रसेन्द्रचूडामणिRasendracūḍāmaṇi
RCūM, 11
Select a line for its word-by-word analysis.
उपरसाःगन्धाश्मतालतुवरीकुनटीसौवीरकङ्कुष्ठखेचरगैरिकनामधेयाः । (१।१)
uparasāḥgandhāśmatālatuvarīkunaṭīsauvīrakaṅkuṣṭhakhecaragairikanāmadheyāḥ |
उक्ता बुधैरुपरसाश्च रसायनास्ते तैर्बद्धपारदवरो न रसायनः स्यात् ॥ (१।२)
uktā budhairuparasāśca rasāyanāste tairbaddhapāradavaro na rasāyanaḥ syāt ||
सुल्ड़ुर्:: सुब्त्य्पेस्चतुर्धा गन्धको ज्ञेयो वर्णैः श्वेतादिभिः खलु । (२।१)
sulfur:: subtypescaturdhā gandhako jñeyo varṇaiḥ śvetādibhiḥ khalu |
सुल्ड़ुर्:: wहितेश्वेतोऽत्र खटिका प्रोक्तो लेपने लोहमारणे ॥ (२।२)
sulfur:: whiteśveto'tra khaṭikā prokto lepane lohamāraṇe ||
सुल्ड़ुर्:: येल्लोwतथा चामलसारः स्याद् यो भवेत्पीतवर्णवान् । (३।१)
sulfur:: yellowtathā cāmalasāraḥ syād yo bhavetpītavarṇavān |
सुल्ड़ुर्:: रेद्रक्तश्च शुकतुण्डाख्यो धातुवादविधौ वरः । (४।१)
sulfur:: redraktaśca śukatuṇḍākhyo dhātuvādavidhau varaḥ |
सुल्ड़ुर्:: ब्लच्क्दुर्लभः कृष्णवर्णश्च स जरामृत्युनाशनः ॥ (४।२)
sulfur:: blackdurlabhaḥ kṛṣṇavarṇaśca sa jarāmṛtyunāśanaḥ ||
सुल्ड़ुर्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्गन्धाश्मातिरसायनः समधुरः पाके कटूष्णान्वितः कण्डूकुष्ठविसर्पदद्रुदमनो दीप्तानलः पाचनः । (५।१)
sulfur:: medic. propertiesgandhāśmātirasāyanaḥ samadhuraḥ pāke kaṭūṣṇānvitaḥ kaṇḍūkuṣṭhavisarpadadrudamano dīptānalaḥ pācanaḥ |
आमोन्मोचनशोषणो विषहरः सूतेन्द्रवीर्यप्रदो गौरीपुष्पभवस्तथा क्रिमिहरः सत्त्वात्मकः सूतजित् ॥ (५।२)
āmonmocanaśoṣaṇo viṣaharaḥ sūtendravīryaprado gaurīpuṣpabhavastathā krimiharaḥ sattvātmakaḥ sūtajit ||
सुल्ड़ुर्:: म्य्थ्। ओरिगिन्बलिना सेवितः पूर्वं प्रभूतबलहेतवे । (६।१)
sulfur:: myth. originbalinā sevitaḥ pūrvaṃ prabhūtabalahetave |
वासुकिं कर्षतस्तस्य तन्मुखज्वालया द्रुता ॥ (६।२)
vāsukiṃ karṣatastasya tanmukhajvālayā drutā ||
गन्धकत्वं च सा प्राप्ता गन्धोऽभूत्सविषस्ततः ॥ (७।२)
gandhakatvaṃ ca sā prāptā gandho'bhūtsaviṣastataḥ ||
सुल्ड़ुर्:: शोधनपयःस्विन्नो घटीमात्रं वारिधौतो हि गन्धकः ॥ (८।२)
sulfur:: śodhanapayaḥsvinno ghaṭīmātraṃ vāridhauto hi gandhakaḥ ||
गव्याज्यैर्विद्रुतो वस्त्रगालितः शुद्धिमृच्छति । (९।१)
gavyājyairvidruto vastragālitaḥ śuddhimṛcchati |
एवं संशोधितः सोऽयं पाषाणानम्बरे त्यजेत् ॥ (९।२)
evaṃ saṃśodhitaḥ so'yaṃ pāṣāṇānambare tyajet ||
घृते विषं तुषाकारं स्वयं पिण्डत्वमेति च । (१०।१)
ghṛte viṣaṃ tuṣākāraṃ svayaṃ piṇḍatvameti ca |
इति शुद्धो हि गन्धाश्मा नागजां विकृतिं त्यजेत् ॥ (१०।२)
iti śuddho hi gandhāśmā nāgajāṃ vikṛtiṃ tyajet ||
अपथ्यादन्यथा हन्यात् पीतं हालाहलं यथा । (११।१)
apathyādanyathā hanyāt pītaṃ hālāhalaṃ yathā |
सुल्ड़ुर्:: शोधनगन्धको द्रावितो भृङ्गरसे क्षिप्तो विशुध्यति ॥ (११।२)
sulfur:: śodhanagandhako drāvito bhṛṅgarase kṣipto viśudhyati ||
तद्रसैः सप्तधा स्विन्नो गन्धकः परिशुध्यति । (१२।१)
tadrasaiḥ saptadhā svinno gandhakaḥ pariśudhyati |
गन्धकशोधनम् (३)स्थाल्यां दुग्धं विनिक्षिप्य मुखे वस्त्रं निबध्य च ॥ (१२।२)
gandhakaśodhanam (3)sthālyāṃ dugdhaṃ vinikṣipya mukhe vastraṃ nibadhya ca ||
गन्धकं तत्र निक्षिप्य चूर्णितं सिकताकृतिम् । (१३।१)
gandhakaṃ tatra nikṣipya cūrṇitaṃ sikatākṛtim |
छादयेत् पृथुदीर्घेण खर्परेणैव गन्धकम् ॥ (१३।२)
chādayet pṛthudīrgheṇa kharpareṇaiva gandhakam ||
ज्वालयेत् खर्परस्योर्ध्वं वनच्छाणैस्तथोपलैः । (१४।१)
jvālayet kharparasyordhvaṃ vanacchāṇaistathopalaiḥ |
दुग्धे निपतितो गन्धो गलित्वा परिशुध्यति ॥ (१४।२)
dugdhe nipatito gandho galitvā pariśudhyati ||
