रसेन्द्रचूडामणिRasendracūḍāmaṇi

RCūM, 3

1 of 13 · 71 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

रसशालां प्रकुर्वीत सर्वबाधाविवर्जिते । (१।१)

rasaśālāṃ prakurvīta sarvabādhāvivarjite |

1.2१.२

सर्वौषधमये देशे रम्ये कूपसमन्विते ॥ (१।२)

sarvauṣadhamaye deśe ramye kūpasamanvite ||

2.1२.१

यक्षराजसहस्राक्षदिग्विभागे सुशोभने । (२।१)

yakṣarājasahasrākṣadigvibhāge suśobhane |

2.2२.२

नानोपकरणोपेतां प्राकारेण सुशोभिताम् ॥ (२।२)

nānopakaraṇopetāṃ prākāreṇa suśobhitām ||

3.1३.१

रस्शाला में कहां क्या करें?शालायाः पूर्वदिग्भागे स्थापयेद्रसभैरवम् । (३।१)

rasśālā meṃ kahāṃ kyā kareṃ?śālāyāḥ pūrvadigbhāge sthāpayedrasabhairavam |

3.2३.२

वह्निकर्माणि चाग्नेये याम्ये पाषाणकर्म च ॥ (३।२)

vahnikarmāṇi cāgneye yāmye pāṣāṇakarma ca ||

4.1४.१

नैरृत्ये शस्त्रकर्माणि वारुणे क्षालनादिकम् । (४।१)

nairṛtye śastrakarmāṇi vāruṇe kṣālanādikam |

4.2४.२

शोषणं वायुकोणे च वेधकर्मोत्तरे तथा ॥ (४।२)

śoṣaṇaṃ vāyukoṇe ca vedhakarmottare tathā ||

5.1५.१

स्थापनं सिद्धवस्तूनां प्रकुर्याद् ईशकोणके । (५।१)

sthāpanaṃ siddhavastūnāṃ prakuryād īśakoṇake |

5.2५.२

पदार्थसंग्रहः कार्यो रससाधनहेतुकः ॥ (५।२)

padārthasaṃgrahaḥ kāryo rasasādhanahetukaḥ ||

6.1६.१

रस्शाला में संग्रहणी उपकरण्सत्त्वपातनकोष्ठीं च गारकोष्ठीं सुशोभनाम् । (६।१)

rasśālā meṃ saṃgrahaṇī upakaraṇsattvapātanakoṣṭhīṃ ca gārakoṣṭhīṃ suśobhanām |

6.2६.२

भूमिकोष्ठीं चलत्कोष्ठीं जलद्रोणीस्वनेकशः ॥ (६।२)

bhūmikoṣṭhīṃ calatkoṣṭhīṃ jaladroṇīsvanekaśaḥ ||

7.1७.१

भस्त्रिकायुगलं तद्वन्नलिके वंशलौहयोः । (७।१)

bhastrikāyugalaṃ tadvannalike vaṃśalauhayoḥ |

7.2७.२

स्वर्णायोघोषशुल्बाश्मकुण्ड्यश्चर्मकृतां तथा ॥ (७।२)

svarṇāyoghoṣaśulbāśmakuṇḍyaścarmakṛtāṃ tathā ||

8.1८.१

करणानि विचित्राणि सर्वाण्यपि समाहरेत् । (८।१)

karaṇāni vicitrāṇi sarvāṇyapi samāharet |

8.2८.२

मन्थानः पेषणी खल्वा द्रोणीरूपाश्च वर्तुलाः ॥ (८।२)

manthānaḥ peṣaṇī khalvā droṇīrūpāśca vartulāḥ ||

9.1९.१

आयसास्तप्तखल्वाश्च मर्दकाश्च तथाविधाः । (९।१)

