अथ यन्त्राणि वक्ष्यन्ते रसतन्त्राण्यनेकशः । (१।१)

समालोक्य समासेन सोमदेवेन साम्प्रतम् ॥ (१।२)

स्वेदादिकर्म निर्मातुं वार्त्तिकेन्द्रैः प्रयत्नतः । (२।१)

यन्त्र्यते पारदो यस्मात्तस्माद्यन्त्रमितीरितम् ॥ (२।२)

दोलायन्त्रविबन्ध्य सौषधं सूतं सभूर्जे त्रिगुणाम्बरे । (३।१)

रसपोट्टलिकां काष्ठे दृढं बद्ध्वा गुणेन हि ॥ (३।२)

संधानपूर्णकुम्भान्तः प्रलम्बनगतिस्थिताम् । (४।१)

अधस्ताज्ज्वालयेदग्निं तत्तदुक्तक्रमेण हि । (४।२)

दोलायन्त्रमिदं प्रोक्तं स्वेदनाख्यं तदेव हि ॥ (४।३)

खल्वयन्त्रखल्वयन्त्रं त्रिधा प्रोक्तं मर्दनादिककर्मणि । (५।१)

निरुद्गाराश्मजश् चैकस्तदन्यो लोहसम्भवः ॥ (५।२)

अर्धचन्द्राकृतिखल्वौत्सेधेन दशाङ्गुलः खलु कलातुल्याङ्गुलायामवान् । (६।१)

विस्तारेण नवाङ्गुलो रसमितैर्निम्नस्तथैवाङ्गुलैः ॥ (६।२)

कण्ठो द्व्यङ्गुलविस्तृतो ऽतिमसृणो द्रोण्यर्धचन्द्राकृतिः । (७।१)

घर्षश्चैव दशाङ्गुलस्तु यदिदं खल्वाख्ययन्त्रं स्मृतम् ॥ (७।२)

अस्मिन्पञ्चपलः सूतो मर्दनीयो विशुद्धये । (८।१)

तत्तदौचित्ययोगेन खल्वेष्वन्येषु शोधयेत् ॥ (८।२)

वर्तुलखल्वद्वादशाङ्गुलिविस्तारः खल्वो भवति वर्तुलः । (९।१)

चतुरङ्गुलनिम्नश्च मध्ये ऽतिमसृणीकृतः ॥ (९।२)

मर्दकश्चिपिटोऽधस्तात् सुग्रहश्च शिखोपरि । (१०।१)

तप्तखल्वलौहो नवाङ्गुलः खल्वो निम्नत्वेन षडङ्गुलः ॥ (१०।२)

मर्दकोऽष्टाङ्गुलश्चैव तप्तखल्वाभिधो ह्य् अयम् । (११।१)

कृत्वा खल्वाकृतिं चुल्लीमङ्गारैः परिपूर्यताम् ॥ (११।२)

तस्यां निवेशितं खल्वं पार्श्वे भस्त्रिकया धमेत् । (१२।१)

तस्मिन्विमर्दिता पिष्टी क्षारैरम्लैश्च संयुता ॥ (१२।२)

प्रद्रवत्यतिवेगेन स्वेदतो नात्र संशयः । (१३।१)

कृतः कान्तायसा सो ऽयं भवेत्कोटिगुणोत्तरः ॥ (१३।२)

वलभीयन्त्रयत्र लोहमये पात्रे पार्श्वयोर्वलयद्वयम् । (१४।१)

तादृक्स्वल्पतरं पात्रं वलयप्रोतकोष्ठकम् ॥ (१४।२)

पूर्वपात्रोपरि न्यस्य स्वल्पपात्रे परिक्षिपेत् । (१५।१)

रसं संमूर्छितं स्थूलपात्रमापूर्य काञ्जिकैः ॥ (१५।२)

द्वियामं स्वेदयेदेवं रसोत्थापनहेतवे । (१६।१)

एतत्स्याद्वलभीयन्त्रं रससाद्गुण्यकारणम् ॥ (१६।२)

सूक्ष्मकान्तमये पात्रे रसः स्याद्गुणवत्तरः । (१७।१)

ऊर्ध्वपातनयन्त्रअष्टाङ्गुलमिता सम्यक् वर्तुला चिपटी तले ॥ (१७।२)

चतुरङ्गुलतः कण्ठादधो द्रोण्या समन्विता । (१८।१)

चतुरङ्गुलविस्तारनिम्नया दृढबद्धया ॥ (१८।२)

तत्पिधानघटी मूले षोडशाङ्गुलविस्तरा । (१९।१)

नवाङ्गुलकविस्तारकण्ठेन च समन्विता ॥ (१९।२)

पूर्वघट्यां रसं क्षिप्त्वा न्युब्जां दद्यात् परां घटीम् । (२०।१)

सोर्ध्वं निम्नं च परितो दृढपालिकयान्विताम् ॥ (२०।२)