इत्थं विशुद्धस् त्रिफलाज्यभृङ्गमध्वन्वितः शाणमितो हि लीढः । (१५।१)
itthaṃ viśuddhas triphalājyabhṛṅgamadhvanvitaḥ śāṇamito hi līḍhaḥ |
गृध्राक्षितुल्यं कुरुतेऽक्षियुग्मं करोति रोगोज्झितदीर्घमायुः ॥ (१५।२)
gṛdhrākṣitulyaṃ kurute'kṣiyugmaṃ karoti rogojjhitadīrghamāyuḥ ||
सुल्ड़ुर्:: द्रुतिकलांशव्योषसंयुक्तं गन्धकं श्लक्ष्णचूर्णितम् । (१६।१)
sulfur:: drutikalāṃśavyoṣasaṃyuktaṃ gandhakaṃ ślakṣṇacūrṇitam |
अरत्निमात्रे वस्त्रे तद्विप्रकीर्य विवेष्ट्य तत् ॥ (१६।२)
aratnimātre vastre tadviprakīrya viveṣṭya tat ||
सूत्रेण वेष्टयित्वाथ यामं तैले निमज्जयेत् । (१७।१)
sūtreṇa veṣṭayitvātha yāmaṃ taile nimajjayet |
धृत्वा संदंशतो वर्तिं सर्वां प्रज्वालयेत्ततः ॥ (१७।२)
dhṛtvā saṃdaṃśato vartiṃ sarvāṃ prajvālayettataḥ ||
द्रुतो विनिपतेद्गन्धो बिन्दुशः काचभाजने । (१८।१)
druto vinipatedgandho binduśaḥ kācabhājane |
तां द्रुतिं प्रक्षिपेत्पत्रे नागवल्ल्यास्त्रिबिन्दुकाम् ॥ (१८।२)
tāṃ drutiṃ prakṣipetpatre nāgavallyāstribindukām ||
वल्लेन प्रमितं शुद्धं रसेन्द्रं च प्रमर्दयेत् । (१९।१)
vallena pramitaṃ śuddhaṃ rasendraṃ ca pramardayet |
अङ्गुल्याथ सपत्रां तां द्रुतिं सूतं च भक्षयेत् ॥ (१९।२)
aṅgulyātha sapatrāṃ tāṃ drutiṃ sūtaṃ ca bhakṣayet ||
करोति दीपनं तीव्रं क्षयं पाण्डुं च नाशयेत् । (२०।१)
karoti dīpanaṃ tīvraṃ kṣayaṃ pāṇḍuṃ ca nāśayet |
कासं श्वासं च शूलार्तिं ग्रहणीमतिदुस्तराम् ॥ (२०।२)
kāsaṃ śvāsaṃ ca śūlārtiṃ grahaṇīmatidustarām ||
सुल्ड़ुर्:: शुद्ध:: मेदिच्। उसेघृताक्ते लोहपात्रे तु विद्रुतं शुद्धगन्धकम् ॥ (२१।२)
sulfur:: śuddha:: medic. useghṛtākte lohapātre tu vidrutaṃ śuddhagandhakam ||
घृताक्तदर्विकाक्षिप्तं द्विनिष्कप्रमितं भजेत् । (२२।१)
ghṛtāktadarvikākṣiptaṃ dviniṣkapramitaṃ bhajet |
हन्ति क्षयमुखान्रोगान्कुष्ठरोगं विशेषतः ॥ (२२।२)
hanti kṣayamukhānrogānkuṣṭharogaṃ viśeṣataḥ ||
सुल्ड़ुर्:: मेदिच्। उसे (कुष्ठ)गन्धकस्तुल्यमरिचः षड्गुणस्त्रिफलान्वितः । (२४।१)
sulfur:: medic. use (kuṣṭha)gandhakastulyamaricaḥ ṣaḍguṇastriphalānvitaḥ |
तन्मूलं सलिले पिष्टं लेपयेत्प्रत्यहं तनौ । (२५।१)
tanmūlaṃ salile piṣṭaṃ lepayetpratyahaṃ tanau |
दृष्टप्रत्यययोगोऽयं सर्वत्राप्रतिवीर्यवान् ॥ (२५।२)
dṛṣṭapratyayayogo'yaṃ sarvatrāprativīryavān ||
सुल्ड़ुर्:: मेदिच्। उसे (स्किन् दिसेअसेस्)द्विनिष्कप्रमितं गन्धं पीत्वा तैलेन संयुतम् ॥ (२६।२)
sulfur:: medic. use (skin diseases)dviniṣkapramitaṃ gandhaṃ pītvā tailena saṃyutam ||
विलिप्य सकलं देहं तिष्ठेद् घर्मे ततः परम् ॥ (२७।२)
vilipya sakalaṃ dehaṃ tiṣṭhed gharme tataḥ param ||
तक्रभक्तं च भुञ्जीत तृतीये प्रहरे खलु । (२८।१)
takrabhaktaṃ ca bhuñjīta tṛtīye prahare khalu |
भजेद्रात्रौ तथा वह्निं समुत्थाय ततः प्रगे ॥ (२८।२)
bhajedrātrau tathā vahniṃ samutthāya tataḥ prage ||
महिषीछगणैर्लिप्त्वा स्नायाच्छीतेन वारिणा । (२९।१)
mahiṣīchagaṇairliptvā snāyācchītena vāriṇā |
ततोऽभ्यज्य घृतैर्देहं स्नायात् पथ्योष्णवारिणा ॥ (२९।२)
tato'bhyajya ghṛtairdehaṃ snāyāt pathyoṣṇavāriṇā ||
दुर्जया बहुकालीना पामा कण्डूः सुनिश्चितम् ॥ (३०।२)
durjayā bahukālīnā pāmā kaṇḍūḥ suniścitam ||
गन्धकस्य प्रयोगाणां सहस्रं तन्न कीर्तितम् । (३१।१)
gandhakasya prayogāṇāṃ sahasraṃ tanna kīrtitam |
हरितालम्:: सुब्त्य्पेस्हरितालं द्विधा प्रोक्तं पत्राख्यं पिण्डसंज्ञितम् । (३२।१)
haritālam:: subtypesharitālaṃ dvidhā proktaṃ patrākhyaṃ piṇḍasaṃjñitam |
पत्त्रतालक:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्स्वर्णवर्णं गुरु स्निग्धं तनुपत्रं च भासुरम् ॥ (३२।२)
pattratālaka:: phys. propertiessvarṇavarṇaṃ guru snigdhaṃ tanupatraṃ ca bhāsuram ||
तत्पत्रतालकं प्रोक्तं बहुपत्रं रसायनम् । (३३।१)
tatpatratālakaṃ proktaṃ bahupatraṃ rasāyanam |
पिण्डतालक:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्निष्पत्रं पिण्डसदृशं स्वल्पसत्त्वं तथा गुरु । (३३।२)
piṇḍatālaka:: phys. propertiesniṣpatraṃ piṇḍasadṛśaṃ svalpasattvaṃ tathā guru |
स्त्रीपुष्पहरणं तत्तु गुणाल्पं पिण्डतालकम् ॥ (३३।३)
strīpuṣpaharaṇaṃ tattu guṇālpaṃ piṇḍatālakam ||
हरिताल:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्श्लेष्मवातविषरक्तभूतनुत् केवलं च खलु पुष्पहृत्स्त्रियः । (३४।१)
haritāla:: medic. propertiesśleṣmavātaviṣaraktabhūtanut kevalaṃ ca khalu puṣpahṛtstriyaḥ |
स्निग्धम् उष्णकटुकं च दीपनं कुष्ठहारि हरितालमुच्यते ॥ (३४।२)
snigdham uṣṇakaṭukaṃ ca dīpanaṃ kuṣṭhahāri haritālamucyate ||
हरिताल:: शोधनम्स्विन्नं कूष्माण्डतोये वा तिलक्षारजलेऽपि वा । (३५।१)
haritāla:: śodhanamsvinnaṃ kūṣmāṇḍatoye vā tilakṣārajale'pi vā |
तोये वा चूर्णसंयुक्ते दोलायन्त्रेण शुध्यति ॥ (३५।२)
toye vā cūrṇasaṃyukte dolāyantreṇa śudhyati ||
हरिताल:: सत्त्व:: पातनकुलत्थक्वाथसौभाग्यमहिष्याज्यदधिप्लुतम् । (३६।१)
haritāla:: sattva:: pātanakulatthakvāthasaubhāgyamahiṣyājyadadhiplutam |
स्थाल्यां क्षिप्त्वा पिदध्याच्च मल्लेन छिद्रयोगिना ॥ (३६।२)
sthālyāṃ kṣiptvā pidadhyācca mallena chidrayoginā ||
सम्यङ्निरुध्य शिखिनं ज्वालयेत् क्रमवर्धितम् । (३७।१)
samyaṅnirudhya śikhinaṃ jvālayet kramavardhitam |
एकप्रहरमात्रं हि रन्ध्रमाच्छाद्य गोमयैः ॥ (३७।२)
ekapraharamātraṃ hi randhramācchādya gomayaiḥ ||
यामान्ते छिद्रमुद्घाट्य दृष्टे धूमे च पाण्डुरे । (३८।१)
yāmānte chidramudghāṭya dṛṣṭe dhūme ca pāṇḍure |
शीतां स्थालीं समुत्तार्य सत्त्वमुत्कृष्य चाहरेत् ॥ (३८।२)
śītāṃ sthālīṃ samuttārya sattvamutkṛṣya cāharet ||
सर्वपाषाणसत्त्वानां प्रकाराः सन्ति कोटिशः । (३९।१)
sarvapāṣāṇasattvānāṃ prakārāḥ santi koṭiśaḥ |
ग्रन्थविस्तारभीत्या ते लिखिता न मया खलु ॥ (३९।२)
granthavistārabhītyā te likhitā na mayā khalu ||
पत्त्रताल:: सत्त्व:: पातनपत्त्रालकं रवेर्दुग्धैर्दिनमेकं विमर्दयेत् । (४१।१)
pattratāla:: sattva:: pātanapattrālakaṃ raverdugdhairdinamekaṃ vimardayet |
क्षिप्त्वा षोडशिकां तैले मिश्रयित्वा ततः पचेत् ॥ (४१।२)
kṣiptvā ṣoḍaśikāṃ taile miśrayitvā tataḥ pacet ||
स्वाङ्गशीतमधःस्थं च सत्त्वं श्वेतं समाहरेत् ॥ (४२।२)
svāṅgaśītamadhaḥsthaṃ ca sattvaṃ śvetaṃ samāharet ||
हरिताल:: सत्त्व:: पातनछागलस्याथ बालस्य मलेन च समन्वितम् । (४३।१)
haritāla:: sattva:: pātanachāgalasyātha bālasya malena ca samanvitam |
तालकं दिवसद्वन्द्वं मर्दयित्वा प्रयत्नतः ॥ (४३।२)
tālakaṃ divasadvandvaṃ mardayitvā prayatnataḥ ||
युक्तं द्रावणवर्गेण काचकूप्यां विनिक्षिपेत् । (४४।१)
yuktaṃ drāvaṇavargeṇa kācakūpyāṃ vinikṣipet |
त्रिधा तां च मृदा लिप्त्वा परिशोष्य खरातपे ॥ (४४।२)
tridhā tāṃ ca mṛdā liptvā pariśoṣya kharātape ||
ततः खर्परकच्छिद्रे तामर्धां चैव कूपिकाम् । (४५।१)
tataḥ kharparakacchidre tāmardhāṃ caiva kūpikām |
प्रवेश्य ज्वालयेदग्निं द्वादशप्रहरावधिम् ॥ (४५।२)
praveśya jvālayedagniṃ dvādaśapraharāvadhim ||
कूपीकण्ठे स्थितं सत्त्वं शुभ्रं शीते समाहरेत् । (४६।१)
kūpīkaṇṭhe sthitaṃ sattvaṃ śubhraṃ śīte samāharet |
हरिताल:: सत्त्व:: पातनपलार्धप्रमितं तालं बद्ध्वा वस्त्रे सिते दृढे ॥ (४६।२)
haritāla:: sattva:: pātanapalārdhapramitaṃ tālaṃ baddhvā vastre site dṛḍhe ||
द्राविते त्रिपले ताम्रे क्षिपेत्तालकपोट्टलीम् ॥ (४७।२)
drāvite tripale tāmre kṣipettālakapoṭṭalīm ||