āyasāstaptakhalvāśca mardakāśca tathāvidhāḥ |

9.2९.२

सूक्ष्मछिद्रसहस्राढ्या द्रव्यचालनहेतवे ॥ (९।२)

sūkṣmachidrasahasrāḍhyā dravyacālanahetave ||

10.1१०.१

चालनी च कटत्राणी शिला लौली च कण्डनी । (१०।१)

cālanī ca kaṭatrāṇī śilā laulī ca kaṇḍanī |

10.2१०.२

मूषामृत्तुषकार्पासवनोपलपिष्टकम् ॥ (१०।२)

mūṣāmṛttuṣakārpāsavanopalapiṣṭakam ||

11.1११.१

त्रिविधं भेषजं धातुजीवमूलमयं तथा । (११।१)

trividhaṃ bheṣajaṃ dhātujīvamūlamayaṃ tathā |

11.2११.२

शिखित्रा गोवरं चैव शर्करा च सितोपला ॥ (११।२)

śikhitrā govaraṃ caiva śarkarā ca sitopalā ||

12.1१२.१

काचायोमृद्वराटानां कूपिकाश्चषकाणि च । (१२।१)

kācāyomṛdvarāṭānāṃ kūpikāścaṣakāṇi ca |

12.2१२.२

शूर्पादिवेणुपात्राणि क्षुद्रक्षिप्राश्च शङ्खकाः ॥ (१२।२)

śūrpādiveṇupātrāṇi kṣudrakṣiprāśca śaṅkhakāḥ ||

13.1१३.१

क्षुरप्राश्च तथा पाल्यो यच्चान्यत्तत्र युज्यते । (१३।१)

kṣuraprāśca tathā pālyo yaccānyattatra yujyate |

13.2१३.२

पालिका कर्णिका चैव शाकच्छेदनशस्त्रिका ॥ (१३।२)

pālikā karṇikā caiva śākacchedanaśastrikā ||

14.1१४.१

शालासम्मार्जनार्थं हि रसपाकान्तकर्म यत् । (१४।१)

śālāsammārjanārthaṃ hi rasapākāntakarma yat |

14.2१४.२

तत्रोपयोगि यच्चान्यत्तत्सर्वं परविद्यया ॥ (१४।२)

tatropayogi yaccānyattatsarvaṃ paravidyayā ||

15.1१५.१

श्रीरसाङ्कुशया सर्वं मन्त्रयित्वा समाहरेत् । (१५।१)

śrīrasāṅkuśayā sarvaṃ mantrayitvā samāharet |

15.2१५.२

अन्यथा तद्गतं तेजः परिगृह्णाति भैरवः ॥ (१५।२)

anyathā tadgataṃ tejaḥ parigṛhṇāti bhairavaḥ ||

16.1१६.१

चालिनीचालिनी त्रिविधा प्रोक्ता तत्स्वरूपं च कथ्यते । (१६।१)

cālinīcālinī trividhā proktā tatsvarūpaṃ ca kathyate |

16.2१६.२

वैणवीभिः शलाकाभिनिर्मिता ग्रथिता गुणैः ॥ (१६।२)

vaiṇavībhiḥ śalākābhinirmitā grathitā guṇaiḥ ||

17.1१७.१

कीर्तिता सा सदा स्थूलद्रव्याणां गालने हिता । (१७।१)

kīrtitā sā sadā sthūladravyāṇāṃ gālane hitā |

17.2१७.२

चूर्णचालनहेतोश्च चालन्यन्यापि वंशजा ॥ (१७।२)

cūrṇacālanahetośca cālanyanyāpi vaṃśajā ||

18.1१८.१

कर्णिकारस्य शाल्मल्याः पारिजातस्य कम्बया । (१८।१)

karṇikārasya śālmalyāḥ pārijātasya kambayā |

18.2१८.२

चतुरङ्गुलविस्तारयुक्त्या निर्मिता शुभा ॥ (१८।२)

caturaṅgulavistārayuktyā nirmitā śubhā ||

19.1१९.१

कुण्डल्यरत्निविस्तारा छागचर्माभवेष्टिता । (१९।१)

