पराशरधर्मसंहिताParāśaradharmasaṃhitā
ParDhSmṛti, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
दिनत्रयेण शुध्यन्ति ब्राह्मणाः प्रेतसूतके ॥ (१।२)
dinatrayeṇa śudhyanti brāhmaṇāḥ pretasūtake ||
ब्राह्मणानां प्रसूतौ तु देहस्पर्शो विधीयते ॥ (३।२)
brāhmaṇānāṃ prasūtau tu dehasparśo vidhīyate ||
एकाहाच्छुध्यते विप्रो यो ऽग्निवेदसमन्वितः । (५।१)
ekāhācchudhyate vipro yo 'gnivedasamanvitaḥ |
त्र्यहात् केवलवेदस् तु द्विहीनो दशभिर् दिनैः ॥ (५।२)
tryahāt kevalavedas tu dvihīno daśabhir dinaiḥ ||
जन्मन्य् अपि विपत्तौ च तेषां तत् सूतकं भवेत् ॥ (७।२)
janmany api vipattau ca teṣāṃ tat sūtakaṃ bhavet ||
दायाद् विच्छेदम् आप्नोति पञ्चमो वात्मवंशजः ॥ (८।२)
dāyād vicchedam āpnoti pañcamo vātmavaṃśajaḥ ||
चतुर्थे दशरात्रं स्यात् षण्णिशाः पुंसि पञ्चमे । (९।१)
caturthe daśarātraṃ syāt ṣaṇṇiśāḥ puṃsi pañcame |
षष्ठे चतुरहाच्छुद्धिः सप्तमे तु दिनत्रयात् ॥ (९।२)
ṣaṣṭhe caturahācchuddhiḥ saptame tu dinatrayāt ||
बाले प्रेते च संन्यस्ते सद्यः शौचं विधीयते ॥ (१०।२)
bāle prete ca saṃnyaste sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate ||
देशान्तरमृतः कश्चित् सगोत्रः श्रूयते यदि । (११।१)
deśāntaramṛtaḥ kaścit sagotraḥ śrūyate yadi |
न त्रिरात्रम् अहोरात्रं सद्यः स्नात्वा शुचिर् भवेत् ॥ (११।२)
na trirātram ahorātraṃ sadyaḥ snātvā śucir bhavet ||
देशान्तरगतो विप्रः प्रयासात् कालकारितात् । (१२।१)
deśāntaragato vipraḥ prayāsāt kālakāritāt |
देहनाशम् अनुप्राप्तस् तिथिर् न ज्ञायते यदि ॥ (१२।२)
dehanāśam anuprāptas tithir na jñāyate yadi ||
कृष्णाष्टमी त्व् अमावास्या कृष्णा चैकादशी च या । (१३।१)
kṛṣṇāṣṭamī tv amāvāsyā kṛṣṇā caikādaśī ca yā |
उदकं पिण्डदानं च तत्र श्राद्धं च कारयेत् ॥ (१३।२)
udakaṃ piṇḍadānaṃ ca tatra śrāddhaṃ ca kārayet ||
अजातदन्ता ये बाला ये च गर्भाद् विनिःसृताः । (१४।१)
ajātadantā ye bālā ye ca garbhād viniḥsṛtāḥ |
न तेषाम् अग्निसंस्कारो नाशौचं नोदकक्रिया ॥ (१४।२)
na teṣām agnisaṃskāro nāśaucaṃ nodakakriyā ||
यावन्मासं स्थितो गर्भो दिनं तावत् तु सूतकम् ॥ (१५।२)
yāvanmāsaṃ sthito garbho dinaṃ tāvat tu sūtakam ||
आ चतुर्थाद् भवेत् स्रावः पातः पञ्चमषष्ठयोः । (१६।१)
ā caturthād bhavet srāvaḥ pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ |
अत ऊर्ध्वं प्रसूतिः स्याद् दशाहं सूतकं भवेत् ॥ (१६।२)
ata ūrdhvaṃ prasūtiḥ syād daśāhaṃ sūtakaṃ bhavet ||
अग्निसंस्करणे तेषां त्रिरात्रम् अशुचिर् भवेत् ॥ (१७।२)
agnisaṃskaraṇe teṣāṃ trirātram aśucir bhavet ||
आ दन्तजन्मनः सद्य आ चूडान् नैष्ठिकी स्मृता । (१८।१)
ā dantajanmanaḥ sadya ā cūḍān naiṣṭhikī smṛtā |
त्रिरात्रम् आ व्रतादेशाद् दशरात्रम् अतः परम् ॥ (१८।२)
trirātram ā vratādeśād daśarātram ataḥ param ||
संपर्कं न च कुर्वन्ति न तेषां सूतकं भवेत् ॥ (१९।२)
saṃparkaṃ na ca kurvanti na teṣāṃ sūtakaṃ bhavet ||
संपर्काद् दुष्यते विप्रो जनने मरणे तथा । (२०।१)
saṃparkād duṣyate vipro janane maraṇe tathā |
संपर्काच् च निवृत्तस्य न प्रेतं नैव सूतकम् ॥ (२०।२)
saṃparkāc ca nivṛttasya na pretaṃ naiva sūtakam ||