भस्मनाच्छादयेच्छीघ्रं ताम्रेणावेष्टितं सितम् । (४८।१)
bhasmanācchādayecchīghraṃ tāmreṇāveṣṭitaṃ sitam |
मृदुलं सत्त्वमादद्यात् प्रोक्तं रसरसायने ॥ (४८।२)
mṛdulaṃ sattvamādadyāt proktaṃ rasarasāyane ||
तुवरी:: ओरिगिन्सौराष्ट्रखनिसम्भूता मृत्स्ना या तुवरी मता । (४९।१)
tuvarī:: originsaurāṣṭrakhanisambhūtā mṛtsnā yā tuvarī matā |
वस्त्रेषु लिप्यते यासौ मञ्जिष्ठारागबन्धिनी ॥ (४९।२)
vastreṣu lipyate yāsau mañjiṣṭhārāgabandhinī ||
तुवरी:: सुब्त्य्पेस्फटिका फुल्लिका चेति द्विविधा परिकीर्तिता । (५०।१)
tuvarī:: subtypesphaṭikā phullikā ceti dvividhā parikīrtitā |
फटिका:: फ्य्स्।, मेदिच्। प्रोपेर्तिएसीषत्पीता गुरुस्निग्धा पीतिका विषनाशिनी ॥ (५०।२)
phaṭikā:: phys., medic. propertiesīṣatpītā gurusnigdhā pītikā viṣanāśinī ||
फुल्लिका:: फ्य्स्।, मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्निर्भारा शुभ्रवर्णा च स्निग्धा साम्ला परा मता । (५१।२)
phullikā:: phys., medic. propertiesnirbhārā śubhravarṇā ca snigdhā sāmlā parā matā |
सा फुल्लतुवरी प्रोक्ता लेपाच्छीघ्रं चरेदयः ॥ (५१।३)
sā phullatuvarī proktā lepācchīghraṃ caredayaḥ ||
तुवरी:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्काङ्क्षी कषाया कटुकाम्लकण्ठ्या केश्या व्रणघ्नी विषनाशिनी च । (५२।१)
tuvarī:: medic. propertieskāṅkṣī kaṣāyā kaṭukāmlakaṇṭhyā keśyā vraṇaghnī viṣanāśinī ca |
श्वित्रापहा नेत्रहिता त्रिदोषशान्तिप्रदा पारदजारिणी च ॥ (५२।२)
śvitrāpahā netrahitā tridoṣaśāntipradā pāradajāriṇī ca ||
तुवरीशोधनतुवरी काञ्जिके क्षिप्ता त्रिदिनाच्छुद्धिम् ऋच्छति । (५३।१)
tuvarīśodhanatuvarī kāñjike kṣiptā tridinācchuddhim ṛcchati |
तुवरी:: सत्त्व:: पातनक्षाराम्लैर्मर्दिता ध्माता सत्त्वं मुञ्चति निश्चितम् ॥ (५३।२)
tuvarī:: sattva:: pātanakṣārāmlairmarditā dhmātā sattvaṃ muñcati niścitam ||
मनःशिला:: सुब्त्य्पेस्मनःशिला त्रिधा प्रोक्ता श्यामाङ्गी कणवीरिका । (५४।१)
manaḥśilā:: subtypesmanaḥśilā tridhā proktā śyāmāṅgī kaṇavīrikā |
खण्डाख्या चेति तद्रूपं विविच्य परिकथ्यते ॥ (५४।२)
khaṇḍākhyā ceti tadrūpaṃ vivicya parikathyate ||
श्यामाङ्गी:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्श्यामा रक्ता सगौरा च भाराढ्या श्यामिका मता । (५५।१)
śyāmāṅgī:: phys. propertiesśyāmā raktā sagaurā ca bhārāḍhyā śyāmikā matā |
कणवीरिका:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्तेजस्विनी च निर्गौरा ताम्राभा कणवीरिका ॥ (५५।२)
kaṇavīrikā:: phys. propertiestejasvinī ca nirgaurā tāmrābhā kaṇavīrikā ||
खण्ड:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्चूर्णीभूतातिरक्ताङ्गी सभारा खण्डपूर्विका । (५६।१)
khaṇḍa:: phys. propertiescūrṇībhūtātiraktāṅgī sabhārā khaṇḍapūrvikā |
उत्तरोत्तरतः श्रेष्ठा भूरिसत्त्वा प्रकीर्तिता ॥ (५६।२)
uttarottarataḥ śreṣṭhā bhūrisattvā prakīrtitā ||
मनःशिला:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्मनःशिला सर्वरसायनाग्र्या तिक्ता कटूष्णा कफवातहन्त्री । (५७।१)
manaḥśilā:: medic. propertiesmanaḥśilā sarvarasāyanāgryā tiktā kaṭūṣṇā kaphavātahantrī |
सत्त्वात्मिका भूतविषाग्निमान्द्यकण्डूतिकोठक्षयहारिणी च ॥ (५७।२)
sattvātmikā bhūtaviṣāgnimāndyakaṇḍūtikoṭhakṣayahāriṇī ca ||
मनःशिला:: शोधनअगस्त्यपत्रतोयेन भाविता सप्तवारकम् । (५८।१)
manaḥśilā:: śodhanaagastyapatratoyena bhāvitā saptavārakam |
मनःशिला:: सत्त्व:: पातनअष्टमांशेन किट्टेन गुडगुग्गुलुसर्पिषा । (५९।१)
manaḥśilā:: sattva:: pātanaaṣṭamāṃśena kiṭṭena guḍaguggulusarpiṣā |
कोष्ठ्यां रुद्ध्वा दृढं ध्माता सत्त्वं मुञ्चेन्मनःशिला ॥ (५९।२)
