अथातो हिमशैलाग्रे देवदारुवनालये । (१।१)

व्यासम् एकाग्रम् आसीनम् अपृच्छन्न् ऋषयः पुरा ॥ (१।२)

मानुषाणां हितं धर्मं वर्तमाने कलौ युगे । (२।१)

शौचाचारं यथावच् च वद सत्यवतीसुत ॥ (२।२)

तच्छ्रुत्वा ऋषिवाक्यं तु सशिष्यो ऽग्न्यर्कसंनिभः । (३।१)

प्रत्युवाच महातेजाः श्रुतिस्मृतिविशारदः ॥ (३।२)

न चाहं सर्वतत्त्वज्ञः कथं धर्मं वदाम्य् अहं । (४।१)

अस्मत्पितैव प्रष्टव्य इति व्यासः सुतो ऽब्रवीत् ॥ (४।२)

ततस् त ऋषयः सर्वे धर्मतत्त्वार्थकाङ्क्षिणः । (५।१)

ऋषिं व्यासं पुरस्कृत्य गता बदरिकाश्रमम् ॥ (५।२)

नानापुष्पलताकीर्णं फलवृक्षैर् अलंकृतम् । (६।१)

नदीप्रस्रवणोपेतं पुण्यतीर्थोपशोभितं ॥ (६।२)

मृगपक्षिनिनादाढ्यं देवतायतनावृतम् । (७।१)

यक्षगन्धर्वसिद्धैश् च नृत्यगीतैर् अलंकृतम् ॥ (७।२)

तस्मिन्न् ऋषिसभामध्ये शक्तिपुत्रं पराशरम् । (८।१)

सुखासीनं महातेजा मुनिमुख्यगणावृतम् ॥ (८।२)

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा व्यासस् तु ऋषिभिः सह । (९।१)

प्रदक्षिणाभिवादैश् च स्तुतिभिः समपूजयत् ॥ (९।२)

ततः संतुष्टहृदयः पराशरमहामुनिः । (१०।१)

आह सुस्वागतं ब्रूहीत्य् आसीनो मुनिपुङ्गवः ॥ (१०।२)

कुशलं सम्यग् इत्य् उक्त्वा व्यासः पृच्छत्य् अनन्तरम् । (११।१)

यदि जानासि भक्तिं मे स्नेहाद् वा भक्तवत्सल ॥ (११।२)

धर्मं कथय मे तात अनुग्राह्यो ह्य् अहं तव । (१२।१)

श्रुता मे मानवा धर्मा वासिष्ठाः काश्यपास् तथा ॥ (१२।२)

गार्गेया गौतमीयाश् च तथा चोशनसा स्मृताः । (१३।१)

अत्रेर् विष्णोश् च संवर्ताद् दक्षाद् अङ्गिरसस् तथा ॥ (१३।२)

शातातपाच् च हारीताद् याज्ञवल्क्यात् तथैव च । (१४।१)

आपस्तम्बकृता धर्माः शङ्खस्य लिखितस्य च ॥ (१४।२)

कात्यायनकृताश् चैव तथा प्राचेतसान् मुनेः । (१५।१)

श्रुता ह्य् एते भवत्प्रोक्ताः श्रुत्यर्था मे न विस्मृताः ॥ (१५।२)

अस्मिन् मन्वन्तरे धर्माः कृतत्रेतादिके युगे । (१६।१)

सर्वे धर्माः कृते जाताः सर्वे नष्टाः कलौ युगे ॥ (१६।२)

चातुर्वर्ण्यसमाचारं किंचित् साधारणं वद । (१७।१)

चतुर्णाम् अपि वर्णानां कर्तव्यं धर्मकोविदैः ॥ (१७।२)

ब्रूहि धर्मस्वरूपज्ञ सूक्ष्मं स्थूलं च विस्तरात् । (१८।१)

व्यासवाक्यावसाने तु मुनिमुख्यः पराशरः ॥ (१८।२)

धर्मस्य निर्णयं प्राह सूक्ष्मं स्थूलं च विस्तरात् । (१९।१)

शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि शृण्वन्तु मुनयस् तथा ॥ (१९।२)

कल्पे कल्पे क्षयोत्पत्त्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । (२०।१)

श्रुतिस्मृतिसदाचारनिर्णेतारश् च सर्वदा ॥ (२०।२)

न कश्चिद् वेदकर्ता च वेदं स्मृत्वा चतुर्मुखः । (२१।१)

तथैव धर्मान् स्मरति मनुः कल्पान्तरे ऽन्तरे ॥ (२१।२)

अन्ये कृतयुगे धर्मास् त्रेतायां द्वापरे युगे । (२२।१)

अन्ये कलियुगे नॄणां युगरूपानुसारतः ॥ (२२।२)

तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानम् उच्यते । (२३।१)

द्वापरे यज्ञम् एवाहुः दानम् एव कलौ युगे ॥ (२३।२)

कृते तु मानवा धर्मास् त्रेतायां गौतमाः स्मृताः । (२४।१)

द्वापरे शाङ्खलिखिताः कलौ पाराशराः स्मृताः ॥ (२४।२)

त्यजेद् देशं कृतयुगे त्रेतायां ग्रामम् उत्सृजेत् । (२५।१)

द्वापरे कुलम् एकं तु कर्तारं तु कलौ युगे ॥ (२५।२)

कृते संभाषणाद् एव त्रेतायां स्पर्शनेन च । (२६।१)

द्वापरे त्व् अन्नम् आदाय कलौ पतति कर्मणा ॥ (२६।२)

कृते तात्कालिकः शापस् त्रेतायां दशभिर् दिनैः । (२७।१)

द्वापरे चैकमासेन कलौ संवत्सरेण तु ॥ (२७।२)

अभिगम्य कृते दानं त्रेतास्व् आहूय दीयते । (२८।१)

द्वापरे याचमानाय सेवया दीयते कलौ ॥ (२८।२)

अभिगम्योत्तमं दानम् आहूयैव तु मध्यमम् । (२९।१)

अधमं याचमानाय सेवादानं तु निष्फलम् ॥ (२९।२)

जितो धर्मो ह्य् अधर्मेण सत्यं चैवानृतेन च । (३०।१)

जिताश् चोरैश् च राजानः स्त्रीभिश् च पुरुषाः कलौ ॥ (३०।२)

सीदन्ति चाग्निहोत्राणि गुरुपूजा प्रणश्यति । (३१।१)

कुमार्यश् च प्रसूयन्ते अस्मिन् कलियुगे सदा ॥ (३१।२)

कृते त्व् अस्थिगताः प्राणास् त्रेतायां मांसम् आश्रिताः । (३२।१)

द्वापरे रुधिरं चैव कलौ त्व् अन्नादिषु स्थिताः ॥ (३२।२)

युगे युगे च ये धर्मास् तत्र तत्र च ये द्विजाः । (३३।१)

तेषां निन्दा न कर्तव्या युगरूपा हि ते द्विजाः ॥ (३३।२)

युगे युगे तु सामर्थ्यं शेषं मुनिविभाषितम् । (३४।१)

पराशरेण चाप्य् उक्तं प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ (३४।२)

अहम् अद्यैव तत् सर्वम् अनुस्मृत्य ब्रवीमि वः । (३५।१)

चातुर्वर्ण्यसमाचारं शृण्वन्तु ऋषिपुङ्गवाः ॥ (३५।२)

पराशरमतं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् । (३६।१)

चिन्तितं ब्राह्मणार्थाय धर्मसंस्थापनाय च ॥ (३६।२)

चतुर्णाम् अपि वर्णानाम् आचारो धर्मपालकः । (३७।१)

आचारभ्रष्टदेहानां भवेद् धर्मः पराङ्मुखः ॥ (३७।२)

षट्कर्माभिरतो नित्यं देवतातिथिपूजकः । (३८।१)

हुतशेषं तु भुञ्जानो ब्राह्मणो नावसीदति ॥ (३८।२)

संध्यास्नानं जपो होमो देवतातिथिपूजनम् । (३९।१)

आतिथ्यं वैश्वदेवं च षट्कर्माणि दिने दिने ॥ (३९।२)

इष्टो वा यदि वा द्वेष्यो मूर्खः पण्डित एव वा । (४०।१)

सम्प्राप्तो वैश्वदेवान्ते सो ऽतिथिः स्वर्गसंग्रमः ॥ (४०।२)

दूराध्वोपगतं श्रान्तं वैश्वदेव उपस्थितम् । (४१।१)

अतिथिं तं विजानीयान् नातिथिः पूर्वम् आगतः ॥ (४१।२)

नैकग्रामीणम् अतिथिं संगृह्णीत कदाचन । (४२।१)

अनित्यम् आगतो यस्मात् तस्माद् अतिथिर् उच्यते ॥ (४२।२)

अतिथिं तत्र सम्प्राप्तं पूजयेत् स्वागतादिना । (४३।१)

अर्घ्यासनप्रदानेन पादप्रक्षालनेन च ॥ (४३।२)

श्रद्धया चान्नदानेन प्रियप्रश्नोत्तरेण च । (४४।१)

गच्छन्तं चानुयानेन प्रीतिम् उत्पादयेद् गृही ॥ (४४।२)

अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते । (४५।१)

पितरस् तस्य नाश्नन्ति दश वर्षाणि पञ्च च ॥ (४५।२)