पाल्यां द्रोण्यां क्षिपेत्तोयं पावकं ज्वालयेदधः । (२१।१)

ऊर्ध्वपातनयन्त्रं हि नन्दिना परिकीर्तितम् ॥ (२१।२)

अधःपातनयन्त्रौपर्यधस्तनस्थाल्यां क्षिपेदन्यामधोमुखीम् । (२२।१)

स्थालिकां चिपटीभूततलान्तर्लिप्तपारदाम् ॥ (२२।२)

क्षिप्त्वा तां पङ्किले गर्ते ज्वालयेन्मूर्ध्नि पावकम् । (२३।१)

अधःपातनयन्त्रं हि तदैतत् परिकीर्तितम् ॥ (२३।२)

तिर्यक्पातनयन्त्रक्षिपेद्रसं घटे दीर्घनताधोनालसंयुते । (२४।१)

तन्नालं निक्षिपेदन्यत् घटकुक्ष्यन्तरे खलु ॥ (२४।२)

तत्र रुद्ध्वा मृदा सम्यग्वदने घटयोरथ । (२५।१)

अधस्ताद्रसकुम्भस्य ज्वालयेत्तीव्रपावकम् ॥ (२५।२)

इतरस्मिन् घटे तोयं प्रक्षिपेत् स्वादु शीतलम् । (२६।१)

तिर्यक्पातनयन्त्रं हि वार्त्तिकैर् अभिधीयते ॥ (२६।२)

पातनायन्त्रस्:: उसेपातनात्रितयं प्रोक्तं यन्त्राणां त्रितयं खलु । (२७।१)

पातनैश्च विना सूतो न तरां दोषमुझति ॥ (२७।२)

त्रिभिरेवोर्ध्वपातैश्च कस्माद्दोषान्न मुच्यते । (२८।१)

विभागेन विपाके तु द्रव्येणान्येन योगतः ॥ (२८।२)

पात्रान्तरपरिक्षेपात् गुणाः स्युर् विविधाः खलु । (२९।१)

खण्डन्युलूखलाम्भोभिस् तण्डुलाः स्युर् मलोझिताः ॥ (२९।२)

पातेनैव महाशुद्धिर्नन्दिना परिकीर्तिता । (३०।१)

कच्छपयन्त्रविशालवदने भाण्डे तोयपूर्णे निवेशयेत् ॥ (३०।२)

खर्परं पृथुकं सम्यक् प्रसरे तस्य मध्यमे । (३१।१)

आलवालं विडैः कृत्वा तन्मध्ये पारदं क्षिपेत् ॥ (३१।२)

ऊर्ध्वाधश्च विडं दत्त्वा मल्लेनारुध्य यत्नतः । (३२।१)

पुटमौचित्ययोगेन दीयते तन्निगद्यते ॥ (३२।२)

यन्त्रं कच्छपसंज्ञं हि तदुक्तं रसजारणे । (३३।१)

अन्तरालिकयन्त्रकृत्वा लोहमयीं मूषां वृन्ताकाकारधारिणीम् ॥ (३३।२)

वितस्त्या संमितां कान्तलोहेन परिनिर्मिताम् । (३४।१)

मुण्डलोहोद्भवां वापि कण्ठाधो द्व्यङ्गुलादधः ॥ (३४।२)

द्व्यङ्गुलं वलयं दद्यात् मध्यदेशेन कण्ठतः । (३५।१)

पिधानधारकं चिञ्चापत्त्रविस्तीर्णकङ्कणम् ॥ (३५।२)

पिधानम् अन्तराविष्टं सशिखं श्लिष्टसंधिकम् । (३६।१)

तले प्रविहितच्छिद्रं भाण्डं कृत्वा ह्य् अधोमुखम् ॥ (३६।२)

तत्रैनां लम्बयेन्मूर्ध्नि निरुध्य च विशोष्य च । (३७।१)

स्थालीकण्ठं ततो दद्यात् पुटमग्निविधायकम् ॥ (३७।२)

एवंरूपं भवेद्यन्त्रमन्तरालिकसंज्ञकम् । (३८।१)

अनेन कारयेद्गन्धद्रुतिं गर्भद्रुतिं तथा ॥ (३८।२)

तापिकायन्त्रतापीं मूषां मृदा कृत्वा दृढां चारत्निमात्रिकाम् । (३९।१)

सुदृढां मध्यदेशे च द्व्यङ्गुलच्छिद्रसंयुताम् ॥ (३९।२)

कान्तलोहमयीं खारीं दद्याद् गन्धस्य चोपरि । (४०।१)

तापिकां पूरयेच्छुद्धसिकताभिः समन्ततः ॥ (४०।२)

तां च चुल्ल्यां समारोप्य क्षेपं क्षेपं विडद्रवम् । (४१।१)

पादाङ्गुष्ठमितज्वालं ज्वालयेदनलं ततः ॥ (४१।२)

लोहाभ्रकादिकं सर्वं रसस्य परिजारयेत् । (४२।१)