शिल्पिनः कारुका वैद्या दासीदासाश् च नापिताः । (२१।१)
śilpinaḥ kārukā vaidyā dāsīdāsāś ca nāpitāḥ |
राजानः श्रोत्रियाश् चैव सद्यः शौचाः प्रकीर्तिताः ॥ (२१।२)
rājānaḥ śrotriyāś caiva sadyaḥ śaucāḥ prakīrtitāḥ ||
सव्रतः सत्रपूतश् च आहिताग्निश् च यो द्विजः । (२२।१)
savrataḥ satrapūtaś ca āhitāgniś ca yo dvijaḥ |
राज्ञश् च सूतकं नास्ति यस्य चेच्छति पार्थिवः ॥ (२२।२)
rājñaś ca sūtakaṃ nāsti yasya cecchati pārthivaḥ ||
उद्यतो निधने दाने आर्तो विप्रो निमन्त्रितः । (२३।१)
udyato nidhane dāne ārto vipro nimantritaḥ |
तदैव ऋषिभिर् दृष्टं यथा कालेन शुध्यति ॥ (२३।२)
tadaiva ṛṣibhir dṛṣṭaṃ yathā kālena śudhyati ||
प्रसवे गृहमेधी तु न कुर्यात् संकरं यदि । (२४।१)
prasave gṛhamedhī tu na kuryāt saṃkaraṃ yadi |
दशाहाच्छुध्यते माता त्व् अवगाह्य पिता शुचिः ॥ (२४।२)
daśāhācchudhyate mātā tv avagāhya pitā śuciḥ ||
सर्वेषां शावम् आशौचं मातापित्रोस् तु सूतकम् । (२५।१)
sarveṣāṃ śāvam āśaucaṃ mātāpitros tu sūtakam |
सूतकं मातुर् एव स्याद् उपस्पृश्य पिता शुचिः ॥ (२५।२)
sūtakaṃ mātur eva syād upaspṛśya pitā śuciḥ ||
यदि पत्न्यां प्रसूतायां संपर्कं कुरुते द्विजः । (२६।१)
yadi patnyāṃ prasūtāyāṃ saṃparkaṃ kurute dvijaḥ |
सूतकं तु भवेत् तस्य यदि विप्रः षडङ्गवित् ॥ (२६।२)
sūtakaṃ tu bhavet tasya yadi vipraḥ ṣaḍaṅgavit ||
संपर्काज् जायते दोषो नान्यो दोषो ऽस्ति वै द्विजे । (२७।१)
saṃparkāj jāyate doṣo nānyo doṣo 'sti vai dvije |
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन संपर्कं वर्जयेद् बुधः ॥ (२७।२)
tasmāt sarvaprayatnena saṃparkaṃ varjayed budhaḥ ||
पूर्वसंकल्पितं द्रव्यं दीयमानं न दुष्यति ॥ (२८।२)
pūrvasaṃkalpitaṃ dravyaṃ dīyamānaṃ na duṣyati ||
तावत् स्याद् अशुचिर् विप्रो यावत् तत् स्याद् अनिर्दशम् ॥ (२९।२)
tāvat syād aśucir vipro yāvat tat syād anirdaśam ||
ब्राह्मणार्थे विपन्नानां बन्दिगोग्रहणे तथा । (३०।१)
brāhmaṇārthe vipannānāṃ bandigograhaṇe tathā |
द्वाव् इमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ । (३१।१)
dvāv imau puruṣau loke sūryamaṇḍalabhedinau |
परिव्राड् योगयुक्तश् च रणे चाभिमुखो हतः ॥ (३१।२)
parivrāḍ yogayuktaś ca raṇe cābhimukho hataḥ ||
यत्र यत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवेष्टितः । (३२।१)
yatra yatra hataḥ śūraḥ śatrubhiḥ pariveṣṭitaḥ |
अक्षयांल् लभते लोकान् यदि क्लीबं न भाषते ॥ (३२।२)
akṣayāṃl labhate lokān yadi klībaṃ na bhāṣate ||
संन्यस्तं ब्राह्मणं दृष्ट्वा स्थानाच् चलति भास्करः । (३३।१)
saṃnyastaṃ brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā sthānāc calati bhāskaraḥ |
एष मे मण्डलं भित्त्वा परं स्थानं प्रयास्यति ॥ (३३।२)
eṣa me maṇḍalaṃ bhittvā paraṃ sthānaṃ prayāsyati ||
यस् तु भग्नेषु सैन्येषु विद्रवत्सु समन्ततः । (३४।१)
yas tu bhagneṣu sainyeṣu vidravatsu samantataḥ |
परित्राता यदा गच्छेत् स च क्रतुफलं लभेत् ॥ (३४।२)
paritrātā yadā gacchet sa ca kratuphalaṃ labhet ||
यस्य छेदक्षतं गात्रं शरमुद्गरयष्टिभिः । (३५।१)
yasya chedakṣataṃ gātraṃ śaramudgarayaṣṭibhiḥ |
देवकन्यास् तु तं वीरं हरन्ति रमयन्ति च ॥ (३५।२)
