रसपाथोधिभिः किंचिन्निःशेषं न प्रकाशितम् । (१।१)

दशाष्टभिः क्रियां वक्ष्ये रसराजस्य साम्प्रतम् ॥ (१।२)

सुधादिसर्वभैषज्यसारः सूते प्रतिष्ठितः । (२।१)

अमर्त्या भवितुं मर्त्या निषेवध्वं मिथो युतम् ॥ (२।२)

मेर्चुर्य्:: प्रोपेर्तिएसायुर्वज्रं वितरति नृणाम् अङ्गवर्णं सुवर्णं सत्त्वं व्योम्नो मदकरिबलं ताम्रम् उग्रां क्षुधां च । (३।१)

मायोः शान्तिं रजतममलं कान्तमेतत्समस्तं श्रीमान् सूतः सकलगदहृद् देहलोहे तु सिद्धः ॥ (३।२)

मेर्चुर्य्:: म्य्थ्। ओरिगिन्कल्पादौ शिवयोः प्रीत्या परस्परजिगीषया । (४।१)

सम्प्रवृत्ते तु सम्भोगे त्रिलोकीक्षोभकारिणि ॥ (४।२)

देवैः संप्रेषितो वह्निः सुरतं विनिवारितुम् । (५।१)

काङ्क्षया तत्सुतोद्भूतेर् निहन्तुं तारकासुरम् ॥ (५।२)

कपोतरूपिणं प्राप्तं हिमवत्कन्दरेऽनलम् । (६।१)

अपक्षिभावसंक्षुब्धं स्मरस्मेरावलोकितम् ॥ (६।२)

तं वीक्ष्य लज्जितः शम्भुर्विरम्य सुरतात्तदा । (७।१)

स्रुतमात्मगतं तेजः सोऽग्रहीदेकपाणिना ॥ (७।२)

निक्षिप्तं वदने वह्नेर् गङ्गायाम् अपतच्च तत् । (८।१)

गङ्गया च बहिःक्षिप्तं नितरां दह्यमानया ॥ (८।२)

अतोऽधिकगुणा जाता धातवो हि सुधासमाः । (९।१)

शिवहस्तच्युतं यत्तत् समभूत् खलु पारदः ॥ (९।२)

अमर्त्या निर्जरास्तेन संजातास् त्रिदशोत्तमाः । (१०।१)

तत्तन्मलेन संजाता धातवश्चाष्टसंख्यया ॥ (१०।२)

पावकास्याच्च्युतं यत्तु रसस्तत्समभूत् खलु । (११।१)

सेवितः स हि नागेन्द्रैर् जरामृत्युजिगीषया ॥ (११।२)

पीयमानं तु नागास्यात्पतितं गौरवेण यत् । (१२।१)

शतयोजननिम्नेऽसौ न्यपतत्कूपके खलु ॥ (१२।२)

ईषत् पीतान्तरो रूक्षः स सूतो देहलोहकृत् । (१३।१)

गेwइन्नुन्ग् वोन् ह्ग् मित् नच्क्तेन् ड़्रौएन्स्नातामाद्यरजस्वलां हयगतां प्राप्तां जिघृक्षुश्च तां सोऽप्यागच्छति योजनं हि परितः प्रत्येति कूपं पुनः । (१३।२)

तन्मार्गे कृतगर्त्तके च बहुशः संतिष्ठते सूतराट् सोऽयं तत्र निवासिभिः खलु जनैरेवं समानीयते ॥ (१३।३)

मेर्चुर्य्:: एxत्रच्तिओन् ड़्रोम् एअर्थ्नीयमानस्तु गङ्गाया वायुना गौरवेन यत् । (१४।१)

अपतद् दूरदेशे वै स देशः पारदः स्मृतः ॥ (१४।२)

तत्ततो मृद्गतः सूतः पातनाविधिना खलु । (१५।१)

आनीयते स विज्ञेयः पारदो गदपारदः ॥ (१५।२)

एवं चतुर्विधं जातं शंकरं शाङ्करं महः । (१६।१)

इत्थं सूतोद्भवं ज्ञात्वा न रोगैर् बाध्यते नरः ॥ (१६।२)

रसेन्द्रश्च रसश्चैव स्यातां सिद्धरसावुभौ । (१७।१)

साध्यावन्यौ चिराज्जातौ भूम्यादेर् देशयोगतः ॥ (१७।२)

मेर्चुर्य्:: निरुक्तिजरापमृत्युदौर्गत्यव्याधीनां रसनाद्रसः । (१८।१)