तापिकायन्त्रमित्युक्तं सुकरं रसजारणे ॥ (४२।२)

प्रतिगर्भयन्त्रस्थाल्यां विनिक्षिप्य रसादि वस्तु स्वर्णादि खार्या प्रपिधाय भूयः । (४३।१)

अम्लेन चोर्ध्वे लवणादि वस्तु चुल्ल्यां पचेत्तत् प्रतिगर्भयन्त्रम् ॥ (४३।२)

गर्भयन्त्रखारीं मल्लान्तरस्थालीं निरुन्ध्यादतियत्नतः । (४४।१)

स्थाल्यां मृदोऽथवा खार्यां क्षिप्त्वा वस्तु निरुध्य च ॥ (४४।२)

क्षिप्त्वा चाम्लादिकं रुद्ध्वा पाकः स्याद्गर्भयन्त्रके । (४५।१)

पालिकायन्त्रचषकं वर्तुलं लौहं विनताग्रोर्ध्वदण्डकम् ॥ (४५।२)

एतद्धि पालिकायन्त्रं बलिजारणहेतवे । (४६।१)

घटयन्त्रचतुःप्रस्थजलाधारं चतुरङ्गुलकाननम् ॥ (४६।२)

घटयन्त्रमिति प्रोक्तं तदाप्यायनके मतम् । (४७।१)

इष्टिकायन्त्रविधाय वर्तुलं गर्तं मल्लमत्र निधाय च ॥ (४७।२)

विनिधायेष्टिकां तत्र मध्ये गर्तवतीं शुभाम् । (४८।१)

गर्तस्य परितः कुर्यात् पालिकामङ्गुलोच्छ्रयाम् ॥ (४८।२)

गर्ते सूतं विनिक्षिप्य गर्तास्ये वसनं क्षिपेत् । (४९।१)

निक्षिप्य गन्धकं तत्र मल्लेनास्यं निरुध्य च ॥ (४९।२)

मल्लपालिकयोर्मध्ये मृदा सम्यङ्निरुध्य च । (५०।१)

वनोपलैः पुटं देयं कपोताख्यं न चाधिकम् ॥ (५०।२)

इष्टिकायन्त्रमेतद्धि गन्धकं तेन जारयेत् । (५१।१)

विद्याधरयन्त्रस्थालिकोपरि विन्यस्य स्थालीं सम्यङ्निरुध्य च ॥ (५१।२)

ऊर्ध्वस्थाल्यां जलं क्षिप्त्वा वह्निं प्रज्वालयेदधः । (५२।१)

एतद्विद्याधरं यन्त्रं हिङ्गुलाकृष्टिहेतवे ॥ (५२।२)

डमरुयन्त्रयत्र स्थाल्युपरि स्थालीं न्युब्जां दत्त्वा निरुध्य च । (५३।१)

यन्त्रं डमरुकाख्यं तद्रसभस्मकृते हितम् ॥ (५३।२)

नाभियन्त्रमल्लमध्ये चरेद्गर्तं तत्र सूतं सगन्धकम् । (५४।१)

गर्तस्य परितः कुड्यं प्रकुर्याद् द्व्यङ्गुलोच्छ्रयम् ॥ (५४।२)

ततश्चाच्छादयेत्सम्यग्गोस्तनाकारमूषया । (५५।१)

सम्यक् तोयमृदा रुद्ध्वा सम्यग्गर्तोच्चमानया ॥ (५५।२)

ततो जलं विनिक्षिप्य वह्निं प्रज्वालयेदधः । (५६।१)

नाभियन्त्रमिदं प्रोक्तं नन्दिना सर्ववेदिना ॥ (५६।२)

अनेन जीर्यते सूतो निर्धूमः शुद्धगन्धकः । (५७।१)

तोयमृत्तिकालेहवत् कृतबर्बूरक्वाथेन परिमर्दितम् ॥ (५७।२)

जीर्णकिट्टरजः सूक्ष्मं गुडचूर्णसमन्वितम् । (५८।१)

इयं हि जलमृत्प्रोक्ता दुर्भेद्या सलिलैः खलु ॥ (५८।२)

वह्निमृत्स्नाखटिकापटुकिट्टैश्च महिषीदुग्धमर्दितैः । (५९।१)

वह्निमृत्स्ना भवेद्घोरवह्नितापसहा खलु ॥ (५९।२)

एतया मृत्स्नया रुद्धो न गन्तुं क्षमते रसः । (६०।१)

विदग्धवनिताप्रौढप्रेम्णा बद्धः पुमानिव ॥ (६०।२)

नन्दी नागार्जुनश्चैव ब्रह्मज्योतिर्मुनीश्वरः । (६१।१)

वेत्ति श्रीसोमदेवश्च नापरः पृथिवीतले ॥ (६१।२)

ग्रस्तयन्त्रमूषां मूषोदराविष्टाम् आद्यन्तसमवर्तुलाम् । (६२।१)