koṣṭhyāṃ ruddhvā dṛḍhaṃ dhmātā sattvaṃ muñcenmanaḥśilā ||
मनःशिला:: सत्त्व:: पातनभूनागधौतसौभाग्यमदनैश्च विमर्दितैः । (६०।१)
manaḥśilā:: sattva:: pātanabhūnāgadhautasaubhāgyamadanaiśca vimarditaiḥ |
कारवेल्लीदलाम्भोभिर्मूषां कृत्वात्र निक्षिपेत् ॥ (६०।२)
kāravellīdalāmbhobhirmūṣāṃ kṛtvātra nikṣipet ||
शिलां क्षाराम्लनिष्पिष्टां प्रधमेत् तदनन्तरम् । (६१।१)
śilāṃ kṣārāmlaniṣpiṣṭāṃ pradhamet tadanantaram |
घटिकाद्वयमात्रं हि ध्माता सत्त्वं त्यजत्यसौ ॥ (६१।२)
ghaṭikādvayamātraṃ hi dhmātā sattvaṃ tyajatyasau ||
अञ्जन:: सुब्त्य्पेस्सौवीरम् अञ्जनं प्रोक्तं रसाञ्जनमतः परम् । (६२।१)
añjana:: subtypessauvīram añjanaṃ proktaṃ rasāñjanamataḥ param |
स्रोतोऽञ्जनं तदन्यच्च पुष्पाञ्जनकमेव च । (६२।२)
sroto'ñjanaṃ tadanyacca puṣpāñjanakameva ca |
नीलाञ्जनं हि तेषां च स्वरूपमिह वर्ण्यते ॥ (६२।३)
nīlāñjanaṃ hi teṣāṃ ca svarūpamiha varṇyate ||
सौवीर:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्सौवीरमञ्जनं धूम्रं रक्तपित्तहरं हिमम् । (६३।१)
sauvīra:: phys. propertiessauvīramañjanaṃ dhūmraṃ raktapittaharaṃ himam |
रसाञ्जन:: फ्य्स्।, मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्रसाञ्जनं च पीताभं विषरक्तगदापहम् । (६४।१)
rasāñjana:: phys., medic. propertiesrasāñjanaṃ ca pītābhaṃ viṣaraktagadāpaham |
श्वासहिध्मापहं वर्ण्यं वातपित्तास्रनाशनम् ॥ (६४।२)
śvāsahidhmāpahaṃ varṇyaṃ vātapittāsranāśanam ||
स्रोतोञ्जन:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्स्रोतोऽञ्जनं हिमं स्निग्धं कषायं स्वादु लेखनम् । (६५।१)
srotoñjana:: medic. propertiessroto'ñjanaṃ himaṃ snigdhaṃ kaṣāyaṃ svādu lekhanam |
नेत्र्यं हिध्माविषच्छर्दिकफपित्तास्रकोपनुत् ॥ (६५।२)
netryaṃ hidhmāviṣacchardikaphapittāsrakopanut ||
पुष्पाञ्जन:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्पुष्पाञ्जनं सितं स्निग्धं हिमं सर्वाक्षिरोगनुत् । (६६।१)
puṣpāñjana:: medic. propertiespuṣpāñjanaṃ sitaṃ snigdhaṃ himaṃ sarvākṣiroganut |
नीलाञ्जन:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्नीलाञ्जनं गुरु स्निग्धं नेत्र्यं दोषत्रयापहम् । (६७।१)
nīlāñjana:: medic. propertiesnīlāñjanaṃ guru snigdhaṃ netryaṃ doṣatrayāpaham |
अञ्जन:: शोधनअञ्जनानि विशुध्यन्ति भृङ्गराजदलद्रवैः । (६८।१)
añjana:: śodhanaañjanāni viśudhyanti bhṛṅgarājadaladravaiḥ |
अञ्जन:: सत्त्व:: पातनमनोह्वासत्त्ववत् सत्त्वमञ्जनानां समाहरेत् ॥ (६८।२)
añjana:: sattva:: pātanamanohvāsattvavat sattvamañjanānāṃ samāharet ||
कङ्कुष्ठ:: प्लचे ओड़् दिस्चोवेर्य्हिमवत्पादशिखरे कङ्कुष्ठमुपजायते । (६९।१)
kaṅkuṣṭha:: place of discoveryhimavatpādaśikhare kaṅkuṣṭhamupajāyate |
कङ्कुष्ठ:: सुब्त्य्पेस्तत्रैकं नलिकाख्यं हि तदन्यद्रेणुकं मतम् ॥ (६९।२)
kaṅkuṣṭha:: subtypestatraikaṃ nalikākhyaṃ hi tadanyadreṇukaṃ matam ||
नलिका:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्पीतप्रभं गुरु स्निग्धं श्रेष्ठं कङ्कुष्ठमादिमम् । (७०।१)
nalikā:: phys. propertiespītaprabhaṃ guru snigdhaṃ śreṣṭhaṃ kaṅkuṣṭhamādimam |
रेणुक:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्श्यामं पीतं लघु त्यक्तसत्त्वं नेष्टं हि रेणुकम् ॥ (७०।२)
reṇuka:: phys. propertiesśyāmaṃ pītaṃ laghu tyaktasattvaṃ neṣṭaṃ hi reṇukam ||
कङ्कुष्ठ:: ओरिगिन् ड़्रोम् ड़ेचेस्केचिद्वदन्ति कङ्कुष्ठं सद्यो जातस्य दन्तिनः । (७१।१)
kaṅkuṣṭha:: origin from feceskecidvadanti kaṅkuṣṭhaṃ sadyo jātasya dantinaḥ |
कतिचित् तेजिवाहानां नालं कङ्कुष्ठसंज्ञकम् । (७२।१)
katicit tejivāhānāṃ nālaṃ kaṅkuṣṭhasaṃjñakam |