रसास्वादन इत्यस्य धातोरर्थतया खलु ॥ (१८।२)

देहलोहमयीं सिद्धिं सूते सूतस्ततो मतः । (१९।१)

रोगाब्धिं पारयेद्यस्मात्तस्मात् पारद उच्यते ॥ (१९।२)

पातनैः शोध्यमानस्य यस्य पादोऽवशिष्यते । (२०।१)

त्रिपादी च क्षयं याति तेन पादरसः स्मृतः ॥ (२०।२)

मेर्चुर्य्:: दोष:: म्य्थ्। ओरिगिनित्थं भूतस्य सूतस्य मर्त्यमृत्युगदच्छिदः । (२१।१)

प्रभावान्मानुषान् दृष्ट्वा देवतुल्यबलायुषः ॥ (२१।२)

इन्द्रेणाभ्यर्थितो रुद्रो रसं द्वादशदूषणैः । (२२।१)

योजयामास तं पूर्वं विना शुद्ध्यापि सिद्धिदम् ॥ (२२।२)

पारददोषाःदोषो मलो विषं वह्निर् मदो दर्पश्च तत्फलम् । (२३।१)

मूर्च्छा मृत्युः सदादाहो विस्फोटश्च शिरोभ्रमः ॥ (२३।२)

मेर्चुर्य्:: कञ्चुकाःभूशैलजलताम्रायोनागवङ्गसमुद्भवाः । (२४।१)

कञ्चुकाः सप्त सूतस्य ताभिः सूतो विषोपमः ॥ (२४।२)

कुष्ठं जाड्यं च वातार्तिं दाहं चावृतकण्ठताम् । (२५।१)

उन्मादं च महाशूलं क्रमात्कुर्वन्ति कञ्चुकाः ॥ (२५।२)

एतान् सूतगतान् दोषान् पञ्च सप्त च कञ्चुकाः । (२६।१)

अनपाकृत्य यो दद्यात् स वैद्यो ब्रह्महा भवेत् ॥ (२६।२)

द्वादशैतान् महादोषान् अपनीय रसं ददेत् । (२७।१)

स लभेत महत्पुण्यम् अगण्यं च महद्यशः ॥ (२७।२)

१८ संस्कारस्सूते ऽष्टादशसंस्क्रिया निगदिताः स्युः स्वेदनं मर्दनं मूर्च्छोत्थापनपातरोधनियमाः प्रोद्दीपनं ग्रासजम् । (२८।१)

मानं चारणगर्भबाह्यजनितद्रुतिश्च तज्जारणा रागः सारणकं परिक्रमविधिर् वेधस्ततः सेवनम् ॥ (२८।२)

अथ नन्दिप्रदिष्टेन विधानेन प्रकाश्यते । (२९।१)

दोषाणां कञ्चुकानां च यथावत्परिशोधनम् ॥ (२९।२)

सूतः पञ्चपलान्न्यूनः शोधितो ऽल्पफलो भवेत् । (३०।१)

ऊर्ध्वं दशपलांशेन शुद्धिम् आप्नोत्यशेषतः ॥ (३०।२)

मेर्चुर्य्:: शोधनस्वेदमर्दनमूर्च्छाभिः सप्तवारोर्ध्वपातनैः । (३१।१)

सर्वदोषविनिर्मुक्तो रसराजः प्रजायते ॥ (३१।२)

स्वेदनं मर्दनं तद्वत्सप्तवारान् विमूर्च्छनम् । (३२।१)

स हि सिद्धिकरं प्राह गुणकारि च भास्करः ॥ (३२।२)

मर्दनस्वेदसंन्यासैः शुध्यतीति दिनेश्वरः । (३३।१)

ऊर्ध्वाधःपातनाभ्यां हि विशुद्धिर्भालुकेर्मता ॥ (३३।२)

स्वेदनं मर्दनं मूर्च्छा प्रत्युत्थानं च पातनम् । (३४।१)

निरोधो नियमश्चेति शुचिः सप्तविधा मता । (३४।२)

गोविन्दभगवान् पूज्यैः सूतराजस्य निश्चिता ॥ (३४।३)

अथ श्रीनन्दिना प्रोक्तप्रकारेण विशोधनम् । (३५।१)

रसराजस्य निःशेषदोषघ्नं परिकीर्त्यते ॥ (३५।२)

१। स्वेदनसंस्कारमूलकाग्निपटुराजिकार्द्रकैः व्योषकैश्च रसषोडशांशकैः । (३६।१)

स्वेदितस्त्रिदिवसं हि दोलया काञ्जिकेन मलमुक्तये रसः ॥ (३६।२)