चिपिटां च तले प्रोक्तं ग्रस्तयन्त्रं मनीषिभिः ॥ (६२।२)

सूतेन्द्रबन्धनार्थं हि रसविद्भिरुदीरितम् । (६३।१)

तुलायन्त्रवृन्ताकाकारमूषे द्वे तयोः कण्ठादधः खलु ॥ (६३।२)

प्रादेशमात्रनलिका मृदालिप्तसुसंधिका । (६४।१)

तत्रैकस्यां क्षिपेत् सूतम् अन्यस्यां गन्धचूर्णकम् ॥ (६४।२)

निरुध्य मूषयोर् वक्त्रं वालुकायन्त्रके क्षिपेत् । (६५।१)

अधोऽग्निं ज्वालयेदेतत्तुलायन्त्रमुदाहृतम् ॥ (६५।२)

शिलातालकगन्धाश्मजारणाय प्रकीर्तितम् । (६६।१)

स्थालीयन्त्रस्थाल्यां ताम्रादि निक्षिप्य मल्लेनास्यं निरुध्य च ॥ (६६।२)

पच्यते स्थालिकासंस्थं स्थालीयन्त्रमितीरितम् । (६७।१)

कोष्ठिकायन्त्रस्थूलभाण्डोदरस्यान्तर् वालुकां निक्षिपेच्छुभाम् ॥ (६७।२)

वितस्तिप्रमितोत्सेधां ततस्तत्र निवेशयेत् । (६८।१)

अपक्वां मृन्मयीं कोष्ठीं द्वादशाङ्गुलकोच्छ्रयाम् ॥ (६८।२)

षडङ्गुलकविस्तीर्णां मध्ये ऽतिमसृणीकृताम् । (६९।१)

पञ्चाङ्गुलपिधानं च तीक्ष्णाग्रं मुकुटाकृतिम् ॥ (६९।२)

न न्यूना नाधिका कोष्ठी कण्ठतो मसृणा बहिः । (७०।१)

कोष्ठ्यां च निक्षिपेद्गन्धं षट्पलं श्लक्ष्णचूर्णितम् ॥ (७०।२)

ततस्त्रिपादिकां लौहीं विनिवेश्य स्थिरीकृताम् । (७१।१)

तस्यां च विन्यसेत् खारीं लौहीं वा कान्तलोहजाम् ॥ (७१।२)

तस्यां सूतं क्षिपेच्छुद्धं पलविंशतिमानतः । (७२।१)

जीर्णगन्धकसूतं च भावयेल्लशुनद्रवैः ॥ (७२।२)

अधःशिखेन पूर्वोक्तपिधानेन पिधाय च । (७३।१)

संधिबन्धं प्रकुर्वीत सुधामृत्स्नागुडादिभिः ॥ (७३।२)

संधिबन्धे विशुष्के च क्षिपेदुपरि वालुकाः । (७४।१)

भाण्डवक्त्रं निरुध्याथ ज्वालयेत्तदधोऽनलम् ॥ (७४।२)

खरं यामत्रयं यावत्ततो गन्धकसम्भवः । (७५।१)

पिधानलग्नधूमो ऽसौ गलित्वा निपतेद्रसे ॥ (७५।२)

एवं हि षड्गुणं गन्धं भुक्त्वा सूतो गुणी भवेत् । (७६।१)

करोति कल्पनिर्दिष्टान्विशिष्टान् सकलान् गुणान् ॥ (७६।२)

कोष्ठिकायन्त्रमेतद्धि नन्दिना परिकीर्तितम् । (७७।१)

वालुकायन्त्रपञ्चाढवालुकापूर्णे भाण्डे निक्षिप्य यत्नतः ॥ (७७।२)

पच्यते रसगोलाद्यं वालुकायन्त्रमीरितम् । (७८।१)

लवणयन्त्रएवं लवणनिक्षेपात् प्रोक्तं लवणयन्त्रकम् ॥ (७८।२)

धूपयन्त्रविधायाष्टाङ्गुलं पात्रं लौहमष्टाङ्गुलोच्छ्रयम् । (७९।१)

कण्ठाधो द्व्यङ्गुले देशे जलाधारं हि तत्र च ॥ (७९।२)

तिर्यग्लोहशलाकाश्च तन्वीस्तिर्यग् विनिक्षिपेत् । (८०।१)

तनूनि स्वर्णपत्त्राणि तासामुपरि विन्यसेत् ॥ (८०।२)

पात्राधो निक्षिपेद् धूमं वक्ष्यमाणमिहैव हि । (८१।१)

तत्पात्रं न्युब्जपात्रेण छादयेदपरेण हि ॥ (८१।२)

मृदा विलिप्य संधिं च वह्निं प्रज्वालयेदधः । (८२।१)

तेन कृष्णानि पत्त्राणि हतान्युक्तविधानतः ॥ (८२।२)

