastu nuḥ ||
न चैकविनियोगित्वं विद्याबुद्ध्योः कथंचन । (१३।१)
na caikaviniyogitvaṃ vidyābuddhyoḥ kathaṃcana |
विद्या व्यक्ताणुचिच्छक्तिर् नुन्नाक्षेशाक्षगोचरान् । (१४।१)
vidyā vyaktāṇucicchaktir nunnākṣeśākṣagocarān |
स्वीकृत्य पुंस्प्रयुक्तस्य करणस्यैति कर्मताम् ॥ (१४।२)
svīkṛtya puṃsprayuktasya karaṇasyaiti karmatām ||
रागोऽर्थेष्वभिलाषो यो न सोऽस्ति विषयद्वये । (१६।१)
rāgo'rtheṣvabhilāṣo yo na so'sti viṣayadvaye |
कर्मास्तु व्यापकं कल्प्यं कल्पितेऽपीतरत्र यत् ॥ (१६।२)
karmāstu vyāpakaṃ kalpyaṃ kalpite'pītaratra yat ||
सर्वस्य सर्वदा सर्वा प्रवृत्तिः सुखबुद्धिजा । (१८।१)
sarvasya sarvadā sarvā pravṛttiḥ sukhabuddhijā |
प्रवृत्तस्य सुखं दुःखं मोहो वाप्युपजायते ॥ (१८।२)
pravṛttasya sukhaṃ duḥkhaṃ moho vāpyupajāyate ||
प्रवृत्त्यनन्तरं द्वेषो रागस्तत्पूर्वकालतः । (१९।१)
pravṛttyanantaraṃ dveṣo rāgastatpūrvakālataḥ |
द्वेषान्ते स पुनर्येन वीर्यवद्योगकारणम् ॥ (१९।२)
dveṣānte sa punaryena vīryavadyogakāraṇam ||
अथ व्यक्तान्तराद्बुद्धेर्गर्वोऽभूत्करणं चितः । (२०।१)
atha vyaktāntarādbuddhergarvo'bhūtkaraṇaṃ citaḥ |
व्यापाराद्यस्य चेष्टन्ते शारीराः पञ्च वायवः ॥ (२०।२)
vyāpārādyasya ceṣṭante śārīrāḥ pañca vāyavaḥ ||
प्राणापानादयस्ते तु भिन्ना वृत्तेर्न वस्तुतः । (२१।१)
prāṇāpānādayaste tu bhinnā vṛtterna vastutaḥ |
यत्तदूहं मतिः पुंसां भ्रमत्यन्धेव मार्गती ॥ (२२।२)
yattadūhaṃ matiḥ puṃsāṃ bhramatyandheva mārgatī ||
तत्कुर्वन्नुच्यते प्राणः प्राणो वा प्राणयोगतः । (२३।१)
tatkurvannucyate prāṇaḥ prāṇo vā prāṇayogataḥ |
चित्यातिवाहिके शक्तौ प्राणशब्दः कलासु च ॥ (२३।२)
cityātivāhike śaktau prāṇaśabdaḥ kalāsu ca ||
कुर्वन्नपानशब्देन गीयते तत्त्वदर्शिभिः ॥ (२४।२)
kurvannapānaśabdena gīyate tattvadarśibhiḥ ||
कुर्वन्समान इत्युक्तो व्यानो विनमनात्तनोः ॥ (२५।२)
kurvansamāna ityukto vyāno vinamanāttanoḥ ||
स उदानः शरीरेऽस्मिन्स्थानं यद्यस्य धारणे । (२७।१)
sa udānaḥ śarīre'sminsthānaṃ yadyasya dhāraṇe |
जयः फलं वाच्यशेषं पत्या स्कन्धान्तरेरितम् ॥ (२७।२)
jayaḥ phalaṃ vācyaśeṣaṃ patyā skandhāntareritam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.