२। मर्दनसंस्कारदग्धोर्णागृहधूमाब्जसर्षपैः सगुडेष्टकैः । (३७।१)

मर्द्यो रसः षोडशांशैस् त्र्यहं तद्वह्निशान्तये ॥ (३७।२)

जीर्णे जीर्णे सदाग्रासे मर्दनीयो रसः खलु । (३८।१)

एतैरेवौषधैर्यस्माद्रागान् गृह्णाति निर्मलः ॥ (३८।२)

३। मूर्छनव्योषसौभाग्यसंयुक्तलकुचद्रावमर्दनात् । (३९।१)

मूर्छितस्त्रिदिनं सूतो मदं मुञ्चति दुर्धरम् ॥ (३९।२)

रेमोवल् ओड़् विषदोषसौभाग्यत्रिफलाश्यामाटङ्कणैः सह काञ्जिकैः । (४०।१)

त्रिदिनं संस्थितः सूतो विषं संत्यजति स्वकम् ॥ (४०।२)

रेमोवल् ओड़् दर्पदोषसर्पाक्षिकाकमाव्योषरसैर् उत्क्वथितोत्थितः । (४१।१)

दर्पं मुञ्चति च क्षिप्रमिति दोषविशोधनम् ॥ (४१।२)

क्षाराम्लैः सोष्णतोयेन निवातस्थानसंस्थितः । (४२।१)

रसस्य कुरुते वीर्यशैत्यं तद्वीर्यनाशनम् ॥ (४२।२)

रेमोवल् ओड़् भूकञ्चुककांक्षीकासीसलुङ्गाम्बुमर्दितः पारदो दिनम् । (४३।१)

क्षालितः काञ्जिकैः पिष्टस्त्यजति क्षोणिकञ्चुकम् ॥ (४३।२)

अद्रिकञ्चुकगिरिकर्ण्या जयन्त्याश्च स्वरसैर्भावितो रसः । (४४।१)

त्रिभिर्वारैस्त्यजत्येव गिरिजाम् आत्मकञ्चुकाम् ॥ (४४।२)

जलकञ्चुकगुडगुग्गुलुनिम्बानां क्वाथेन क्वथितस्त्र्यहम् । (४५।१)

त्यजत्यम्बुभवां सूतः कञ्चुकां बहुदोषदाम् ॥ (४५।२)

ताम्रकञ्चुकसितासार्द्रकतक्रैश्च मर्दयित्वा तथोत्थितः । (४६।१)

धौतश्चोष्णैर् गवां मूत्रैस्त्यजेत्ताम्रजकञ्चुकम् ॥ (४६।२)

अयःकञ्चुककारवेल्ल्याश्च कर्कोट्या रसैः संमर्दितो रसः । (४७।१)

कञ्चुकामायसीं मुञ्चेच्चपलः सौहृदं यथा ॥ (४७।२)

नाग-, वङ्गकञ्चुकताम्रपिष्टीकृतः सूतः पातनायन्त्रपातितः । (४८।१)

मुञ्चेत् कञ्चुलिकां शीघ्रं नागवङ्गसमुद्भवाम् ॥ (४८।२)

वङ्गकञ्चुकसूतं वराग्निपटुशिग्रुकराजिकाञ्जनैः पिष्टैर्विलिप्य परिपातनकोर्ध्वभागे । (४९।१)

भाण्डोदरे भृतजले परितो विमुञ्चेन्मृद्वग्निना त्यजति कञ्चुलिकां हि वाङ्गीम् ॥ (४९।२)

इत्थं निपातितः सूतश् चलद्विद्युल्लताप्रभः । (५०।१)

नागवङ्गविनिर्मुक्तः ततश्चैतत् प्रजायते ॥ (५०।२)

यदा यदा भवेत्सूतो ग्रासाजीर्णेन बाधितः । (५१।१)

अनेनैव प्रकारेण पातनीयस्तदा तदा ॥ (५१।२)

मेर्चुर्य्:: आप्यायनस्वेदनाद्यैः पातनान्ते शोधनैः स कदर्थितः । (५२।१)

मन्दवीर्यो भवेत्सूतस्तस्मादाप्यायनं चरेत् ॥ (५२।२)

सोदके सैन्धवे सूतः स्थितस् त्रिदिवसावधिः । (५३।१)

पुनर् आप्यायनं प्राप्य न स्यात् षण्ढो भवेद्बली ॥ (५३।२)

स्वेदनविधिभालुकिः स्वेदसंन्यासौ दिष्टवान्नियमात् परम् । (५४।१)