कङ्कुष्ठ:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्रसे रसायने श्रेष्ठं निःसत्त्वं बहुवैकृतम् । (७३।१)
kaṅkuṣṭha:: medic. propertiesrase rasāyane śreṣṭhaṃ niḥsattvaṃ bahuvaikṛtam |
कङ्कुष्ठं तिक्तकटुकं वीर्योष्णं चातिरेचनम् ॥ (७३।२)
kaṅkuṣṭhaṃ tiktakaṭukaṃ vīryoṣṇaṃ cātirecanam ||
व्रणोदावर्त्तशूलार्त्तिगुल्मप्लीहगुदार्त्तिहृत् । (७४।१)
vraṇodāvarttaśūlārttigulmaplīhagudārttihṛt |
कङ्कुष्ठ:: शोधनकङ्कुष्ठं शुद्धिमायाति त्रिधा श्रेष्ठाम्बुभावितम् ॥ (७४।२)
kaṅkuṣṭha:: śodhanakaṅkuṣṭhaṃ śuddhimāyāti tridhā śreṣṭhāmbubhāvitam ||
कङ्कुष्ठ:: सत्त्व:: पातनसत्त्वाकर्षोऽस्य न प्रोक्तो यस्मात्सत्त्वमयं हि तत् । (७५।१)
kaṅkuṣṭha:: sattva:: pātanasattvākarṣo'sya na prokto yasmātsattvamayaṃ hi tat |
कङ्कुष्ठ:: मेदिच्। उसेभजेदेनं विरेकार्थं ग्राहिभिर्यवमात्रया ॥ (७५।२)
kaṅkuṣṭha:: medic. usebhajedenaṃ virekārthaṃ grāhibhiryavamātrayā ||
भक्षितः सह ताम्बूलैर्विरेच्याशु विनाशयेत् ॥ (७६।२)
bhakṣitaḥ saha tāmbūlairvirecyāśu vināśayet ||
कासीस:: सुब्त्य्पेस्कासीसं वालुकाद्येकं पुष्पपूर्वमथापरम् । (७८।१)
kāsīsa:: subtypeskāsīsaṃ vālukādyekaṃ puṣpapūrvamathāparam |
वालुकाकासीस:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्क्षाराम्लं गुरु धूमाभं सोष्णवीर्यं विषापहम् । (७८।२)
vālukākāsīsa:: medic. propertieskṣārāmlaṃ guru dhūmābhaṃ soṣṇavīryaṃ viṣāpaham |
वालुकापूर्वकासीसं श्वित्रघ्नं केशरञ्जनम् ॥ (७८।३)
vālukāpūrvakāsīsaṃ śvitraghnaṃ keśarañjanam ||
पुष्पकासीस:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्पुष्पादिकासीसम् अतिप्रसिद्धं सोष्णं कषायाम्लमतीव नेत्र्यम् । (७९।१)
puṣpakāsīsa:: medic. propertiespuṣpādikāsīsam atiprasiddhaṃ soṣṇaṃ kaṣāyāmlamatīva netryam |
विषानिलश्लेष्मगदव्रणघ्नं श्वित्रक्षयघ्नं कचरञ्जनं च ॥ (७९।२)
viṣānilaśleṣmagadavraṇaghnaṃ śvitrakṣayaghnaṃ kacarañjanaṃ ca ||
कासीस:: शोधनसकृद् भृङ्गाम्बुना क्लिन्नं कासीसं निर्मलं भवेत् । (८०।१)
kāsīsa:: śodhanasakṛd bhṛṅgāmbunā klinnaṃ kāsīsaṃ nirmalaṃ bhavet |
कासीस:: सत्त्व:: पातनम्तुवरीसत्त्ववत् सत्त्वमेतस्यापि समाहरेत् ॥ (८०।२)
kāsīsa:: sattva:: pātanamtuvarīsattvavat sattvametasyāpi samāharet ||
कासीससेवनम्बलिना हतकासीसं कान्तं कासीसमारितम् । (८१।१)
kāsīsasevanambalinā hatakāsīsaṃ kāntaṃ kāsīsamāritam |
सेवितं हन्ति वेगेन श्वित्रपाण्डुक्षयामयान् ॥ (८२।२)
sevitaṃ hanti vegena śvitrapāṇḍukṣayāmayān ||
पलितं वलिभिः सार्धं विनाशयति निश्चितम् ॥ (८४।२)
palitaṃ valibhiḥ sārdhaṃ vināśayati niścitam ||
गैरिक:: सुब्त्य्पेस्पाषाणगैरिकं चैकं द्वितीयं स्वर्णगैरिकम् । (८५।१)
gairika:: subtypespāṣāṇagairikaṃ caikaṃ dvitīyaṃ svarṇagairikam |
पाषाणगैरिक:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्पाषाणगैरिकं प्रोक्तं कठिनं ताम्रवर्णकम् ॥ (८५।२)
pāṣāṇagairika:: phys. propertiespāṣāṇagairikaṃ proktaṃ kaṭhinaṃ tāmravarṇakam ||
पाषाणगैरिक:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्स्वादु स्निग्धं हिमं नेत्र्यं कषायं रक्तपित्तनुत् ॥ (८६।०)
pāṣāṇagairika:: medic. propertiessvādu snigdhaṃ himaṃ netryaṃ kaṣāyaṃ raktapittanut ||
स्वर्णगैरिक:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्हिध्मावमिविषघ्नं च रक्तघ्नं स्वर्णगैरिकम् । (८७।१)
svarṇagairika:: medic. propertieshidhmāvamiviṣaghnaṃ ca raktaghnaṃ svarṇagairikam |
पाषाणगैरिकं चान्यत् पूर्वस्मादल्पकं गुणैः ॥ (८७।२)
pāṣāṇagairikaṃ cānyat pūrvasmādalpakaṃ guṇaiḥ ||
गैरिक:: शोधनगैरिकं हि गवां दुग्धैर्भावितं शुद्धिम् ऋच्छति । (८८।१)
gairika:: śodhanagairikaṃ hi gavāṃ dugdhairbhāvitaṃ śuddhim ṛcchati |