काष्ठभारसहस्रेण घृतकुम्भशतेन च । (४६।१)

अतिथिर् यस्य भग्नाशस् तस्य होमो निरर्थकः ॥ (४६।२)

सुक्षेत्रे वापयेद् बीजं सुपात्रे निक्षिपेद् धनम् । (४७।१)

सुक्षेत्रे च सुपात्रे च ह्य् उप्तं दत्तं न नश्यति ॥ (४७।२)

न पृच्छेद् गोत्रचरणे न स्वाध्यायं श्रुतं तथा । (४८।१)

हृदये कल्पयेद् देवं सर्वदेवमयो हि सः ॥ (४८।२)

अपूर्वः सुव्रती विप्रो ह्य् अपूर्वश् चातिथिर् यथा । (४९।१)

वेदाभ्यासरतो नित्यं ताव् अपूर्वौ दिने दिने ॥ (४९।२)

वैश्वदेवे तु सम्प्राप्ते भिक्षुके गृहम् आगते । (५०।१)

उद्धृत्य वैश्वदेवार्थं भिक्षुकं तु विसर्जयेत् ॥ (५०।२)

यतिश् च ब्रह्मचारी च पक्वान्नस्वामिनाव् उभौ । (५१।१)

तयोर् अन्नम् अदत्त्वा तु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ (५१।२)

दद्याच् च भिक्षात्रितयं परिव्राड् ब्रह्मचारिणाम् । (५२।१)

इच्छया च ततो दद्याद् विभवे सत्यवारितम् ॥ (५२।२)

यतिहस्ते जलं दद्याद् भैक्षं दद्यात् पुनर् जलम् । (५३।१)

तद् भैक्ष्यं मेरुणा तुल्यं तज् जलं सागरोपमम् ॥ (५३।२)

यस्य छत्रं हयश् चैव कुञ्जरारोहम् ऋद्धिमत् । (५४।१)

ऐन्द्रं स्थानम् उपासीत तस्मात् तं न विचारयेत् ॥ (५४।२)

वैश्वदेवकृतं पापं शक्तो भिक्षुर् व्यपोहितुम् । (५५।१)

न हि भिक्षुकृतान् दोषान् वैश्वदेवो व्यपोहति ॥ (५५।२)

अकृत्वा वैश्वदेवं तु भुञ्जते ये द्विजाधमाः । (५६।१)

सर्वे ते निष्फला ज्ञेयाः पतन्ति नरके ऽशुचौ ॥ (५६।२)

वैश्वदेवविहीना ये आतिथ्येन बहिष्कृताः । (५७।१)

सर्वे ते नरकं यान्ति काकयोनिं व्रजन्ति च ॥ (५७।२)

पापो वा यदि चण्डालो विप्रघ्नः पितृघातकः । (५८।१)

वैश्वदेवे तु सम्प्राप्तः सो ऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः ॥ (५८।२)

यो वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते दक्षिणामुखः । (५९।१)

वामपादे करं न्यस्य तद् वै रक्षांसि भुञ्जते ॥ (५९।२)

अव्रता ह्य् अनधीयाना यत्र भैक्षचरा द्विजाः । (६०।१)

तं ग्रामं दण्डयेद् राजा चोरभक्तप्रदो हि सः ॥ (६०।२)

क्षत्रियो हि प्रजा रक्षञ् शस्त्रपाणिः प्रदण्डवान् । (६१।१)

निर्जित्य परसैन्यानि क्षितिं धर्मेण पालयेत् ॥ (६१।२)

पुष्पं पुष्पं विचिनुयान् मूलच्छेदं न कारयेत् । (६२।१)

मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः ॥ (६२।२)

लाभकर्म तथा रत्नं गवां च परिपालनम् । (६३।१)

कृषिकर्म च वाणिज्यं वैश्यवृत्तिर् उदाहृता ॥ (६३।२)

शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा परमो धर्म उच्यते । (६४।१)

अन्यथा कुरुते किंचित् तद् भवेत् तस्य निष्फलम् ॥ (६४।२)

लवणं मधुतैलं च दधितक्रं घृतं पयः । (६५।१)

न दुष्येच्छूद्रजातीनां कुर्यात् सर्वेषु विक्रयम् ॥ (६५।२)

विक्रीणन् मध्यमांसानि ह्य् अभक्षस्य च भक्षणम् । (६६।१)

कुर्वन्न् अगम्यागमनं शूद्रः पतति तत्क्षणात् ॥ (६६।२)

कपिलाक्षीरपानेन ब्राह्मणीगमनेन च । (६७।१)

वेदाक्षरविचारेण शूद्रश् चाण्डालतां व्रजेत् ॥ (६७।२)