भक्षितुं सर्वलोहानि मुखं कर्तुं विनिश्चितम् ॥ (५४।२)

अङ्गारस्थापिते पात्रे रसं क्षिप्त्वा प्रजारयेत् । (५५।१)

षोडशांशेन चित्रां तु तदत्र स्वेदनं मतम् ॥ (५५।२)

सर्वरोगान् हरेदेव शक्तियुक्तो गुणाधिकः । (५६।१)

वेगेन फलदायित्वं जायते नात्र संशयः ॥ (५६।२)

संन्यासविधिक्षाराम्ललवणैः सार्द्धं संन्यासाज्जायते तथा । (५७।१)

चतुर्थाध्यायनिर्दिष्टप्रकारेण रसे खलु ॥ (५७।२)

बुभुक्षा व्यापकत्वं च तीव्रता वेगकारिता । (५८।१)

सर्वव्याधिहरत्वं च त्यक्तदोषत्वमेव च ॥ (५८।२)

दीपनसंस्कारमरिचाब्जासुरी चैव शिग्रुभूखगटङ्कणैः । (५९।१)

ससंधानैस् त्र्यहं स्वेदाद् भवेत्सूतस्य दीपनम् ॥ (५९।२)

नवमाध्यायनिर्दिष्टदीपनीयगणेन च । (६०।१)

रसस्य दीपनं कुर्यात् तद् अत्यन्तगुणावहम् ॥ (६०।२)

मुखकरणस्वेदितोऽष्टादशांशेन हेमयुक्तो हि पारदः । (६१।१)

क्षारैरम्लैरदोषैश्च भोक्तुमास्यं प्रजायते ॥ (६१।२)

राक्षसवक्त्रकलांशताप्यसत्त्वेन स्वर्णेन द्विगुणेन च । (६२।१)

युक्तं युक्तं हि चुक्रेण चूलिकालवणेन च ॥ (६२।२)

चणकक्षारतोयेन राजनिम्बुकवारिणा । (६३।१)

मर्दयेत् तप्तखल्वान्तर्बलेन महता खलु ॥ (६३।२)

एकविंशत्यहो यावद्यामं यामं दिने दिने । (६४।१)

एवं राक्षसवक्त्रः स्यात्सर्वाशी च न संशयः ॥ (६४।२)

अष्टादशक्रिया नृणां न सिध्यन्ति रसस्य हि । (६५।१)

विना भाग्येन तपसा प्रसादेनेश्वरस्य च ॥ (६५।२)

सर्वैर्युक्ता विविधविधिभिः संस्कृतीभिः सुरम्यैः सूतो मुञ्चत्यखिलविकृतीन् श्वित्ररोगप्रमाथी । (६६।१)

तावच्छुद्धिं कृतबहुगुणां नन्दिनोक्तां सुसाध्यां पथ्यायुक्तां पुरवरपतिः सोमदेवोऽभिधत्ते ॥ (६६।२)

मेर्चुर्य्:: शोधनत्रिक्षारैः पटुपञ्चकाम्लसहितैः संखल्वसूतस्त्र्यहं बाह्लीकासुरिविश्वपिण्डजठरे रुद्ध्वाथ संवेशयेत् । (६७।१)

सन्धाने त्रिदिनं हि मन्दशिखिना दोलाख्ययन्त्रे पचेद्दोषोन्मुक्तरसः सुधारससमः पथ्यैर् विना सिद्धिदः ॥ (६७।२)

किंत्वत्र राजिका विश्वहिङ्गूनां मानसंस्थितिः । (६८।१)

गुरूपदेशतो नेया नान्यथा फलवाहिनी ॥ (६८।२)

नाग, वङ्ग:: रेमोवल्नागवङ्गौ महादोषौ दुर्जयौ शुद्धकोटिभिः । (६९।१)

पातना शोधयेद्यस्मान्महाशुद्धरसो मतः ॥ (६९।२)

दशभिः पातनाभिश्च नागवङ्गसमुद्भवः । (७०।१)

गन्धो विनाशमायाति रसः स्यान्नैव दुर्गुणः ॥ (७०।२)

दशवारात् परं नार्वाक् शतवारं च पातनाः । (७१।१)

महागुणकराः प्रोक्ताः यथाविधि कृता रसे ॥ (७१।२)

महागुणत्वं शिखिनः सखित्वं स्वल्पेषु रोगेषु च तुल्यवीर्यम् । (७२।१)

रसायनत्वं च महाप्रभावो भवेद्रसेन्द्रस्य च पातनाभिः ॥ (७२।२)