गैरिक:: सत्त्व:: पातनगैरिकं सत्त्वरूपं हि नन्दिना परिकीर्तितम् ॥ (८८।२)
gairika:: sattva:: pātanagairikaṃ sattvarūpaṃ hi nandinā parikīrtitam ||
कैरप्युक्तं पतेत्सत्त्वं क्षाराम्लस्विन्नगैरिकात् । (८९।१)
kairapyuktaṃ patetsattvaṃ kṣārāmlasvinnagairikāt |
उपतिष्ठति सूतेन्द्रम् एकत्वं गुणवत्तरम् ॥ (८९।२)
upatiṣṭhati sūtendram ekatvaṃ guṇavattaram ||
साधारणरसाःकम्पिल्लश्चापरो गौरीपाषाणो नवसारकः । (९०।१)
sādhāraṇarasāḥkampillaścāparo gaurīpāṣāṇo navasārakaḥ |
रससिद्धिकराः प्रोक्ता नागार्जुनपुरःसरैः ॥ (९१।२)
rasasiddhikarāḥ proktā nāgārjunapuraḥsaraiḥ ||
कम्पिल्ल:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्, प्लचे ओड़् दिस्चोवेर्यिष्टिकाचूर्णसंकाशश्चन्द्रिकाढ्योऽतिरेचनः । (९२।१)
kampilla:: phys. properties, place of discoveryiṣṭikācūrṇasaṃkāśaścandrikāḍhyo'tirecanaḥ |
सौराष्ट्रदेशसम्भूतः स हि कम्पिल्लको मतः ॥ (९२।२)
saurāṣṭradeśasambhūtaḥ sa hi kampillako mataḥ ||
कम्पिल्ल:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्पित्तव्रणाध्मानविबन्धनिघ्नः श्लेष्मोदरार्त्तिकृमिगुल्मवैरी । (९३।१)
kampilla:: medic. propertiespittavraṇādhmānavibandhanighnaḥ śleṣmodarārttikṛmigulmavairī |
मूलामशूलज्वरशोफहारी कम्पिल्लको रेच्यगदापहारी ॥ (९३।२)
mūlāmaśūlajvaraśophahārī kampillako recyagadāpahārī ||
गौरीपाषाण:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्गौरीपाषाणकः पीतो विकटो हतचूर्णकः । (९४।१)
gaurīpāṣāṇa:: phys. propertiesgaurīpāṣāṇakaḥ pīto vikaṭo hatacūrṇakaḥ |
गौरीपाषाण:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्रसबन्धकरः स्निग्धो दोषघ्नो रसवीर्यकृत् ॥ (९४।२)
gaurīpāṣāṇa:: medic. propertiesrasabandhakaraḥ snigdho doṣaghno rasavīryakṛt ||
नवसार:: प्रोदुच्तिओन्करीरपीलुकाष्ठेषु पच्यमानेषु चोद्भवः । (९५।१)
navasāra:: productionkarīrapīlukāṣṭheṣu pacyamāneṣu codbhavaḥ |
क्षारोऽसौ नवसारः स्याच्चूलिकालवणाभिधः ॥ (९५।२)
kṣāro'sau navasāraḥ syāccūlikālavaṇābhidhaḥ ||
नवसार:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्रसेन्द्रजारणं लोहद्रावणं जठराग्निकृत् । (९७।१)
navasāra:: medic. propertiesrasendrajāraṇaṃ lohadrāvaṇaṃ jaṭharāgnikṛt |
गुल्मप्लीहास्यशोषघ्नं भुक्तमांसादिजारणम् । (९७।२)
gulmaplīhāsyaśoṣaghnaṃ bhuktamāṃsādijāraṇam |
विडाख्यं च त्रिदोषघ्नं चूलिकालवणं मतम् ॥ (९७।३)
viḍākhyaṃ ca tridoṣaghnaṃ cūlikālavaṇaṃ matam ||
मोनेय् चोwरिए:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्पीताभा ग्रन्थिला पृष्ठे दीर्घवृन्ता वराटिका । (९८।१)
money cowrie:: phys. propertiespītābhā granthilā pṛṣṭhe dīrghavṛntā varāṭikā |
रसवैद्यैर्विनिर्दिष्टा सा चराचरसंज्ञिका ॥ (९८।२)
rasavaidyairvinirdiṣṭā sā carācarasaṃjñikā ||
मोनेय् चोwरिए:: परीक्षासार्धनिष्कमिता श्रेष्ठा निष्कभारा च मध्यमा । (९९।१)
money cowrie:: parīkṣāsārdhaniṣkamitā śreṣṭhā niṣkabhārā ca madhyamā |
मोनेय् चोwरिए:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्परिणामादिशूलघ्नी ग्रहणीक्षयनाशिनी । (१००।१)
money cowrie:: medic. propertiespariṇāmādiśūlaghnī grahaṇīkṣayanāśinī |
कटूष्णा दीपनी वृष्या नेत्र्या वातकफापहा ॥ (१००।२)
kaṭūṣṇā dīpanī vṛṣyā netryā vātakaphāpahā ||
रसेन्द्रजारणे प्रोक्ता बिडद्रव्येषु शस्यते । (१०१।१)
rasendrajāraṇe proktā biḍadravyeṣu śasyate |
चोwरिएस् (गेन्।):: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्तदन्ये तु वराटाः स्युर् गुरवः श्लेष्मपित्तलाः ॥ (१०१।२)
cowries (gen.):: medic. propertiestadanye tu varāṭāḥ syur guravaḥ śleṣmapittalāḥ ||
हत्वा हत्वा गुणान् भूयो विकारान् कुर्वते न हि । (१०२।१)