रसश्चरति वेगेन द्रुतिं गर्भद्रुतिं तथा । (८३।१)

गन्धालकशिलानां हि कज्जल्या वा मृताहिना ॥ (८३।२)

धूपनं स्वर्णपत्त्राणां परमं परिकीर्तितम् । (८४।१)

तारार्थं तारपत्त्राणि मृतवङ्गेन धूपयेत् ॥ (८४।२)

धूपयेच्च यथायोग्यै रसैरुपरसैरपि । (८५।१)

धूपयन्त्रमिति प्रोक्तं जारणाद्रव्यवाहने ॥ (८५।२)

कुण्डकयन्त्र = कन्दुकयन्त्रस्थूलस्थाल्यां द्रवं क्षिप्त्वा वासो बद्ध्वा मुखे दृढम् । (८६।१)

तत्र स्वेद्यं विनिक्षिप्य पिधान्या प्रपिधाय च ॥ (८६।२)

अधोऽग्निं ज्वालयेत्तत्र तत्स्यात्कुण्डकयन्त्रकम् । (८७।१)

स्वेदनं यन्त्रमित्येतत्प्राहुरन्ये मनीषिणः ॥ (८७।२)

कुण्डयन्त्र (२)यद्वा स्थाल्यां जलं क्षिप्त्वा तृणं दत्त्वा मुखोपरि । (८८।१)

स्वेद्यद्रव्यं विनिक्षिप्य पिधान्या प्रपिधाय च ॥ (८८।२)

अधस्ताज्ज्वालयेद् अग्निमेतद्वा कुण्डयन्त्रकम् । (८९।१)

डेकीयन्त्रभाण्डकण्ठादधश्छिद्रे वेणुनालं विनिक्षिपेत् ॥ (८९।२)

कांस्यपात्रद्वयं क्षिप्त्वा सम्पुटं जलगर्भितम् । (९०।१)

नालास्यं तत्र संयोज्य दृढं तच्चापि कारयेत् ॥ (९०।२)

उक्तद्रव्यैर्विनिक्षिप्तः पूर्वं तत्र घटे रसः । (९१।१)

अग्निना तापितो नालात् तोये तस्मिन् पतत्यधः ॥ (९१।२)

यावदुष्णं भवेत्सर्वं भाजनं किंचिदेव हि । (९२।१)

जायते रससंधानं ढेकीयन्त्रम् इदं भवेत् ॥ (९२।२)

सोमानलयन्त्रऊर्ध्वं वह्निर् अधश्चापो मध्ये तु रससंग्रहः । (९३।१)

सोमानलम् इदं प्रोक्तं जारयेद् गगनादिकम् ॥ (९३।२)

नालिकायन्त्रलोहनालगतं सूतं भाण्डे लवणपूरिते । (९४।१)

निरुद्धं विपचेत्प्राज्ञो नालिकायन्त्रमीरितम् ॥ (९४।२)

मूषाअथ मूषाभिधा मृत्स्ना संस्थानं विविधाकृतिः । (९५।१)

विधिना विनियोगश्च सोमदेवेन कीर्त्यते ॥ (९५।२)

च्रुचिब्ले:: स्य्नोन्य्म्स्मूषा हि कोष्ठिका प्रोक्ता कुमुदी करहारिका । (९६।१)

पातनी वह्निमित्रा च रसवादिभिर् ईर्यते ॥ (९६।२)

च्रुचिब्ले:: निरुक्तिमुष्णाति दोषान्मूषेयान्सा मूषेति निगद्यते । (९७।१)

उपादानं भवेत्तस्या मृत्तिका लोहमेव च ॥ (९७।२)

मूषामुखविनिष्क्रान्ता वरमेकापि काकिणी । (९८।१)

दुर्जनप्रणिपातेन धिग् लक्षमपि मानिनाम् ॥ (९८।२)

संधिलेपमूषापिधानयोर् बन्धे बन्धनं संधिलेपनम् । (९९।१)

अन्ध्रणं रन्ध्रणं चैव संश्लिष्टं संधिबन्धनम् ॥ (९९।२)

च्लय्:: शर्करामृत्तिका पाण्डुरस्थूला शर्करा शोणपाण्डुरा । (१००।१)

चिराध्मानसहा सा हि मूषार्थमति शस्यते । (१००।२)

तदभावे च वाल्मीकी कौलाली समुदीर्यते ॥ (१००।३)

या मृत्तिका दग्धतुषैः शणेन शिखित्रकैर्वा हयलद्दिना च । (१०१।१)

लौहेन दण्डेन च कुट्टिता सा साधारणा स्यात्खलु मूषिकार्थे ॥ (१०१।२)

श्वेताश्मानस्तुषा दग्धाः शिखित्राः शणकर्पटे । (१०२।१)

लद्दिः किट्टं यथायोग्यं संयोज्या मूषिकामृदि ॥ (१०२।२)

वज्रमूषामृदस्त्रिभागं शणलद्दिभागौ भागश्च निर्दग्धतुषोपलादेः । (१०३।१)