kuṇḍalyaratnivistārā chāgacarmābhaveṣṭitā |

19.2१९.२

वाजिवालाम्बरानद्धतला चालनिका परा ॥ (१९।२)

vājivālāmbarānaddhatalā cālanikā parā ||

20.1२०.१

तया प्रचालनं कुर्याद्धर्तुं सूक्ष्मतरं रजः । (२०।१)

tayā pracālanaṃ kuryāddhartuṃ sūkṣmataraṃ rajaḥ |

20.2२०.२

अङ्गारशिखित्राः पावकोच्छिष्टा अङ्गाराः कोकिलाः मताः ॥ (२०।२)

aṅgāraśikhitrāḥ pāvakocchiṣṭā aṅgārāḥ kokilāḥ matāḥ ||

21.1२१.१

कोकिलाश्चेति तेऽङ्गाराः निर्वाणाः पयसा विना । (२१।१)

kokilāśceti te'ṅgārāḥ nirvāṇāḥ payasā vinā |

21.2२१.२

उपलपिष्टकं छगणं छाणमुपलं चोत्पलं तथा ॥ (२१।२)

upalapiṣṭakaṃ chagaṇaṃ chāṇamupalaṃ cotpalaṃ tathā ||

22.1२२.१

करण्डोपलसारी च संशुष्कछगणाभिधाः । (२२।१)

karaṇḍopalasārī ca saṃśuṣkachagaṇābhidhāḥ |

22.2२२.२

बोत्त्लेकूपिका छम्पिका सिद्धा गोला चैव करण्डिका ॥ (२२।२)

bottlekūpikā champikā siddhā golā caiva karaṇḍikā ||

23.1२३.१

चषकचषका च कटोरी च वाटिका घोटिका तथा । (२३।१)

caṣakacaṣakā ca kaṭorī ca vāṭikā ghoṭikā tathā |

23.2२३.२

कचोली ग्राहिका चेति नामान्येकार्थकानि हि ॥ (२३।२)

kacolī grāhikā ceti nāmānyekārthakāni hi ||

24.1२४.१

रस्कर्म् में कैसा वैद्य् को रखेरससंहितयोर् वैद्याः निघण्टुज्ञाश्च वार्त्तिकाः । (२४।१)

raskarm meṃ kaisā vaidy ko rakherasasaṃhitayor vaidyāḥ nighaṇṭujñāśca vārttikāḥ |

24.2२४.२

सर्वदेशजभाषाज्ञाः संग्राह्यास्तेऽपि साधकैः ॥ (२४।२)

sarvadeśajabhāṣājñāḥ saṃgrāhyāste'pi sādhakaiḥ ||

25.1२५.१

धर्मिष्ठः सत्यवाग् विद्वान् शिवकेशवपूजकः । (२५।१)

dharmiṣṭhaḥ satyavāg vidvān śivakeśavapūjakaḥ |

25.2२५.२

सदयः पद्महस्तश्च संयोज्यो रसवैद्यके ॥ (२५।२)

sadayaḥ padmahastaśca saṃyojyo rasavaidyake ||

26.1२६.१

पताकाकुम्भपाथोजमत्स्यचापाङ्कपाणिकः । (२६।१)

patākākumbhapāthojamatsyacāpāṅkapāṇikaḥ |

26.2२६.२

अनामाधः स्थरेस्वाङ्कः स स्यादमृतहस्तवान् ॥ (२६।२)

anāmādhaḥ stharesvāṅkaḥ sa syādamṛtahastavān ||

27.1२७.१

अल्छेमिस्त्:: बद् वरिअन्तदेशिकः कृपामुक्तो लुब्धो युक्तिविवर्जितः । (२७।१)

alchemist:: bad variantadeśikaḥ kṛpāmukto lubdho yuktivivarjitaḥ |

27.2२७.२

कृष्णरेखाकरो वैद्यो दग्धहस्तो विवर्जितः ॥ (२७।२)

