रसेन्द्रचूडामणिRasendracūḍāmaṇi
RCūM, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
रस्शाला में कहां क्या करें?शालायाः पूर्वदिग्भागे स्थापयेद्रसभैरवम् । (३।१)
rasśālā meṃ kahāṃ kyā kareṃ?śālāyāḥ pūrvadigbhāge sthāpayedrasabhairavam |
नैरृत्ये शस्त्रकर्माणि वारुणे क्षालनादिकम् । (४।१)
nairṛtye śastrakarmāṇi vāruṇe kṣālanādikam |
स्थापनं सिद्धवस्तूनां प्रकुर्याद् ईशकोणके । (५।१)
sthāpanaṃ siddhavastūnāṃ prakuryād īśakoṇake |
रस्शाला में संग्रहणी उपकरण्सत्त्वपातनकोष्ठीं च गारकोष्ठीं सुशोभनाम् । (६।१)
rasśālā meṃ saṃgrahaṇī upakaraṇsattvapātanakoṣṭhīṃ ca gārakoṣṭhīṃ suśobhanām |
भूमिकोष्ठीं चलत्कोष्ठीं जलद्रोणीस्वनेकशः ॥ (६।२)
bhūmikoṣṭhīṃ calatkoṣṭhīṃ jaladroṇīsvanekaśaḥ ||
स्वर्णायोघोषशुल्बाश्मकुण्ड्यश्चर्मकृतां तथा ॥ (७।२)
svarṇāyoghoṣaśulbāśmakuṇḍyaścarmakṛtāṃ tathā ||
मन्थानः पेषणी खल्वा द्रोणीरूपाश्च वर्तुलाः ॥ (८।२)
manthānaḥ peṣaṇī khalvā droṇīrūpāśca vartulāḥ ||
शूर्पादिवेणुपात्राणि क्षुद्रक्षिप्राश्च शङ्खकाः ॥ (१२।२)
śūrpādiveṇupātrāṇi kṣudrakṣiprāśca śaṅkhakāḥ ||
क्षुरप्राश्च तथा पाल्यो यच्चान्यत्तत्र युज्यते । (१३।१)
kṣuraprāśca tathā pālyo yaccānyattatra yujyate |
शालासम्मार्जनार्थं हि रसपाकान्तकर्म यत् । (१४।१)
śālāsammārjanārthaṃ hi rasapākāntakarma yat |
तत्रोपयोगि यच्चान्यत्तत्सर्वं परविद्यया ॥ (१४।२)
tatropayogi yaccānyattatsarvaṃ paravidyayā ||
श्रीरसाङ्कुशया सर्वं मन्त्रयित्वा समाहरेत् । (१५।१)
śrīrasāṅkuśayā sarvaṃ mantrayitvā samāharet |
अन्यथा तद्गतं तेजः परिगृह्णाति भैरवः ॥ (१५।२)
anyathā tadgataṃ tejaḥ parigṛhṇāti bhairavaḥ ||
चालिनीचालिनी त्रिविधा प्रोक्ता तत्स्वरूपं च कथ्यते । (१६।१)
cālinīcālinī trividhā proktā tatsvarūpaṃ ca kathyate |
वैणवीभिः शलाकाभिनिर्मिता ग्रथिता गुणैः ॥ (१६।२)
vaiṇavībhiḥ śalākābhinirmitā grathitā guṇaiḥ ||
कीर्तिता सा सदा स्थूलद्रव्याणां गालने हिता । (१७।१)
kīrtitā sā sadā sthūladravyāṇāṃ gālane hitā |
कर्णिकारस्य शाल्मल्याः पारिजातस्य कम्बया । (१८।१)
karṇikārasya śālmalyāḥ pārijātasya kambayā |
तया प्रचालनं कुर्याद्धर्तुं सूक्ष्मतरं रजः । (२०।१)
tayā pracālanaṃ kuryāddhartuṃ sūkṣmataraṃ rajaḥ |
अङ्गारशिखित्राः पावकोच्छिष्टा अङ्गाराः कोकिलाः मताः ॥ (२०।२)
aṅgāraśikhitrāḥ pāvakocchiṣṭā aṅgārāḥ kokilāḥ matāḥ ||
कोकिलाश्चेति तेऽङ्गाराः निर्वाणाः पयसा विना । (२१।१)
kokilāśceti te'ṅgārāḥ nirvāṇāḥ payasā vinā |
उपलपिष्टकं छगणं छाणमुपलं चोत्पलं तथा ॥ (२१।२)
upalapiṣṭakaṃ chagaṇaṃ chāṇamupalaṃ cotpalaṃ tathā ||