किट्टार्धभागं परिखण्ड्य वज्रमूषां विदध्यात्खलु सत्त्वपाते ॥ (१०३।२)

योगमूषादग्धाङ्गारतुषोपेता मृत्स्ना वल्मीकसम्भवा । (१०४।१)

तत्तद्विडसमायुक्ता तत्तद्विडविलेपिता ॥ (१०४।२)

तया या विहिता मूषा योगमूषेति कथ्यते । (१०५।१)

अनया साधितः सूतो जायते गुणवत्तरः ॥ (१०५।२)

वज्रद्रावणमूषागारभूनागधौताभ्यां शणैर्दग्धतुषैरपि । (१०६।१)

समैः समा च मूषा मृन्महिषीदुग्धमर्दिता ॥ (१०६।२)

कोथिता पक्षमात्रं हि बहुधा परिवर्तिता । (१०७।१)

तया विरचिता मूषा वज्रद्रावणिकेरिता ॥ (१०७।२)

गारमूषादग्धषड्गुणगाराढ्या किट्टाङ्गारशणान्विता । (१०८।१)

कृष्णमृद्भिः कृता मूषा गारमूषेत्युदाहृता ॥ (१०८।२)

यामयुग्मम् अतिध्मानान्नासौ द्रवति वह्निना । (१०९।१)

वरमूषावस्त्राङ्गारतुषास्तुल्यास्तच्चतुर्गुणमृत्तिका ॥ (१०९।२)

गारश्च मृत्तिकातुल्यः सर्वैरेतैर् विमर्दिता । (११०।१)

वरमूषेति निर्दिष्टा यामं वह्निं सहेत च ॥ (११०।२)

वर्णमूषारक्तवर्गरजोयुक्ता रक्तवर्गाम्बुभाविता । (१११।१)

मृत् तया लेपिता मूषा क्षितिखेचरलेपिता ॥ (१११।२)

वर्णमूषेति सा प्रोक्ता वर्णोत्कर्षे नियुज्यते । (११२।१)

रूप्यमूषाएवं हि श्वेतवर्गेण रूप्यमूषा प्रकीर्तिता ॥ (११२।२)

विडमूषातत्तद्विडमृदोद्भूता तत्तद्विडविलेपिता । (११३।१)

देहलोहार्थयोगार्थं विडमूषेत्युदाहृता ॥ (११३।२)

वज्रद्रावनामुषा (इइ)गारभूनागधौताभ्यां तुषमष्या शणेन च । (११४।१)

समैः समा च मूषा मृन्महिषीदुग्धमर्दिता ॥ (११४।२)

कोथिता पक्षमात्रं हि बहुधा परिकीर्तिता । (११५।१)

तया विरचिता मूषा लिप्ता मत्कुणशोणितैः ॥ (११५।२)

बलाब्दधावनीमूलैर् वज्रद्रावणक्रौञ्चिका । (११६।१)

सहतेऽग्निं चतुर्यामं द्रावणे व्ययिता सती ॥ (११६।२)

मूषाप्यायनद्रवीभावमुपेयुः स्यान्मूषाया ध्मानयोगतः । (११७।१)

क्षणमुद्धरणं यत् तन्मूषाप्यायनम् उच्यते ॥ (११७।२)

वृन्ताकमूषावृन्ताकारमूषायां नालं दत्त्वा दशाङ्गुलम् । (११८।१)

धत्तूरपुष्पवच्चोर्ध्वं सुदृढं श्लिष्टपुष्पवत् ॥ (११८।२)

अष्टाङ्गुलं च सच्छिद्रं सा स्याद्वृन्ताकमूषिका । (११९।१)

अनया खर्परादीनां मृदूनां सत्त्वमाहरेत् ॥ (११९।२)

गोस्तनीमूषामूषा या गोस्तनाकारा शिखायुक्तपिधानका । (१२०।१)

सत्त्वानां द्रावणे शुद्धौ सा मूषा गोस्तनी भवेत् ॥ (१२०।२)

मल्लमूषानिर्दिष्टा मल्लमूषा या मल्लद्वितयसम्पुटात् । (१२१।१)

पर्पट्यादिरसादीनां स्वेदनाय प्रकीर्तिता ॥ (१२१।२)

पक्वमूषाकुलालभाण्डरूपा या दृढा च परिपाचिता । (१२२।१)

पक्वमूषेति सा प्रोक्ता पोटल्यादिविपाचने ॥ (१२२।२)

गोलमूषानिर्वक्त्रगोलकाकारा पुटनद्रव्यगर्भिणी । (१२३।१)

गोलमूषेति सा प्रोक्ता सत्वरं द्रव्यरोधिनी ॥ (१२३।२)

महामूषातले या कूर्पराकारा क्रमाद् उपरि विस्तृता । (१२४।१)

स्थूलवृन्ताकवत्स्थूला महामूषेत्यसौ मता । (१२४।२)

सा चायोऽभ्रकसत्त्वादेः पुटाय द्रावणाय च ॥ (१२४।३)

मञ्जूषमूषामञ्जूषाकारमूषा या निम्नतायामविस्तरा । (१२५।१)

षडङ्गुलप्रमाणेन मूषा मञ्जूषसंज्ञिता । (१२५।२)

भूमौ निखन्य तां मूषां दद्यात्पुटमथोपरि ॥ (१२५।३)

मूशलमूषामूषा या चिपिटा मूले वर्तुलाष्टाङ्गुलोच्छ्रया । (१२६।१)

मूषा सा मुशलाख्या स्याच्चक्रीबद्धरसे हिता ॥ (१२६।२)

कोष्ठी (इन्त्र्।)सत्त्वानां पातनार्थाय पातितानां विशुद्धये । (१२७।१)

कोष्ठिका विविधाकारास्तासां लक्षणमुच्यते ॥ (१२७।२)

अङ्गारकोष्ठिकाराजहस्तसमुत्सेधा तदर्धायामविस्तरा । (१२८।१)

चतुरस्रा च कुड्येन वेष्टिता मृन्मयेन हि ॥ (१२८।२)

एकभित्तौ चरेद्गर्तं वितस्त्याभोगसंमितम् । (१२९।१)

द्वारं सार्धवितस्त्या च संमितं सुदृढं शुभम् ॥ (१२९।२)

देहल्यधो विधातव्यं धमनाय यथोचितम् । (१३०।१)

प्रादेशप्रमिता भित्तिरुत्तरङ्गस्य चोर्ध्वतः ॥ (१३०।२)

द्वारं चोपरि कर्तव्यं प्रादेशप्रमितं खलु । (१३१।१)

ततश्चेष्टिकया रुद्ध्वा द्वारसंधिं विलिप्य च ॥ (१३१।२)

शिखित्रैस्तां समापूर्य धमेद्भस्त्राद्वयेन तु । (१३२।१)

शिखित्रान् धमनद्रव्यम् ऊर्ध्वद्वारेण निक्षिपेत् ॥ (१३२।२)

सत्त्वपातनगोलांश्च पञ्च पञ्च पुनः पुनः । (१३३।१)

भवेदङ्गारकोष्ठीयं खराणां सत्त्वपातिनी ॥ (१३३।२)

पातालकोष्ठिकादृढभूमौ चरेद्गर्तं वितस्त्या संमितं शुभम् । (१३४।१)

वर्तुलं चाथ तन्मध्ये गर्तमन्यं प्रकल्पयेत् ॥ (१३४।२)

चतुरङ्गुलविस्तारनिम्नत्वेन समन्वितम् । (१३५।१)

गर्ताद्धरणिपर्यन्तं तिर्यङ्नालसमन्वितम् ॥ (१३५।२)

किंचित्समुन्नतं बाह्ये गर्ताभिमुखनिम्नकम् । (१३६।१)

मृच्चक्रं पञ्चरन्ध्राढ्यं गर्भगर्तोपरि क्षिपेत् ॥ (१३६।२)

आपूर्य कोकिलैः कोष्ठीं प्रधमेद् एकभस्त्रया । (१३७।१)

पातालकोष्ठिका ह्य् एषा धातूनां सत्त्वपातिनी ॥ (१३७।२)

ध्मानसाध्यपदार्थानां नन्दिना परिकीर्तिता । (१३८।१)

गारकोष्ठीद्वादशाङ्गुलनिम्ना या प्रादेशप्रमिता तथा ॥ (१३८।२)

चतुरङ्गुलतश्चोर्ध्वं वलयेन समन्विता । (१३९।१)

भूरिछिद्रवतीं चक्रीं वलयोपरि निक्षिपेत् ॥ (१३९।२)

शिखित्रांस्तत्र निक्षिप्य प्रधमेद्वङ्कनालतः । (१४०।१)

गारकोष्ठीयमुद्दिष्टा मृष्टलोहविनाशिनी ॥ (१४०।२)

वङ्कनालकूपीमृद्भिर् विधातव्यम् अरत्निप्रमितं दृढम् । (१४१।१)

अधोमुखं च तद्वक्त्रे नालं पञ्चाङ्गुलं तथा ॥ (१४१।२)

वङ्कनालमिति प्रोक्तं दृढध्मानाय कीर्तितम् । (१४२।१)

तिर्यक्प्रधमकोष्ठीकोष्ठी तद्वद्रसादीनां विधानाय विधीयते ॥ (१४२।२)

द्वादशाङ्गुलकोत्सेधा सा बुध्ने चतुरङ्गुला । (१४३।१)

तिर्यक्प्रधमनाख्या च मृदुद्रव्यविशोधिनी ॥ (१४३।२)

पुट (देड़्।)रसादिद्रव्यपाकानां मारणज्ञापनं पुटम् । (१४४।१)