devakanyās tu taṃ vīraṃ haranti ramayanti ca ||
त्वरमाणाः प्रधावन्ति मम भर्ता ममेति च ॥ (३६।२)
tvaramāṇāḥ pradhāvanti mama bhartā mameti ca ||
यं यज्ञसंघैस् तपसा च विप्राः स्वर्गैषिणो वात्र यथा यान्ति । (३७।१)
yaṃ yajñasaṃghais tapasā ca viprāḥ svargaiṣiṇo vātra yathā yānti |
क्षणेन यान्त्य् एव हि तत्र वीराः प्राणान् सुयुद्धेन परित्यजन्तः ॥ (३७।२)
kṣaṇena yānty eva hi tatra vīrāḥ prāṇān suyuddhena parityajantaḥ ||
जितेन लभ्यते लक्ष्मीर् मृतेनापि सुराङ्गनाः । (३८।१)
jitena labhyate lakṣmīr mṛtenāpi surāṅganāḥ |
क्षणध्वंसिनि काये ऽस्मिन् का चिन्ता मरणे रणे ॥ (३८।२)
kṣaṇadhvaṃsini kāye 'smin kā cintā maraṇe raṇe ||
ललाटदेशे रुधिरं स्रवच् च यस्याहवे तु प्रविशेच् च वक्त्रम् । (३९।१)
lalāṭadeśe rudhiraṃ sravac ca yasyāhave tu praviśec ca vaktram |
तत् सोमपानेन किलास्य तुल्यं संग्रामयज्ञे विधिवच् च दृष्टम् ॥ (३९।२)
tat somapānena kilāsya tulyaṃ saṃgrāmayajñe vidhivac ca dṛṣṭam ||
अनाथं ब्राह्मणं प्रेतं ये वहन्ति द्विजातयः । (४०।१)
anāthaṃ brāhmaṇaṃ pretaṃ ye vahanti dvijātayaḥ |
पदे पदे यज्ञफलम् आनुपूर्व्याल्लभन्ति ते ॥ (४०।२)
pade pade yajñaphalam ānupūrvyāllabhanti te ||
न तेषाम् अशुभं किंचित् पापं वा शुभकर्मणाम् । (४१।१)
na teṣām aśubhaṃ kiṃcit pāpaṃ vā śubhakarmaṇām |
असगोत्रम् अबन्धुं च प्रेतीभूतं द्विजोत्तमम् । (४२।१)
asagotram abandhuṃ ca pretībhūtaṃ dvijottamam |
वहित्वा च दहित्वा च प्राणायामेन शुध्यति ॥ (४२।२)
vahitvā ca dahitvā ca prāṇāyāmena śudhyati ||
अनुगम्येच्छया प्रेतं ज्ञातिम् अज्ञातिम् एव वा । (४३।१)
anugamyecchayā pretaṃ jñātim ajñātim eva vā |
स्नात्वा सचैलं स्पृष्ट्वाग्निं घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥ (४३।२)
snātvā sacailaṃ spṛṣṭvāgniṃ ghṛtaṃ prāśya viśudhyati ||
क्षत्रियं मृतम् अज्ञानाद् ब्राह्मणो यो ऽनुगच्छति । (४४।१)
kṣatriyaṃ mṛtam ajñānād brāhmaṇo yo 'nugacchati |
एकाहम् अशुचिर् भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ (४४।२)
ekāham aśucir bhūtvā pañcagavyena śudhyati ||
शवं च वैश्यम् अज्ञानाद् ब्राह्मणो यो ऽनुगच्छति । (४५।१)
śavaṃ ca vaiśyam ajñānād brāhmaṇo yo 'nugacchati |
कृत्वाशौचं द्विरात्रं च प्राणायामान् षड् आचरेत् ॥ (४५।२)
kṛtvāśaucaṃ dvirātraṃ ca prāṇāyāmān ṣaḍ ācaret ||
प्रेतीभूतं तु यः शूद्रं ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः । (४६।१)
pretībhūtaṃ tu yaḥ śūdraṃ brāhmaṇo jñānadurbalaḥ |
अनुगच्छेन् नीयमानं त्रिरात्रम् अशुचिर् भवेत् ॥ (४६।२)
anugacchen nīyamānaṃ trirātram aśucir bhavet ||
त्रिरात्रे तु ततः पूर्णे नदीं गत्वा समुद्रगाम् । (४७।१)
trirātre tu tataḥ pūrṇe nadīṃ gatvā samudragām |
प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥ (४७।२)
prāṇāyāmaśataṃ kṛtvā ghṛtaṃ prāśya viśudhyati ||
विनिर्वर्त्य यदा शूद्रा उदकान्तम् उपस्थिताः । (४८।१)
vinirvartya yadā śūdrā udakāntam upasthitāḥ |
द्विजैस् तदानुगन्तव्या एष धर्मः सनातनः ॥ (४८।२)
dvijais tadānugantavyā eṣa dharmaḥ sanātanaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.