मूलमध्यमकारिकाःMūlamadhyamakārikāḥ
MMadhKār, 25
Select a line for its word-by-word analysis.
यदि शून्यम् इदं सर्वम् उदयो नास्ति न व्ययः । (१।१)
yadi śūnyam idaṃ sarvam udayo nāsti na vyayaḥ |
प्रहाणाद् वा निरोधाद् वा कस्य निर्वाणम् इष्यते ॥ (१।२)
prahāṇād vā nirodhād vā kasya nirvāṇam iṣyate ||
यद्यशून्यम् इदं सर्वम् उदयो नास्ति न व्ययः । (२।१)
yadyaśūnyam idaṃ sarvam udayo nāsti na vyayaḥ |
प्रहाणाद् वा निरोधाद् वा कस्य निर्वाणम् इष्यते ॥ (२।२)
prahāṇād vā nirodhād vā kasya nirvāṇam iṣyate ||
अप्रहीणम् असंप्राप्तम् अनुच्छिन्नम् अशाश्वतम् । (३।१)
aprahīṇam asaṃprāptam anucchinnam aśāśvatam |
अनिरुद्धम् अनुत्पन्नम् एतन्निर्वाणम् उच्यते ॥ (३।२)
aniruddham anutpannam etannirvāṇam ucyate ||
भावश्च यदि निर्वाणं निर्वाणं संस्कृतं भवेत् । (५।१)
bhāvaśca yadi nirvāṇaṃ nirvāṇaṃ saṃskṛtaṃ bhavet |
निर्वाणं नानुपादाय कश्चिद् भावो हि विद्यते ॥ (६।२)
nirvāṇaṃ nānupādāya kaścid bhāvo hi vidyate ||
भावो यदि न निर्वाणम् अभावः किं भविष्यति । (७।१)
bhāvo yadi na nirvāṇam abhāvaḥ kiṃ bhaviṣyati |
निर्वाणं यत्र भावो न नाभावस्तत्र विद्यते ॥ (७।२)
nirvāṇaṃ yatra bhāvo na nābhāvastatra vidyate ||
निर्वाणं न ह्यभावो ऽस्ति यो ऽनुपादाय विद्यते ॥ (८।२)
nirvāṇaṃ na hyabhāvo 'sti yo 'nupādāya vidyate ||
प्रहाणं चाब्रवीच्छास्ता भवस्य विभवस्य च । (१०।१)
prahāṇaṃ cābravīcchāstā bhavasya vibhavasya ca |
तस्मान्न भावो नाभावो निर्वाणम् इति युज्यते ॥ (१०।२)
tasmānna bhāvo nābhāvo nirvāṇam iti yujyate ||
भवेद् अभावो भावश्च निर्वाणम् उभयं यदि । (११।१)
bhaved abhāvo bhāvaśca nirvāṇam ubhayaṃ yadi |
भवेद् अभावो भावश्च मोक्षस्तच्च न युज्यते ॥ (११।२)
bhaved abhāvo bhāvaśca mokṣastacca na yujyate ||
भवेद् अभावो भावश्च निर्वाणम् उभयं यदि । (१२।१)
bhaved abhāvo bhāvaśca nirvāṇam ubhayaṃ yadi |
भवेद् अभावो भावश्च निर्वाणम् उभयं कथम् । (१३।१)
bhaved abhāvo bhāvaśca nirvāṇam ubhayaṃ katham |
असंस्कृतं हि निर्वाणं भावाभावौ च संस्कृतौ ॥ (१३।२)
asaṃskṛtaṃ hi nirvāṇaṃ bhāvābhāvau ca saṃskṛtau ||
भवेद् अभावो भावश्च निर्वाण उभयं कथम् । (१४।१)
bhaved abhāvo bhāvaśca nirvāṇa ubhayaṃ katham |
नैवाभावो नैव भावो निर्वाणम् इति याञ्जना । (१५।१)
naivābhāvo naiva bhāvo nirvāṇam iti yāñjanā |
अभावे चैव भावे च सा सिद्धे सति सिध्यति ॥ (१५।२)
abhāve caiva bhāve ca sā siddhe sati sidhyati ||
नैवाभावो नैव भावो निर्वाणं यदि विद्यते । (१६।१)
naivābhāvo naiva bhāvo nirvāṇaṃ yadi vidyate |
परं निरोधाद् भगवान् भवतीत्येव नाज्यते । (१७।१)
paraṃ nirodhād bhagavān bhavatītyeva nājyate |
तिष्ठमानो ऽपि भगवान् भवतीत्येव नाज्यते । (१८।१)
tiṣṭhamāno 'pi bhagavān bhavatītyeva nājyate |
न संसारस्य निर्वाणात् किंचिद् अस्ति विशेषणम् । (१९।१)
na saṃsārasya nirvāṇāt kiṃcid asti viśeṣaṇam |
न निर्वाणस्य संसारात् किंचिद् अस्ति विशेषणम् ॥ (१९।२)
na nirvāṇasya saṃsārāt kiṃcid asti viśeṣaṇam ||
निर्वाणस्य च या कोटिः कोटिः संसरणस्य च । (२०।१)
nirvāṇasya ca yā koṭiḥ koṭiḥ saṃsaraṇasya ca |
न तयोर् अन्तरं किंचित् सुसूक्ष्मम् अपि विद्यते ॥ (२०।२)
na tayor antaraṃ kiṃcit susūkṣmam api vidyate ||
परं निरोधाद् अन्ताद्याः शाश्वताद्याश्च दृष्टयः । (२१।१)
paraṃ nirodhād antādyāḥ śāśvatādyāśca dṛṣṭayaḥ |
निर्वाणम् अपरान्तं च पूर्वान्तं च समाश्रिताः ॥ (२१।२)
nirvāṇam aparāntaṃ ca pūrvāntaṃ ca samāśritāḥ ||
शून्येषु सर्वधर्मेषु किम् अनन्तं किम् अन्तवत् । (२२।१)
śūnyeṣu sarvadharmeṣu kim anantaṃ kim antavat |
किम् अनन्तम् अन्तवच्च नानन्तं नान्तवच्च किम् ॥ (२२।२)
kim anantam antavacca nānantaṃ nāntavacca kim ||
किं तद् एव किम् अन्यत् किं शाश्वतं किम् अशाश्वतम् । (२३।१)
kiṃ tad eva kim anyat kiṃ śāśvataṃ kim aśāśvatam |
अशाश्वतं शाश्वतं च किं वा नोभयम् अप्यथ ॥ (२३।२)
aśāśvataṃ śāśvataṃ ca kiṃ vā nobhayam apyatha ||
न क्वचित् कस्यचित् कश्चिद् धर्मो बुद्धेन देशितः ॥ (२४।२)
na kvacit kasyacit kaścid dharmo buddhena deśitaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.