नेष्टो न्यूनाधिकः पाकः सुपाकं हितमौषधम् ॥ (१४४।२)

लोहादेरपुनर्भावो गुणाधिक्यं ततोऽग्रता । (१४५।१)

अनप्सुमज्जनं रेखापूर्णता पुटतो भवेत् ॥ (१४५।२)

पुटाद्रागो लघुत्वं च शीघ्रव्याप्तिश्च दीपनम् । (१४६।१)

जारितादपि सूतेन्द्राल्लोहानाम् अधिको गुणः ॥ (१४६।२)

यथाश्मनि विशेद्वह्निर् बहिःस्थः पुटयोगतः । (१४७।१)

चूर्णत्वादिगुणावाप्तिस्तथा लोहेषु निश्चितम् ॥ (१४७।२)

महापुटनिम्ने विस्तरतः कुण्डे द्विहस्ते चतुरस्रके । (१४८।१)

वनोपलसहस्रेण पूरिते पुटनौषधम् ॥ (१४८।२)

क्रौञ्च्यां रुद्धं प्रयत्नेन पिष्टकोपरि निक्षिपेत् । (१४९।१)

वनोपलसहस्रार्धं क्रौञ्चिकोपरि विन्यसेत् ॥ (१४९।२)

वह्निं प्रज्वालयेत्तत्र महापुटमिदं स्मृतम् । (१५०।१)

गजपुटराजहस्तप्रमाणेन चतुरस्रं च निम्नकम् ॥ (१५०।२)

पूर्णं चोपलसाहस्रैः कण्ठावध्यथ निक्षिपेत् । (१५१।१)

विन्यसेत् कुमुदीं तत्र पुटनद्रव्यपूरिताम् ॥ (१५१।२)

पूर्वच्छगणतोऽर्धानि गिरिण्डानि विनिक्षिपेत् । (१५२।१)

एतद्गजपुटं प्रोक्तं महागुणविधायकम् ॥ (१५२।२)

वाराहपुटैत्थं चारत्निके कुण्डे पुटं वाराहमुच्यते ॥ (१५३।०)

कुक्कुटपुटपुटं भूमितले यत्तद्वितस्तिद्वितयोच्छ्रयम् । (१५४।१)

तावच्च तलविस्तीर्णं तत्स्यात्कुक्कुटकं पुटम् ॥ (१५४।२)

कपोतपुटयत्पुटं दीयते भूमावष्टसंख्यैर्वनोपलैः । (१५५।१)

तद् बालसूतभस्मार्थं कपोतपुटमुच्यते ॥ (१५५।२)

गोवर (देड़्।; अ किन्द् ओड़् चोwदुन्ग्)गोष्ठान्तर्गोखुरक्षुण्णं शुष्कं चूर्णितगोमयम् । (१५६।१)

गोवरं तत्समादिष्टं वरिष्ठं रससाधने ॥ (१५६।२)

गोवरपुटगोवरैर्वा तुषैर्वापि पुटं यत्र प्रदीयते । (१५७।१)

तद्गोवरपुटं प्रोक्तं रसभस्मप्रसिद्धये ॥ (१५७।२)

भाण्डपुटस्थूलभाण्डे तुषापूर्णे मध्ये मूषासमन्विते । (१५८।१)

वह्निना विहिते पाके तद्भाण्डपुटमुच्यते ॥ (१५८।२)

वालुकापुटअधस्तादुपरिष्टाच्च क्रौञ्चिकाच्छाद्यते खलु । (१५९।१)

वालुकाभिः प्रतप्ताभिर्यत्र तद्वालुकापुटम् ॥ (१५९।२)

भूधरपुटवह्निमित्रां क्षितौ सम्यङ् निखन्याद् द्व्यङ्गुलादधः । (१६०।१)

उपरिष्टात्पुटं यत्र पुटं तद्भूधराह्वयम् ॥ (१६०।२)

लावकपुटऊर्ध्वं षोडशिकामात्रैस्तुषैर्वा गोवरैः पुटम् । (१६१।१)

यत्र तल्लावकाख्यं स्यात् सुमृदुद्रव्यसाधने ॥ (१६१।२)

अनुक्तपुटअनुक्तपुटमाने तु साध्यद्रव्यबलाबलात् । (१६२।१)

पुटं विज्ञाय दातव्यमूहापोहविचक्षणैः ॥ (१६२।२)

स्य्नोन्य्म्स् ड़ोर् द्रिएद् चोwदुन्ग्पिष्टकं छगणं छाणमुपलं चोत्पलं तथा । (१६३।१)

गिरिण्डोपलसाठी च नवारी छगणाभिधः ॥ (१६३।२)

उपसंहारयः सोमदेवैर्विहितं प्रकीर्णमध्यायम् एनं प्रकरोति पाठे । (१६४।१)

नासौ समीहेत गुरूपदेशं रसेन्द्रवैद्येऽपि च धातुवादे ॥ (१६४।२)