hatvā hatvā guṇān bhūyo vikārān kurvate na hi |
मोनेय् चोwरिए:: शोधनवराटाः काञ्जिके स्विन्ना यामाच्छुद्धिमवाप्नुयुः ॥ (१०२।२)
money cowrie:: śodhanavarāṭāḥ kāñjike svinnā yāmācchuddhimavāpnuyuḥ ||
अग्निजार:: ओरिगिन्समुद्रेणाग्निनक्रस्य जरायुर् बहिरुज्झितः । (१०३।१)
agnijāra:: originsamudreṇāgninakrasya jarāyur bahirujjhitaḥ |
संशुष्को भानुतापेन सोऽग्निजार इति स्मृतः ॥ (१०३।२)
saṃśuṣko bhānutāpena so'gnijāra iti smṛtaḥ ||
अग्निजार:: शोधनतदब्धिक्षारसंशुद्धं तस्माच्छुद्धिर्न हीष्यते । (१०४।१)
agnijāra:: śodhanatadabdhikṣārasaṃśuddhaṃ tasmācchuddhirna hīṣyate |
अग्निजार:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएसग्निजारस् त्रिदोषघ्नो धनुर्वातादिवातनुत् । (१०४।२)
agnijāra:: medic. propertiesagnijāras tridoṣaghno dhanurvātādivātanut |
गिरिसिन्दूर:: ओरिगिन्महगिरिषु चाल्पीयः पाषाणान्तः स्थितो रसः । (१०५।१)
girisindūra:: originmahagiriṣu cālpīyaḥ pāṣāṇāntaḥ sthito rasaḥ |
शुष्कः शोणः स निर्दिष्टो रससिन्दूरसंज्ञया ॥ (१०५।२)
śuṣkaḥ śoṇaḥ sa nirdiṣṭo rasasindūrasaṃjñayā ||
गिरिसिन्दूर:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्त्रिदोषशमनं भेदि रसबन्धनमग्रिमम् । (१०६।१)
girisindūra:: medic. propertiestridoṣaśamanaṃ bhedi rasabandhanamagrimam |
देहलोहकरं नेत्र्यं गिरिसिन्दूरमीरितम् ॥ (१०६।२)
dehalohakaraṃ netryaṃ girisindūramīritam ||
हिङ्गुल:: सुब्त्य्पेस्हिङ्गुलः शुकतुण्डाख्यो हंसपाकस्तथापरः । (१०७।१)
hiṅgula:: subtypeshiṅgulaḥ śukatuṇḍākhyo haṃsapākastathāparaḥ |
शुकतुण्ड:: प्रोपेर्तिएस्प्रथमोऽल्पगुणस्तत्र चर्मारः स निगद्यते ॥ (१०७।२)
śukatuṇḍa:: propertiesprathamo'lpaguṇastatra carmāraḥ sa nigadyate ||
हंसपाक:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्श्वेतरेखः प्रवालाभो हंसपाकः स ईरितः । (१०८।१)
haṃsapāka:: phys. propertiesśvetarekhaḥ pravālābho haṃsapākaḥ sa īritaḥ |
दरद:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्हिङ्गुलः सर्वदोषघ्नो दीपनोऽतिरसायनः ॥ (१०८।२)
darada:: medic. propertieshiṅgulaḥ sarvadoṣaghno dīpano'tirasāyanaḥ ||
हिङ्गुलाकृष्टएतस्मादाहृतः सूतो जीर्णगन्धसमो गुणैः ॥ (१०९।२)
hiṅgulākṛṣṭaetasmādāhṛtaḥ sūto jīrṇagandhasamo guṇaiḥ ||
दरद:: शोधनसप्तकृत्वार्द्रकद्रावैर्लकुचस्याम्बुनापि वा । (११०।१)
darada:: śodhanasaptakṛtvārdrakadrāvairlakucasyāmbunāpi vā |
शोषितो भावयित्वा च निर्दोषो जायते खलु ॥ (११०।२)
śoṣito bhāvayitvā ca nirdoṣo jāyate khalu ||
बोद्दारशृङ्ग:: प्लचे ओड़् दिस्चोवेर्य्सदलं पीतवर्णं च भवेद्गुर्जरमण्डले । (१११।१)
boddāraśṛṅga:: place of discoverysadalaṃ pītavarṇaṃ ca bhavedgurjaramaṇḍale |
अर्बुदस्य गिरेः पार्श्वे जातं बोद्दारशृङ्गकम् ॥ (१११।२)
arbudasya gireḥ pārśve jātaṃ boddāraśṛṅgakam ||
उदारशृङ्ग:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्सीससत्त्वं मरुच्छ्लेष्मशमनं पुंगदापहम् । (११२।१)
udāraśṛṅga:: medic. propertiessīsasattvaṃ marucchleṣmaśamanaṃ puṃgadāpaham |
साधारणरस:: शोधनसाधारणरसाः सर्वे मातुलुङ्गद्रवाम्बुना । (११३।१)
sādhāraṇarasa:: śodhanasādhāraṇarasāḥ sarve mātuluṅgadravāmbunā |
त्रिवारं भाविताः शुष्का भवेयुर्दोषवर्जिताः ॥ (११३।२)
trivāraṃ bhāvitāḥ śuṣkā bhaveyurdoṣavarjitāḥ ||
साधारणरस:: सत्त्व:: शोधनयानि कानि च सत्त्वानि तानि शुध्यन्त्यशेषतः । (११४।१)
sādhāraṇarasa:: sattva:: śodhanayāni kāni ca sattvāni tāni śudhyantyaśeṣataḥ |
ध्मातानि शुद्धिवर्गेण मिलन्ति च परस्परम् ॥ (११४।२)
dhmātāni śuddhivargeṇa milanti ca parasparam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.