बोत्त्लेकूपिका छम्पिका सिद्धा गोला चैव करण्डिका ॥ (२२।२)
bottlekūpikā champikā siddhā golā caiva karaṇḍikā ||
चषकचषका च कटोरी च वाटिका घोटिका तथा । (२३।१)
caṣakacaṣakā ca kaṭorī ca vāṭikā ghoṭikā tathā |
कचोली ग्राहिका चेति नामान्येकार्थकानि हि ॥ (२३।२)
kacolī grāhikā ceti nāmānyekārthakāni hi ||
रस्कर्म् में कैसा वैद्य् को रखेरससंहितयोर् वैद्याः निघण्टुज्ञाश्च वार्त्तिकाः । (२४।१)
raskarm meṃ kaisā vaidy ko rakherasasaṃhitayor vaidyāḥ nighaṇṭujñāśca vārttikāḥ |
सर्वदेशजभाषाज्ञाः संग्राह्यास्तेऽपि साधकैः ॥ (२४।२)
sarvadeśajabhāṣājñāḥ saṃgrāhyāste'pi sādhakaiḥ ||
धर्मिष्ठः सत्यवाग् विद्वान् शिवकेशवपूजकः । (२५।१)
dharmiṣṭhaḥ satyavāg vidvān śivakeśavapūjakaḥ |
अनामाधः स्थरेस्वाङ्कः स स्यादमृतहस्तवान् ॥ (२६।२)
anāmādhaḥ stharesvāṅkaḥ sa syādamṛtahastavān ||
अल्छेमिस्त्:: बद् वरिअन्तदेशिकः कृपामुक्तो लुब्धो युक्तिविवर्जितः । (२७।१)
alchemist:: bad variantadeśikaḥ kṛpāmukto lubdho yuktivivarjitaḥ |
कृष्णरेखाकरो वैद्यो दग्धहस्तो विवर्जितः ॥ (२७।२)
kṛṣṇarekhākaro vaidyo dagdhahasto vivarjitaḥ ||
अस्सिस्तन्त्सोद्यमाः शुचयः शूराः बलिष्ठाः परिचारकाः ॥ (२८।२)
assistantsodyamāḥ śucayaḥ śūrāḥ baliṣṭhāḥ paricārakāḥ ||
भूतविग्रहमन्त्रज्ञास्ते योज्या निधिसाधने । (२९।१)
bhūtavigrahamantrajñāste yojyā nidhisādhane |
बलिष्ठाः सत्त्ववन्तश्च रक्ताक्षाः कृष्णविग्रहाः ॥ (२९।२)
baliṣṭhāḥ sattvavantaśca raktākṣāḥ kṛṣṇavigrahāḥ ||
निर्लोभाः सत्यवक्तारो देवब्राह्मणपूजकाः ॥ (३०।२)
nirlobhāḥ satyavaktāro devabrāhmaṇapūjakāḥ ||
गुरुवाक्यरता नित्यं धातुवादेषु ते शुभाः । (३२।१)
guruvākyaratā nityaṃ dhātuvādeṣu te śubhāḥ |
चोल्लेच्तोर्स् ओड़् द्रुग्स्तत्तदौषधनामज्ञाः शुचयो वञ्चनोज्झिताः ॥ (३२।२)
collectors of drugstattadauṣadhanāmajñāḥ śucayo vañcanojjhitāḥ ||
शुचीनां सत्यवाक्यानामास्तिकानां मनस्विनाम् ॥ (३३।२)
śucīnāṃ satyavākyānāmāstikānāṃ manasvinām ||
सन्देहोज्झितचित्तानां रसः सिध्यति नान्यथा । (३४।१)
sandehojjhitacittānāṃ rasaḥ sidhyati nānyathā |
दशाष्टक्रियया सिद्धे रसे ऽसौ साधकोत्तमः ॥ (३४।२)
daśāṣṭakriyayā siddhe rase 'sau sādhakottamaḥ ||
महारसो ऽयम् इत्युक्त्वा सेवेतान्यत्र तं रसं । (३५।१)
mahāraso 'yam ityuktvā sevetānyatra taṃ rasaṃ |
रससिद्धो भवेन्मर्त्यो दाता भोक्ता न याचकः । (३५।२)
rasasiddho bhavenmartyo dātā bhoktā na yācakaḥ |
जरामुक्तो जगत्पूज्यो दिव्यकान्तिः सदा सुखी ॥ (३५।३)
jarāmukto jagatpūjyo divyakāntiḥ sadā sukhī ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.