kṛṣṇarekhākaro vaidyo dagdhahasto vivarjitaḥ ||

28.1२८.१

रसपाकावसाने हि सदाघोरं च जापयेत् । (२८।१)

rasapākāvasāne hi sadāghoraṃ ca jāpayet |

28.2२८.२

अस्सिस्तन्त्सोद्यमाः शुचयः शूराः बलिष्ठाः परिचारकाः ॥ (२८।२)

assistantsodyamāḥ śucayaḥ śūrāḥ baliṣṭhāḥ paricārakāḥ ||

29.1२९.१

भूतविग्रहमन्त्रज्ञास्ते योज्या निधिसाधने । (२९।१)

bhūtavigrahamantrajñāste yojyā nidhisādhane |

29.2२९.२

बलिष्ठाः सत्त्ववन्तश्च रक्ताक्षाः कृष्णविग्रहाः ॥ (२९।२)

baliṣṭhāḥ sattvavantaśca raktākṣāḥ kṛṣṇavigrahāḥ ||

30.1३०.१

भूतत्रासनविद्याश्च ते योज्याः बलिसाधने । (३०।१)

bhūtatrāsanavidyāśca te yojyāḥ balisādhane |

30.2३०.२

निर्लोभाः सत्यवक्तारो देवब्राह्मणपूजकाः ॥ (३०।२)

nirlobhāḥ satyavaktāro devabrāhmaṇapūjakāḥ ||

31.1३१.१

यमिनः पथ्यभोक्तारो योजनीया रसायने । (३१।१)

yaminaḥ pathyabhoktāro yojanīyā rasāyane |

31.2३१.२

धनवन्तो वदान्याश्च सर्वोपस्करसंयुताः ॥ (३१।२)

dhanavanto vadānyāśca sarvopaskarasaṃyutāḥ ||

32.1३२.१

गुरुवाक्यरता नित्यं धातुवादेषु ते शुभाः । (३२।१)

guruvākyaratā nityaṃ dhātuvādeṣu te śubhāḥ |

32.2३२.२

चोल्लेच्तोर्स् ओड़् द्रुग्स्तत्तदौषधनामज्ञाः शुचयो वञ्चनोज्झिताः ॥ (३२।२)

collectors of drugstattadauṣadhanāmajñāḥ śucayo vañcanojjhitāḥ ||

33.1३३.१

नानाविषयभाषाज्ञास्ते मता भेषजाहृतौ । (३३।१)

nānāviṣayabhāṣājñāste matā bheṣajāhṛtau |

33.2३३.२

शुचीनां सत्यवाक्यानामास्तिकानां मनस्विनाम् ॥ (३३।२)

śucīnāṃ satyavākyānāmāstikānāṃ manasvinām ||

34.1३४.१

सन्देहोज्झितचित्तानां रसः सिध्यति नान्यथा । (३४।१)

sandehojjhitacittānāṃ rasaḥ sidhyati nānyathā |

34.2३४.२

दशाष्टक्रियया सिद्धे रसे ऽसौ साधकोत्तमः ॥ (३४।२)

daśāṣṭakriyayā siddhe rase 'sau sādhakottamaḥ ||

35.1३५.१

महारसो ऽयम् इत्युक्त्वा सेवेतान्यत्र तं रसं । (३५।१)

mahāraso 'yam ityuktvā sevetānyatra taṃ rasaṃ |

35.2३५.२

रससिद्धो भवेन्मर्त्यो दाता भोक्ता न याचकः । (३५।२)

rasasiddho bhavenmartyo dātā bhoktā na yācakaḥ |

35.3३५.३

जरामुक्तो जगत्पूज्यो दिव्यकान्तिः सदा सुखी ॥ (३५।३)

jarāmukto jagatpūjyo divyakāntiḥ sadā sukhī ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

RCūM, 3

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit